III CZP 36/03

Uchwała z dnia 13 czerwca 2003 r., III CZP 36/03

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stefanii K. przy uczestnictwie Krzysztofa K.

o podział majątku wspólnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 13 czerwca 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej

Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Bydgoszczy postanowieniem z dnia 26 marca 2003 r.:

"Czy w sprawie o podział majątku wspólnego, gdy w jego skład wchodzi

spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, a przedmiotem rozstrzygnięcia będzie

również orzeczenie nakazujące wydanie i opuszczenie tego lokalu przez jednego z

byłych małżonków drugiemu z nich, Sąd ma obowiązek zawiadomić właściwą

gminę o toczącym się postępowaniu w celu umożliwienia jej wzięcia w nim udziału i

orzec wobec byłego małżonka, którego nakaz wydania lokalu dotyczy o jego

uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego lub braku takiego uprawnienia ?"

podjął uchwałę:

W sprawie o podział majątku wspólnego, obejmującego spółdzielcze

lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, sąd wzywa właściwą gminę do

udziału w sprawie, jeśli ma orzec o przyznaniu tego prawa jednemu z

małżonków i nakazaniu drugiemu wydanie lokalu (art. 510 § 2 k.p.c.). W

sprawie takiej sąd z urzędu orzeka wobec małżonka zobowiązanego do

wydania lokalu o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego bądź o braku

tego uprawnienia.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle wykładni

przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,

mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz.

733 ze zm. – dalej "u.o.p.l."), a w szczególności art. 14 i 15 tej ustawy, oraz

przepisów kodeksu postępowania cywilnego, regulujących postępowanie w sprawie

o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej.

W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji, dokonując podziału majątku

wspólnego byłych małżonków, przyznał wnioskodawczyni spółdzielcze lokatorskie

prawo do lokalu mieszkalnego wraz ze związanym z nim wkładem mieszkaniowym

oraz nakazał uczestnikowi postępowania opuszczenie lokalu i wydanie go

wnioskodawczyni.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację uczestnika, zauważył, że sprawa o podział

majątku wspólnego nie jest sprawą o eksmisję, a zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego (uchwała z dnia 12 kwietnia 2001 r., III CZP

8/01, OSNC 2001, nr 10, poz. 146 oraz uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 19

maja 2000 r., III CZP 4/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 195), a także jednoznacznym

brzmieniem art. 14 ust. 1 u.o.p.l., jedynie w sprawach o eksmisję sąd ma obowiązek

w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu orzec o uprawnieniu do otrzymania

lokalu socjalnego bądź o jego braku. Z drugiej strony jest oczywiste, że zawarty w

postanowieniu o podziale majątku wspólnego, w którego skład wchodzi spółdzielcze

prawo do lokalu mieszkalnego, nakaz wydania tego lokalu jest sensu stricto

orzeczeniem eksmisyjnym. Nie budzi też wątpliwości, że w świetle art. 1 w związku

z art. 2 ust. 1 u.o.p.l. byli małżonkowie mają status lokatora, powstaje zatem

pytanie, czy w sprawie o podział majątku wspólnego, która nie jest sprawą

eksmisyjną i jest rozstrzygana w trybie nieprocesowym sąd może zaniechać

stosowania ustawy o ochronie praw lokatorów, mimo że wydane w niej orzeczenie

ma wszelkie cechy orzeczenia eksmisyjnego.

Sąd Okręgowy, wskazując na zakres przedmiotowy sprawy i tryb nieprocesowy,

według którego jest prowadzona, podniósł, że wątpliwości budzić musi kwestia

stosowania w takim postępowaniu przepisów art. 15 ust. 2 i 3 u.o.p.l.,

umożliwiających gminie wstąpienie do sprawy w charakterze interwenienta

ubocznego. Zastrzeżenia wywoływać może także teza, że gmina jest podmiotem

zainteresowanym w sprawie w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c., skoro jej interes

ogranicza się jedynie do fragmentu sprawy odnoszącego się do obowiązku wydania

lokalu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sytuacja, w której sąd, rozpoznając wniosek o podział majątku wspólnego po

ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, przyznaje wchodzące w skład tego

majątku spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu jednemu z byłych małżonków i

jednocześnie nakazuje – zgodnie z art. 624 zdanie drugie k.p.c. w związku z art.

688 k.p.c. i art. 567 § 3 k.p.c. – drugiemu z byłych małżonków wydanie

zajmowanego lokalu, sprawia, że zachodzi konieczność uwzględnienia uregulowań

składających się na reżim prawny podziału majątku wspólnego byłych małżonków

oraz uregulowań tworzących ustanowiony w ustawie z dnia 21 czerwca 2001 r. o

ochronie praw lokatorów reżim prawny służący ochronie praw lokatorów. Kwestia

wzajemnych relacji tych reżimów prawnych może być oceniana w dwojaki sposób.

Za stanowiskiem, według którego stosowanie przepisów ustawy z dnia 21

czerwca 2001 r. jest wyłączone, może przemawiać okoliczność, że postępowanie o

podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej ma

charakter kompleksowy, a przedmiot tego postępowania w dużej mierze

zdeterminowany jest przepisami prawa materialnego (at. 42, 43 i 45 k.r.o., art. 1036

i nast. 1035 k.c. w związku z art. 46 k.r.o. oraz art. 195 i nast. w związku z art. 1035

k.c. i art. 46 k.r.o.). W postępowaniu tym nakazanie wydania lokalu jest jedynie

wypadkową przyjęcia przez sąd określonego sposobu podziału majątku wspólnego,

zdeterminowanego oceną relacji pomiędzy byłymi małżonkami (ich spadkobiercami

lub następcami prawnymi). Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw

lokatorów zmierza natomiast przede wszystkim do ochrony praw lokatora w

rozumieniu ustawy w relacji do właściciela w rozumieniu ustawy (por. art. 5-12). Jak

podkreślają niektórzy autorzy, jedynie w tej relacji, poza wyjątkowymi przypadkami

(art. 13 ust. 1 i ust. 2), rozpatrywać można kwestię uprawnienia do lokalu

socjalnego i orzekania o nim. Niezależnie od powyższego wskazać należy, że

ustawodawca przewidując w ustawie określony reżim ochrony praw lokatorów

ustanowił jako właściwy do realizacji tej ochrony tryb postępowania procesowego, o

czym świadczy posługiwanie się w jej przepisach sformułowaniami

charakterystycznymi dla procesu (powództwo, wyrok, wyrok zaoczny, interwencja

uboczna).

Względy te ustąpić muszą argumentom, znajdującym oparcie w ogólnych

założeniach i celach ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r., których źródłem jest

Konstytucja. Jest oczywiste, że ustawa ma na celu ochronę praw lokatorów i w tym

względzie realizuje normy zawarte w Konstytucji. Zgodnie z art. 75 ust. 1

Konstytucji, władze publiczne prowadzą politykę sprzyjającą zaspokojeniu potrzeb

mieszkaniowych obywateli, a w szczególności przeciwdziałają bezdomności,

wspierają rozwój budownictwa socjalnego oraz popierają działania obywateli

zmierzające do uzyskania własnego mieszkania. Ustęp drugi tego artykułu stanowi

natomiast, że ochronę praw lokatorów określa ustawa, tj. ustawa z dnia 21 czerwca

2001 r. o ochronie praw lokatorów. Realizacja postanowień Konstytucji oraz założeń

ustawy byłaby niepełna, gdyby wyłączyć jej stosowanie w postępowaniu o podział

majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, w którym może

zapaść rozstrzygnięcie nakazujące wydanie lokalu, będące w istocie orzeczeniem

eksmitującym małżonka. Małżonek taki może spełniać przesłanki otrzymania lokalu

socjalnego bądź nawet należeć do kategorii osób, które nie mogą być pozbawione

uprawnienia do lokalu socjalnego (art. 14 ust. 4 u.o.p.l.).

Pamiętać ponadto trzeba, że byli małżonkowie, jak zaznaczono na wstępie,

spełniają kryteria uznania ich za lokatorów w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l.

Można zatem bronić tezy, że nie jest istotne dla stosowania ustawy, czy nakaz

opróżnienia lokalu jest orzekany w samodzielnym postępowaniu, czy też zostaje

zamieszczony jako jedno z rozstrzygnięć w orzeczeniu w innej sprawie (tj. sprawie

o podział majątku). Argumentem przemawiającym na rzecz przedstawianego

rozwiązania może być także stwierdzenie, że zakres ochrony prawnej przyznawanej

przez ustawodawcę nie powinien być ograniczany przez unormowania

proceduralne, dotyczące podziału poszczególnych kategorii spraw między różne

tryby postępowania rozpoznawczego.

Konkludując, stwierdzić należy, że w sprawie o podział majątku wspólnego,

obejmującego spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego sąd, stosując

przepisy ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r., orzeka z urzędu wobec małżonka

zobowiązanego do wydania lokalu o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego,

bądź o braku tego uprawnienia.

Podejmując kwestię stosowania w postępowaniu o podział majątku wspólnego

przepisów ustawy o udziale gminy, wskazać należy, że zgodnie z art. 15 ust. 2 i 3

u.o.p.l. sąd z urzędu zawiadamia gminę właściwą ze względu na miejsce położenia

lokalu podlegającego opróżnieniu w celu umożliwienia jej wstąpienia do sprawy. Do

udziału gminy stosuje się odpowiednio przepisy o interwencji ubocznej, z wyjątkiem

art. 78, 79 zdanie drugie i art. 83 k.p.c. Przyjęte uregulowania, nawiązujące do

procesowej instytucji interwencji ubocznej, stosowanej z istotnymi modyfikacjami

(wyłączenie konieczności wykazywania interesu prawnego, uchylenie zgłoszenia

opozycji, przyznanie samodzielnej pozycji w procesie, niezależnej od stanowiska

powoda), mają służyć realizacji ochrony praw gminy. Przepisy te, mimo

wskazanych modyfikacji, dostosowane są do zasady dwustronności procesu i już z

tego względu nie mogą być stosowane w postępowaniu nieprocesowym.

Obowiązująca w tym postępowaniu zasada uczestnictwa w pełni chroni prawa

gminy, zgodnie bowiem z art. 510 § 1 i 2 k.p.c. osoba, której praw dotyczy wynik

postępowania, może wziąć udział w każdym stanie sprawy, stając się uczestnikiem.

Jeżeli okaże się, że zainteresowany nie jest uczestnikiem, sąd wezwie go do

udziału w sprawie; przez takie wezwanie zainteresowany staje się uczestnikiem.

Pamiętając o przyjętym przez ustawodawcę uregulowaniu, zwalniającym gminę

od obowiązku wykazywania interesu prawnego przy zgłaszaniu interwencji

ubocznej, a którego celem jest zapewnienie gminie rzeczywistej możliwości wzięcia

udziału w procesie (art. 15 ust. 3 u.o.p.l.), przyjąć należy, stosując reguły wykładni

systemowej, że w postępowaniu w sprawie o podział majątku byłych małżonków,

gdy sąd ma orzec o przyznaniu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu

jednemu z nich i nakazaniu drugiemu małżonkowi wydanie lokalu mieszkalnego,

gmina jest z mocy samego prawa podmiotem zainteresowanym wynikiem

postępowania w części odnoszącej się do rozstrzygnięcia o uprawnieniu byłego

małżonka do otrzymania lokalu socjalnego. Tylko w tym zakresie – odpowiadając

na wątpliwości Sądu Okręgowego – mogłaby zaskarżyć postanowienie działowe.

Podstawę dla takiego ograniczenia stanowi koncepcja pokrzywdzenia (gravaminis),

ujmowana w doktrynie i orzecznictwie również w kategoriach interesu prawnego w

zaskarżeniu orzeczenia (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 8 kwietnia 1997 r., I CKN 57/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 166). Przedstawiony

wywód prowadzi do wniosku, że w sprawie o podział majątku wspólnego,

obejmującego spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, sąd na

podstawie art. 510 § 2 k.p.c. wzywa do udziału w sprawie gminę właściwą ze

względu na miejsce położenia lokalu, tylko wtedy, gdy ma orzec o przyznaniu tego

prawa jednemu z byłych małżonków i nakazaniu drugiemu wydanie lokalu.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.