III CZP 37/03

Uchwała z dnia 17 czerwca 2003 r., III CZP 37/03

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Towarzystwa Inwestycyjno-

Handlowego, sp. z o.o. w B. przeciwko Skarbowi Państwa -Wojewodzie Ś. o

zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17

czerwca 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Bydgoszczy postanowieniem z dnia 24 marca 2003 r.:

"Czy roszczenie o odsetki za opóźnienie w zapłacie ceny wynikającej z umowy

sprzedaży zawartej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy (art. 554

k.c.) ulega przedawnieniu według zasad ogólnych wynikających z art. 118 k.c. –

okresie trzyletnim, czy też według zasad przewidzianych dla roszczenia głównego,

z którego wynikają – tj. art. 554 k.c., czyli w okresie dwuletnim ?"

podjął uchwałę:

Roszczenie o odsetki za opóźnienie w zapłacie ceny wynikającej z

umowy sprzedaży zawartej w zakresie działalności przedsiębiorstwa

sprzedawcy przedawnia się z upływem lat dwóch (art. 554 k.c.).

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 marca 2003 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy

przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne sformułowane w sentencji.

Poważne wątpliwości prawne Sąd powziął przy rozpoznawaniu sprawy z

powództwa Towarzystwa Inwestycyjno-Handlowego, spółki z o.o. w B. przeciwko

Skarbowi Państwa – Wojewodzie Ś. o zapłatę.

W sprawie tej powód wystąpił przeciwko Skarbowi Państwa o zapłatę kwoty

6289,90 zł, która stanowi odsetki powstałe w związku z niezapłaceniem w terminie

przez zakład opieki zdrowotnej wierzycielowi pierwotnemu ceny sprzedaży towarów

wymienionych w fakturach dołączonych do pozwu. W sprzeciwie od nakazu zapłaty

pozwany Skarb Państwa – Wojewoda Śląski podniósł zarzut przedawnienia

stwierdzając, że odsetki za opóźnienie w zapłacie ceny sprzedaży dokonanej w

zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy przedawniają się w terminie

dwuletnim, jaki wynika z art. 554 k.c. Pogląd taki prezentowany jest także w apelacji

wniesionej przez pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 28

lutego 2002 r. Zdaniem powoda natomiast roszczenie o odsetki uzyskuje byt

samodzielny, niezależny od długu głównego i ulega przedawnieniu z upływem

terminu trzyletniego przewidzianego w art. 118 k.c. dla świadczeń okresowych.

W uzasadnieniu swojego postanowienia Sąd Okręgowy wskazał na

rozbieżności występujące zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie, odnośnie

terminu przedawnienia roszczenia o odsetki. W rozpoznawanej sprawie w grę może

bowiem wchodzić zarówno ogólny termin trzyletni wynikający z art. 118 k.c., jak i

szczególny termin dwuletni, przewidziany w art. 554 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga odniesienia

się do pewnych kwestii o charakterze ogólnym. W pierwszej kolejności należy

poddać ocenie kwestię charakteru prawnego roszczenia o odsetki z tytułu

opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego. W obrębie tej problematyki

niezbędne jest odniesienie się do dwóch zagadnień: po pierwsze, czy obowiązek

zapłaty odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego jest

świadczeniem okresowym, czy jednorazowym; po drugie, czy roszczenie o takie

odsetki pozostaje roszczeniem ubocznym w stosunku do roszczenia głównego (o

zapłatę), czy też po powstaniu zyskuje samodzielność prawną. Należy przy tym

podkreślić, dla uniknięcia nieporozumień, że przedmiotem dalszych rozważań są

wyłącznie odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego (art. 481 § 1

k.c.), z wyłączeniem odsetek kredytowych, stanowiących wynagrodzenie za

korzystanie z cudzych pieniędzy, których wysokość z reguły zostaje określona w

umowie.

Poglądy co do okresowego lub jednorazowego charakteru świadczenia,

którego przedmiot stanowią odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego, są rozbieżne. W literaturze prezentowany jest pogląd, zgodnie którym

nie sposób przyjąć okresowego charakteru odsetek, gdyż przy charakteryzowaniu

świadczeń okresowych na pierwszy plan wysuwa się cykliczność i regularność

dokonywania pewnych czynności. Tymczasem przy odsetkach za opóźnienie w

spełnieniu świadczenia pieniężnego trudno mówić o regularności spełniania

świadczenia, gdyż ostateczna wysokość należności z tytułu odsetek jest znana

dopiero w momencie ustania opóźnienia, czyli w chwili wygaśnięcia bądź

przedawnienia zobowiązania głównego. Nie wchodzi w grę wielość świadczeń,

bowiem dłużnik jest zobowiązany do zapłaty za cały okres opóźnienia, a nie do

uiszczania odsetek należnych za każdy dzień opóźnienia. Dodatkowo w literaturze

podnosi się, że także treść art. 1024 § 2 k.p.c. świadczy o jednorazowym

charakterze świadczenia odsetek, jak również, że z punktu widzenia teorii prawa

obligacyjnego zakwalifikowanie odsetek ustawowych do świadczeń okresowych

natrafia na istotne przeszkody.

Reasumując, zwolennicy poglądu, zgodnie z którym należność z tytułu

odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego (art. 481 § 1 k.c.) ma

charakter świadczenia jednorazowego, nie negując istotnej roli czynnika czasu,

przyjmują, że roszczenie o odsetki przedawnia się w terminie przewidzianym dla

roszczenia głównego.

Pogląd, zgodnie z którym odsetki są świadczeniem o charakterze okresowym,

prezentowany jest konsekwentnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. m.in.

wyrok z dnia 26 sierpnia 1976 r., III CRN 181/76, OSNCP 1977, nr 4, poz. 78;

uchwałę z dnia 5 kwietnia 1991 r., III CZP 20/91, OSNCP 1991, nr 10-12, poz. 120 i

uchwałę z dnia 5 kwietnia 1991 r., III CZP 21/91, OSNCP 1991, nr 10-12, poz. 121;

uchwała z dnia 9 listopada 1994 r., III CZP 141/94, "Monitor Prawniczy" 1995, nr 5,

s.83, wyrok z dnia 8 marca 2002 r., III CKN 548/00, OSNC 2003, nr 5, poz. 60).

Jednocześnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 stycznia 1990 r., IV CR 294/98

(OSNCP 1991, nr 2-3, poz. 93) oraz w powołanej uchwale z dnia 9 listopada 1994 r.

III CZP 141/94 zajął stanowisko, zgodnie z którym roszczenie o odsetki ulega

przedawnieniu w terminie przewidzianym dla świadczeń okresowych (art. 118 k.c.),

niezależnie od charakteru długu głównego. Roszczenie o odsetki traci bowiem więź

z roszczeniem głównym, gdyż jego samodzielną podstawę stanowi art. 481 § 1 k.c.

Odnosząc się do kwestii charakteru prawnego świadczenia, którego

przedmiotem są odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego

należy zauważyć, że występują ważne i trudne do zwalczenia argumenty

przemawiające zarówno za przyjęciem stanowiska, zgodnie z którym świadczenie

takie ma charakter świadczenia okresowego, jak i stanowiska, zgodnie z którym

mamy w takiej sytuacji do czynienia ze świadczeniem jednorazowym. Kwestia ta nie

wymaga jednak przesądzenia przy rozważaniu zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy.

Istotne znaczenie, decydujące dla rozstrzygnięcia przedstawionego

zagadnienia prawnego, ma ustalenie, jak daleko sięga akcesoryjność roszczenia o

odsetki i jak ścisły związek występuje pomiędzy należnością główną (w

rozpoznawanej sprawie umówioną ceną) a należnością z tytułu odsetek za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego (ceny w umowie sprzedaży

dokonanej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy).

W orzecznictwie oraz w doktrynie nie neguje się akcesoryjnej roli odsetek w

stosunku do zobowiązania głównego. Pewna niezależność roszczenia o odsetki

wyrażająca się m.in. możliwością dokonania przelewu wierzytelności o odsetki,

dopuszczalnością udzielenia poręczenia jedynie w stosunku do tej należności, czy

wreszcie przysługiwanie wierzycielowi odsetek za każdy kolejny dzień opóźnienia,

nie prowadzi do całkowitego zerwania więzi prawnej z należnością główną. Związek

roszczenia o zapłatę odsetek za opóźnienie z roszczeniem o zapłatę należności

głównej wyraża się w:

Po pierwsze, roszczenie o zapłatę odsetek powstaje w chwili, w której dłużnik

opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego (świadczenia głównego).

Możliwość naliczania odsetek ustaje w razie wygaśnięcia (np. w wyniku spełnienia

świadczenia) lub przedawnienia roszczenia głównego. Wskazał na to już Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 10 listopada 1995 r., III CZP 156/95 (OSNC 1996, nr

3, poz. 31) przyjmując, że w razie podniesienia przez dłużnika zarzutu

przedawnienia dochodzonego od niego roszczenia, odsetki za opóźnienie mogą

być naliczone tylko za czas do chwili przedawnienia roszczenia, a także w wyroku z

dnia 18 października 1995 r., I CRN 175/95 ("Prokuratura i Prawo" 1996, nr 4, s.

31), w którym stwierdzono, iż z chwilą przedawnienia roszczenia głównego ustaje

stan opóźnienia i po tej chwili nie powstają roszczenia wierzyciela z tytułu odsetek

ustawowych przewidzianych w art. 481 § 1 k.c. Sam Sąd Najwyższy przyjmuje

zatem, że występuje związek pomiędzy roszczeniem głównym a roszczeniem o

odsetki, mającym charakter roszczenia ubocznego.

Po drugie, nie sposób mówić o odsetkach za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia pieniężnego „w ogólności”. Jak bowiem trafnie podniesiono w

doktrynie, roszczenie o odsetki z tytułu opóźnienia nie wynika z jakichś bliżej

nieokreślonych stosunków prawnych. Powstaje w ramach konkretnego stosunku

obligacyjnego, z którego wynika obowiązek spełnienia świadczenia pieniężnego, z

którego to obowiązku dłużnik nie wywiązuje się należycie popadając w opóźnienie.

Związek ten dostrzega także Sąd Najwyższy, o czym świadczą uzasadnienia

powołanych uchwał z dnia 5 kwietnia 1991 r., III CZP 20/91 i z dnia 9 listopada

1994 r., III CZP 141/94, a także z dnia 10 listopada 1995 r., III CZP 156/95 oraz

wyroku z dnia 18 października 1995 r., I CRN 175/95.

Pewna samodzielność roszczenia o odsetki z tytułu opóźnienia nie wyłącza

ich akcesoryjnego charakteru oraz materialnego związku z roszczeniem głównym;

odsetki za opóźnienie pozostają świadczeniem o charakterze ubocznym. Wskazane

okoliczności mają decydujące znaczenie dla określenia, w jakim terminie roszczenie

o odsetki ulega przedawnieniu.

W powoływanej już uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1991 r., III

CZP 20/91 (OSNCP 1991, nr 10-12, poz. 120) wskazano, że terminy przedawnienia

roszczeń o zapłatę odsetek za opóźnienie w sferze związanej z działalnością

gospodarczą są identyczne, gdyż są one pochodną roszczenia głównego.

Przesądza to o ich cechach charakterystycznych i w tej płaszczyźnie nie odrywają

się od roszczenia głównego. Rozwijając tę myśl można, jak uczyniono to w

doktrynie, wskazać że taki punkt wyjścia prowadzi do konkluzji, zgodnie z którą

roszczenie o odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, mające

charakter świadczenia okresowego, przedawnia się, co do zasady, w terminie

określonym w art. 118 k.c., tzn. w terminie trzyletnim. Jeżeli jednak istnieje przepis

szczególny przewidujący krótszy termin przedawnienia, obejmuje on nie tylko

roszczenie o należność główną, ale także roszczenie o należność uboczną, jaką są

odsetki. Można także, nie przesądzając okresowego charakteru świadczeń z tytułu

odsetek za opóźnienie, przyjąć, że związek roszczenia głównego z działalnością

gospodarczą rozciąga się na roszczenie uboczne (o odsetki). W takiej sytuacji

również jako zasada obowiązywać będzie trzyletni termin przedawnienia roszczenia

o odsetki, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 118 k.c.).

Przepisem szczególnym w stosunku do art. 118 k.c. pozostaje art. 554 k.c.

Zgodnie z jego treścią, roszczenia z tytułu sprzedaży dokonanej w zakresie

działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy, przedawniają się z upływem lat dwóch.

Pozostaje zatem jedynie do rozważenia kwestia, czy roszczenie o zapłatę odsetek

za opóźnienie w uiszczeniu ceny sprzedaży, mieści się w określeniu „roszczenia z

tytułu sprzedaży ...”. Występują bowiem poglądy, zgodnie z którymi roszczenie o

zapłatę odsetek z tytułu opóźnienia powstaje ex lege, a więc nie jest to roszczenie

„z tytułu sprzedaży”.

Odnosząc się do tego stanowiska należy odwołać się do treści art. 56 k.c. (na

co także trafnie wskazano w doktrynie). Zgodnie z tym przepisem czynność prawna

wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, ale również te, które wynikają z ustawy,

zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów. Oznacza to, że treść

stosunku obligacyjnego wykreowanego zawarciem umowy sprzedaży może być

bogatsza niż wynikałoby to z treści samej umowy. Niektóre elementy wchodzą do

stosunku prawnego niezależnie od woli stron czynności prawnej. Takim elementem

jest prawo do odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego. Uprawnienie wynikające z ustawy staje się jednym ze składników

stosunku obligacyjnego i pozostaje w ścisłym związku z roszczeniem głównym.

Odsetki za opóźnienie wynikają z konkretnego stosunku prawnego – tego samego,

z którego wynika obowiązek spełnienia świadczenia głównego.

Powyższe rozważania uzasadniają stanowisko, zgodnie z którym roszczenie o

odsetki za opóźnienie w zapłacie ceny wynikającej z umowy sprzedaży zawartej w

zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy przedawnia się z upływem lat

dwóch, a zatem w terminie wynikającym z art. 554 k.c. Za stanowiskiem tym

przemawia również podnoszony w literaturze, a także przez Sąd Okręgowy,

argument wskazujący na nieracjonalność sytuacji, w której roszczenie o

świadczenie główne ulega przedawnieniu w terminie krótszym niż roszczenie o

świadczenie uboczne. Takie rozwiązanie jest trudne do zaakceptowania także z

tego względu, że krótsze terminy przedawnienia, osłabiając ochronę interesów

wierzyciela, mają na celu zmusić go do szybkiego realizowania przysługujących

uprawnień. Stosowanie krótszych terminów przedawnienia do roszczeń głównych, a

dłuższych do roszczeń ubocznych, stałoby – na co zwrócono uwagę w literaturze –

w sprzeczności z teleologiczną wykładnią przepisów o przedawnieniu.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy, działając na podstawie art. 390

k.p.c., rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w uchwale.