III CZP 38/03

Uchwała z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 38/03

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych –

Oddział w K. i Skarbu Państwa – Pierwszego Urzędu Skarbowego w K. przy

uczestnictwie Bałtyckiej Wyższej Szkoły Humanistycznej w K. o ogłoszenie

upadłości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 3

lipca 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Koszalinie

postanowieniem z dnia 25 marca 2003 r.

1. "Czy termin do wniesienia zażalenia na wydane po przeprowadzeniu

posiedzenia jawnego postanowienie sądu w przedmiocie ogłoszenia upadłości

rozpoczyna bieg od momentu ogłoszenia postanowienia, czy też od chwili jego

doręczenia, stosownie do art. 16 § 2 Prawa upadłościowego ?;

a w razie uznania, że termin ten należy liczyć od dnia doręczenia

postanowienia:

2. czy niepaństwowa uczelnia wyższa, działająca na podstawie zezwolenia

Ministra Edukacji Narodowej i wpisana przez niego do rejestru uczelni

niepaństwowych, której założycielem jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością,

mająca w swoim przedmiocie działalności świadczenie usług edukacyjnych, a która

to uczelnia nie prowadzi działalności gospodarczej na podstawie art. 23 pkt ustawy

z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65 poz. 385), ma

zdolność upadłościową ?"

podjął uchwałę:

1. Termin do wniesienia zażalenia na postanowienie sądu w przedmiocie

ogłoszenia upadłości rozpoczyna bieg od doręczenia postanowienia.

2. Uczelnia niepaństwowa wpisana do rejestru prowadzonego przez

ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego ma zdolność

upadłościową, jeżeli prowadzi działalność gospodarczą.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Koszalinie postanowieniem z dnia 19 lutego 2003 r.,

wydanym po rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu jawnym, ogłosił upadłość

Bałtyckiej Wyższej Szkoły Humanistycznej w K., przyjmując, że uczelnia ma

zdolność upadłościową, prowadzi bowiem działalność w sferze usług edukacyjnych,

która charakteryzuje się odpłatnością, profesjonalnym charakterem,

powtarzalnością działań, uczestnictwem w obrocie gospodarczym i

podporządkowaniem regułom gospodarki rynkowej. Sąd pierwszej instancji przyjął,

że cechy te kwalifikują aktywność dłużnika jako prowadzenie działalności

gospodarczej, a w konsekwencji uznał go za przedsiębiorcę w rozumieniu art. 1 § 1

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej:

"Pr.upadł."). Przesądzając istnienie zdolności upadłościowej wskazanej uczelni

wyższej, Sąd stwierdził także istnienie przesłanek uzasadniających ogłoszenie

upadłości.

Postanowienie w przedmiocie ogłoszenia upadłości, stosownie do art. 16 ust.

2 Pr.upadł., zostało doręczone dłużnikowi w dniu 24 lutego 2003 r., który w

zażaleniu zarzucił naruszenie art. 1 Pr.upadł. przez błędne przyjęcie, że uczelnia

niepaństwowa ma zdolność upadłościową.

Rozpoznając zażalenie dłużnika Sąd Okręgowy przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Chwilę, od której biegnie termin do wniesienia środka odwoławczego w

postępowaniu upadłościowym, określa przepis art. 79 Pr.upadł. Zważywszy, że

postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 19 lutego 2003 r., którym ogłoszono

upadłość dłużnika, zostało wydane na posiedzeniu jawnym, termin do wniesienia

zażalenia na to postanowienie biegł od ogłoszenia lub doręczenia postanowienia.

O tym, od którego z wymienionych w art. 79 Pr.upadł. zdarzeń powinien biec termin

do wniesienia zażalenia przepis ten wprost nie rozstrzyga, zbadać więc należy

obowiązującą w Prawie upadłościowym regulację zasad doręczania postanowień

oraz ocenić relację między przepisami art. 16 § 2 i art. 76 § 2 Pr.upadł.

Przepis art. 76 § 2 stanowi, że postanowienia sądu powinny być doręczane,

chyba że były wydane na rozprawie, natomiast art. 16 § 2 Pr.upadł., który stosuje

się wyłącznie do postanowień w przedmiocie ogłoszenia upadłości, nie zawiera

takiego zastrzeżenia. Ponieważ przedmiot regulacji zawartej w obu przepisach jest

tożsamy, należy przyjąć, że art. 16 § 2 ma charakter lex specialis, dotyczy bowiem

wyłącznie postanowień w przedmiocie ogłoszenia upadłości. W odniesieniu do

takich orzeczeń wyłącza on stosowanie przepisu ogólnego art. 76 § 2. Ponieważ na

podstawie art. 16 § 2 postanowienie w przedmiocie ogłoszenia upadłości zawsze

doręcza się m.in. upadłemu, niezależnie od charakteru posiedzenia, na którym

zostało ono wydane, termin do wniesienia zażalenia na takie postanowienie

rozpoczyna bieg od doręczenia postanowienia, a nie od jego ogłoszenia.

Przesądzony przez ustawodawcę w art. 16 § 2 Pr.upadł. obowiązek doręczania

wszystkich postanowień o określonym przedmiocie rozstrzygnięcia musiał mieć

określony cel, którym jest niewątpliwie stworzenie możliwości zapoznania się z

pisemnie ujętymi motywami wydanego postanowienia także przez podmiot

uprawniony do jego zaskarżenia na podstawie art. 17 § 1 Pr.upadł., nieobecny na

posiedzeniu, na którym ogłoszono postanowienie. Zapoznanie się z pisemnymi

motywami orzeczenia ułatwia sporządzenie zażalenia.

Skoro więc przepis art. 79 Pr.upadł. generalnie określa początek biegu

terminu do wniesienia środka odwoławczego od każdego postanowienia, bez

względu na jego przedmiot, posługując się funktorem alternatywy łącznej „lub”, to,

uwzględniając obowiązek doręczania m.in. upadłemu postanowień w przedmiocie

ogłoszenia upadłości i przyczyny jego wprowadzenia, trzeba uznać, że termin do

zaskarżenia postanowień, o których mowa w art. 16 § 2 Pr.upadł., biegnie od ich

doręczenia uprawnionemu do złożenia zażalenia.

O udzieleniu pozytywnej odpowiedzi na drugie z przedstawionych zagadnień

prawnych przesądziły następujące argumenty.

Zdolność upadłościowa jest pojęciem doktrynalnym i oznacza prawny przymiot

polegający na możności postawienia podmiotu w stan upadłości. Ponieważ art. 1 §

1 Pr.upadł. przyznaje zdolność upadłościową tylko przedsiębiorcy, rozstrzygnięcie

przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do udzielenia odpowiedzi

na pytanie, czy uczelnia niepaństwowa jest bądź w określonej sytuacji może być

przedsiębiorcą. Ustawowej definicji przedsiębiorcy nie zawierają ani Prawo

upadłościowe, ani – obowiązujące w chwili orzekania przez Sąd pierwszej instancji

– przepisy kodeksu cywilnego. W porządku prawnym funkcjonuje kilka definicji

przedsiębiorcy wprowadzonych w ustawach szczególnych, jednakże z wyraźnymi

zastrzeżeniami posługiwania się nimi tylko na użytek ustaw, w których zostały

zamieszczone. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd – który Sąd

Najwyższy w składzie rozstrzygającym zagadnienie prawne w pełni podziela – że

dla określenia pojęcia przedsiębiorcy w prawie cywilnym (oczywiście do czasu

wejścia w życie przepisów art. 431

k.c. i art. 331

k.c.) należy sięgać do definicji tego

pojęcia użytej w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo działalności

gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm. – dalej: „Pr.d.g.”; por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2002, III CZP 67/02, OSNC 2003, nr

7-8, poz. 102).

Przepis art. 2 ust. 2 Pr.d.g. określa dwa ujęte kumulatywnie kryteria uznania

podmiotu za przedsiębiorcę: kryterium podmiotowe w postaci określonego ustawą

statusu prawnego oraz kryterium przedmiotowe w postaci podejmowania i

wykonywania w określony sposób działalności gospodarczej, o której mowa w art. 2

ust. 1 Pr.d.g.

Jest bezsporne, że dłużnik, będący uczelnią niepaństwową, został wpisany do

prowadzonego przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego rejestru

uczelni niepaństwowych, na podstawie art. 16 ust. 4 ustawy z dnia 12 września

1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm. – dalej: "u.s.w.") z

chwilą dokonania wpisu uzyskał więc osobowość prawną.

Przedsiębiorcą z mocy art. 2 ust. 2 Pr.d.g. jest taka osoba prawna, która

zawodowo, we własnym imieniu podejmuje i wykonuje działalność gospodarczą,

rozumianą w sposób określony w art. 2 ust. 1 Pr.d.g. Wątpliwości Sądu drugiej

instancji, związane z prezentowaną przez dłużnika argumentacją, zwężającą

rozumienie pojęcia działalności gospodarczej wykonywanej przez uczelnię

niepaństwową przy pomocy wykładni przepisów art. 23 u.s.w., nie mogą prowadzić

do wniosku o wyłączeniu stosowania w tym zakresie przepisów Prawa o

działalności gospodarczej. Zważyć należy, że ustawę o szkolnictwie wyższym, a

więc jej art. 23, stosuje się do niepaństwowych szkół wyższych, jeżeli przepisy tej

ustawy lub przepisy innych ustaw nie stanowią inaczej (art. 1 ust. 2). Chodzi tu o

wskazanie relacji między przepisami różnych aktów prawnych regulujących ten sam

przedmiot. Tymczasem art. 23 u.s.w., zawarty w rozdziale 2, dotyczącym mienia i

finansów uczelni, określa jedynie możliwe źródła oraz tytuły uzyskiwania przez

uczelnie środków finansowych, i jest przepisem określającym istotę lub zakres

prowadzonej przez uczelnię działalności gospodarczej.

Nie można więc przekonywająco twierdzić, że podmiot, do którego bezspornie

znajdują zastosowanie przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym, nie może być

uznany za przedsiębiorcę nawet po uznaniu, iż prowadzi działalność gospodarczą

w rozumieniu Prawa o działalności gospodarczej. W ocenie Sądu Najwyższego,

odpłatne i systematyczne wykonywanie przez dłużnika zajęć dydaktycznych jest

wykonywaniem przez osobę prawną we własnym imieniu, zawodowo działalności

usługowej w sposób zorganizowany i ciągły. Działalność taka, wykonywana przez

uprawnionych pracowników uczelni, charakteryzuje się profesjonalnym

charakterem, jest podporządkowana regułom opłacalności i racjonalnego

gospodarowania, jest działaniem wykonywanym na własny rachunek uczelni jako

odrębnej osoby prawnej, a nie na rachunek jej założyciela, a ponadto

charakteryzuje się niewątpliwie powtarzalnością działań i uczestnictwem w obrocie

gospodarczym. Wymienione elementy komercyjne, charakteryzujące także

działalność dydaktyczną uczelni niepaństwowych, wyraźnie odróżniają tę

działalność od tożsamej przedmiotowo działalności publicznych szkół wyższych,

które mają ustawowy, konstytucyjny obowiązek wykonywania zadań publicznych

przez świadczenie bezpłatnych usług edukacyjnych.

Wobec powyższego działalność polegająca na świadczeniu przez uczelnię

niepaństwową odpłatnych usług edukacyjnych w sposób spełniający wymogi

uznania tej działalności za działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ust. 1

Pr.d.g. pozwala na uznanie takiego podmiotu za przedsiębiorcę (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 14 lipca 1999 r., II CKN 451/98, OSNC 2000, nr 2, poz. 36 i z

dnia 29 maja 2001 r., I CKN 1217/98, OSNC 2002, nr 1, poz. 13, postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2002 r., IV CKN 1667/00, OSNC 2003, nr 5,

poz. 65 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2002 r., III CZP 67/02).

Prezentowane w piśmiennictwie próby ograniczania możliwości kwalifikowania

działalności gospodarczej uczelni niepaństwowej wyłącznie do działalności

prowadzonej w formie wydzielonej, tj. przez wyodrębnioną organizacyjnie jednostkę

uczelni, nie są trafne. Zmierzają one do wprowadzenia takiego ograniczenia nie za

pomocą przepisów szczególnych regulujących inaczej niż art. 2 ust. 1 Pr.d.g.

pojęcie działalności gospodarczej uczelni niepaństwowych, ale za pomocą art. 23

u.s.w., którego przedmiotem regulacji jest wyłącznie określenie tytułów uzyskiwania

przez uczelnie środków finansowych.

O braku przymiotu przedsiębiorcy uczelni niepaństwowej prowadzącej

działalność gospodarczą nie może również decydować okoliczność, że nie ma

ustawowego obowiązku ujawniania w rejestrze uczelni niepaństwowych informacji o

prowadzeniu przewidzianej w statucie „wydzielonej działalności gospodarczej”, jak

również, że przepisy art. 36 w związku z art. 49 i 50 ustawy z dnia 20 sierpnia

1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r., Nr 17, poz.

209 ze zm.) nie wymieniają uczelni wśród podmiotów podlegających wpisowi do

rejestrów, o których mowa w tej ustawie, o istnieniu statusu przedsiębiorcy nie

rozstrzyga bowiem ani dokonanie wpisu do rejestru przedsiębiorców, ani nawet

ustawowy obowiązek dokonania takiego wpisu.

Ustawodawca w art. 2 ust. 2 Pr.d.g. uzależnił uzyskanie statusu

przedsiębiorcy od określonych zachowań faktycznych, a nie od ich wpisu do

rejestru przedsiębiorców. Oceny tej nie może zmieniać brzmienie art. 7 ust. 1

Pr.d.g., który jest jedynie dowodem braku wewnętrznej spójności ustawowej

regulacji, nie można bowiem skutecznie uzależniać możliwości podjęcia przez

przedsiębiorcę działalności gospodarczej od uzyskania wpisu do rejestru

przedsiębiorców, skoro w art. 2 ust. 2 Pr.d.g. za przedsiębiorcę uznaje się już tego,

kto działalność taką – w określony ustawą sposób – podejmuje i wykonuje.

Przesądzenie, że uczelnia niepaństwowa jest przedsiębiorcą, jeżeli oczywiście

prowadzi działalność gospodarczą, prowadzi do uznania tej osoby prawnej za

podmiot mający zdolność upadłościową. W piśmiennictwie podkreśla się, że

zdolność upadłościową mają nawet takie osoby prawne, których działalność

statutowa nie ma wprawdzie charakteru gospodarczego, a faktycznie prowadzona

przez nie działalność gospodarcza stanowi jedynie działalność uboczną.

Występowanie w obrocie w charakterze przedsiębiorcy, nabywanie wierzytelności i

zaciąganie zobowiązań, a także możliwość posiadania praw majątkowych powinno

wiązać się również z możliwością zakończenia funkcjonowania takiego podmiotu

przez ogłoszenie jego upadłości, by w ten sposób stworzyć jego wierzycielom

określoną przepisami możliwość zaspokojenia swoich wierzytelności.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.