III CZP 48/03

Uchwała z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości "P.", spółki z

o.o. w O. przeciwko "E.T." S.A. w W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 21 sierpnia 2003 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 8

kwietnia 2003 r.:

"Czy następuje umorzenie wierzytelności w następstwie oświadczenia o

potrąceniu złożonego w ciągu roku przed ogłoszeniem upadłości przez dłużnika

przyszłego upadłego, który w tym okresie nabył przeciwko niemu wierzytelność

wiedząc o podstawach ogłoszenia upadłości – art. 35 § 1 rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu roku przed dniem ogłoszenia

upadłości przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył w drodze

przelewu lub indosu wierzytelność, wiedząc o podstawie upadłości, nie

powoduje umorzenia wierzytelności (art. 35 § 1 rozporządzenia Prezydenta RP

z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe, jedn. tekst : Dz.U. z 1991

r. Nr 118, poz. 512 ze zm.).

Uzasadnienie

Poprzednik prawny pozwanej spółki „E.T.” S.A. był dłużnikiem spółki „P.”,

spółki z o.o. w O. na kwotę 321 251,92 zł. W lutym i czerwcu 2000 r. nabył od osób

trzecich w drodze cesji przysługujące im wobec spółki „P.” wierzytelności na kwoty

253 738,53 zł, 22 331,70 zł i 35 441 zł, a następnie w marcu i czerwcu 2000 r. za

pośrednictwem prezesa zarządu oraz głównej księgowej złożył oświadczenia o

potrąceniu nabytych wierzytelności z wierzytelnościami spółki „P.”, różnicę zaś w

kwocie 10 205,70 zł zapłacił. W dniu 14 września 2000 r. ogłoszona została

upadłość spółki „P.”. Syndyk masy upadłości wystąpił przeciwko pozwanej o zapłatę

kwoty 321 251,92 zł i uzyskał w postępowaniu upominawczym nakaz zapłaty,

uwzględniający powództwo w całości. W wyniku sprzeciwu pozwanej Sąd

Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z dnia 22 lutego 2002 r. oddalił powództwo,

uznając za zasadny zarzut pozwanej, że skutecznie potrąciła z kwotą dochodzoną

pozwem swoje wierzytelności do spółki „P.”, nabyte w drodze przelewu, oraz że

syndyk nie mógł podważyć skuteczności tego potrącenia z powołaniem się na art.

35 § 1 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst : Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej:

"Pr.upadł."), ponieważ niedopuszczalność potrącenia, o której mowa w tym

przepisie, nie ma zastosowania do oświadczenia o potrąceniu złożonego przed

ogłoszeniem upadłości. Sąd Okręgowy ustalił, że w czasie nabywania

wierzytelności do spółki „P.” poprzednik prawny pozwanej wiedział o złej kondycji

finansowej tej spółki, uzasadniającej ogłoszenie upadłości. Podzielił jednak pogląd

zawarty w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1994 r., I CRN 149/94

(OSP 1996, nr 4, poz. 84), że szczególne przepisy o potrąceniu w postępowaniu

upadłościowym przewidziane zostały tylko dla wierzytelności, które istniały w dniu

ogłoszenia upadłości, tj. nie wygasły wskutek oświadczenia złożonego przed

ogłoszeniem upadłości.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku rozpoznający sprawę na skutek apelacji

syndyka powziął wątpliwości wyrażone w przedstawionym zagadnieniu prawnym.

Powołując się na stanowisko niektórych przedstawicieli doktryny, Sąd Apelacyjny

wskazał, że przyjęta w orzeczeniu Sądu Najwyższego wykładnia art. 34-37

Pr.upadł. narusza zasadę równości wierzycieli w postępowaniu upadłościowym i

może stwarzać podstawy do celowego zubożania masy upadłości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Potrącenie ustawowe jest instytucją prawa materialnego uregulowaną w art.

498-505 k.c., którego istotą jest wzajemne umorzenie się określonych

wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej, urzeczywistnia się przez

jednostronne oświadczenie woli złożone drugiej stronie (art. 499 k.c.). Pełni funkcję

zaspokojenia cudzej wierzytelności, a jednocześnie egzekucji świadczenia

należnego potrącającemu, ma też charakter gwarancji zabezpieczającej możność

realizacji własnej wierzytelności niezależnie od tego, że wierzytelność dłużnika

została przelana (art. 513 § 2 k.c.) lub zajęta przez osobę trzecią (art. 504 k.c.). W

razie wielości wierzycieli dłużnika, niebędących jednocześnie jego dłużnikami

wzajemnymi, stawia wierzyciela wzajemnego w sytuacji uprzywilejowanej, ponieważ

pozwala na uszczuplenie majątku dłużnika o jego wierzytelność do potrącającego,

która – w przypadku braku potrącenia – mogłaby stanowić przedmiot

zabezpieczenia ściągalności innych wierzytelności dłużnika w drodze ich przejęcia

(art. 509 k.c.). Dopuszczalność potrącenia wyłączona jest w niektórych

przypadkach zajęcia wierzytelności przez osobę trzecią (art. 504 k.c.) oraz co do

wierzytelności wymienionych w art. 505 k.c. Wyłączenie dopuszczalności

potrącenia wyraża się w niezaistnieniu skutku w postaci umorzenia wzajemnych

wierzytelności. (...)

Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe nie zawiera norm wprowadzających inną konstrukcję prawną

nazwaną "potrąceniem" niż ta, którą przewiduje kodeks cywilny. Istota potrącenia

wyrażająca się w pozostawaniu dwóch podmiotów wobec siebie jednocześnie w

podwójnej roli wierzycieli i dłużników oraz możności spowodowania przez każdego

z nich, w drodze czynności jednostronnej, skutku w postaci umorzenia wzajemnych

wierzytelności pozostała niezmieniona. Potrącenie w Prawie upadłościowym nie jest

więc innym potrąceniem niż uregulowane w kodeksie cywilnym, zostało natomiast

zmodyfikowane stosownie do charakteru i celu postępowania upadłościowego w

taki sposób, żeby wierzyciel upadłego uprawniony przed ogłoszeniem upadłości do

dokonania potrącenia mógł z niego skorzystać także po ogłoszeniu upadłości, ale

jednocześnie, żeby masa upadłości i inni wierzyciele byli chronieni przed zbytnim

uprzywilejowaniem wierzyciela wzajemnego szkodzącym ich interesom. To

mogłoby mieć miejsce w razie nabywania wierzytelności przyszłego upadłego w

celu uszczuplenia masy upadłości o wierzytelność nabywającego i jednocześnie

uzyskania korzystniejszego w stosunku do innych wierzycieli zaspokojenia własnej

wierzytelności poza trybem podziału masy.

W stanie faktycznym niniejszej sprawy oraz w związku z argumentacją

zaprezentowaną przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu przedstawionego

zagadnienia prawnego rozważenia wymagały przepisy art. 34 § 1, art. 37 oraz 35 §

1 Pr.upadł.

Dwa pierwsze zawierają modyfikację instytucji potrącenia, polegającą na

wprowadzeniu dodatkowych – w porównaniu z przepisami kodeksu cywilnego –

warunków, pod którymi w postępowaniu upadłościowym przyjmuje się za istniejący

skutek w postaci umorzenia wierzytelności dłużnika do upadłego z wierzytelnością

upadłego do dłużnika. Warunkami tymi są: istnienie obydwu wierzytelności w czasie

ogłoszenia upadłości, choćby jedna z nich nie była jeszcze wymagalna, oraz

złożenie sędziemu-komisarzowi oświadczenia o potrąceniu najpóźniej przy

zgłoszeniu wierzytelności. Artykuł 35 § 1 modyfikuje natomiast potrącenie w ten

sposób, że w pewnych sytuacjach wyłącza możliwość przyjmowania skutku w

postaci umorzenia wierzytelności upadłego z wierzytelnością potrącającego mimo,

złożenia przez wierzyciela upadłego oświadczenia o potrąceniu. Potrącenie nie jest

dopuszczalne, gdy dłużnik upadłego stał się wierzycielem w wyniku nabycia

wierzytelności przez przelew lub indos po ogłoszeniu upadłości lub gdy nabył w tej

drodze wierzytelność w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości,

wiedząc o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości. Każde z powyższych

unormowań, zachowując walor modyfikacji w stosunku do jednej i tej samej

instytucji potrącenia, dotyczy jednak czego innego, w związku z czym musi

podlegać odrębnemu, samoistnemu potraktowaniu.

Pomiędzy art. 34 § 1 i art. 35 § 1 Pr.upadł. nie zachodzi zależność, w

szczególności, związek tego rodzaju, żeby stosowanie art. 35 § 1 wymagało

uprzedniego stwierdzenia spełnienia przesłanek z art. 34 § 1. Oznaczałoby to

przyjęcie, że art. 34 § 1 wprowadza własną, „upadłościową” konstrukcję prawną, w

ramach której dochodzi do wzajemnego umorzenia się określonych wierzytelności

warunkującą możność zastosowania w postępowaniu upadłościowym potrącenia

zarówno co do jego dopuszczalności, jak i niedopuszczalności, oraz że art. 35 § 1

stanowi modyfikację na tle art. 34 § 1, a zatem jest przepisem szczególnym w

stosunku do art. 34 § 1. Jak to wyżej wskazano, brak podstaw do uznania tego

rodzaju innej konstrukcji prawnej potrącenia oraz powiązania pomiędzy art. 34 § 1 i

art. 35 § 1 Pr.upadł. Taki wniosek potwierdza też doktryna, w której powszechnie

przyjmuje się, że zarówno art. 34, jak i art. 35, a także pozostałe przepisy rozdziału

III działu II tytułu II Prawa upadłościowego nie pozostają względem siebie w

stosunku lex specialis – lex generalis, lecz że wszystkie te przepisy razem wzięte

stanowią lex specialis w stosunku do art. 498-505 k.c.

Z natury rzeczy ocena na podstawie art. 34 § 1 i art. 35 § 1 Pr.upadł. skutków

zachowań dłużnika – wierzyciela wzajemnego upadłego następuje w czasie po

ogłoszeniu upadłości, jednak nie wynika z tego, że zdarzenia podlegające ocenie

również muszą przypadać na okres po ogłoszeniu upadłości. O tym jakie zdarzenia

podlegają ocenie, decyduje treść każdego z wymienionych przepisów.

Jeśli chodzi o art. 34 § 1 Pr.upadł., to – zważywszy na wymóg istnienia

obydwu wierzytelności w czasie ogłoszenia upadłości – oczywiste jest, że

zdarzeniem podlegającym ocenie pod kątem umorzenia wierzytelności upadłego z

wierzytelnością przysługującą wierzycielowi jest oświadczenie o potrąceniu, złożone

po ogłoszeniu upadłości. Równie niewątpliwe powinno jednak być, że w świetle art.

35 § 1 Pr.upadł. badaniu podlega oświadczenie o potrąceniu złożone zarówno po

ogłoszeniu upadłości, jak i przed ogłoszeniem upadłości. Jedną z okoliczności

wyłączających dopuszczalność potrącenia jest nabycie przez dłużnika upadłego w

drodze cesji wierzytelności w okresie ostatniego roku przed datą ogłoszenia

upadłości ze świadomością istnienia podstawy ogłoszenia upadłości. Samo nabycie

wierzytelności z punktu widzenia instytucji potrącenia nie wywołuje żadnych

skutków; wymagane jest złożenie oświadczenia o potrąceniu. Nie ma przeszkód,

żeby dłużnik upadłego złożył oświadczenie niezwłocznie po nabyciu wierzytelności,

co może przypaść na okres przed ogłoszeniem upadłości. Badanie przesłanki

nabycia wierzytelności w istocie obejmuje także badanie skuteczności oświadczenia

o jej potrąceniu. Skoro odnośnie do wierzytelności nabytej przed ogłoszeniem

upadłości możliwe jest złożenie w czasie przed ogłoszeniem upadłości

oświadczenia o potrąceniu, to należy przyjąć, że na podstawie art. 35 § 1 Pr.upadł.

badaniu pod kątem skuteczności przewidzianej w art. 498 § 2 k.c. podlega

oświadczenie dłużnika złożone nie tylko po ogłoszeniu upadłości, ale również przed

ogłoszeniem upadłości.

Z praktycznego punktu widzenia rozważanie kwestii dopuszczalności i

niedopuszczalności potrącenia w postępowaniu upadłościowym wydaje się

prostsze, gdy uwzględnia się najpierw art. 35 § 1 Pr.upadł., a dopiero potem

ewentualnie art. 34 § 1, przepis art. 35 § 1 przewiduje bowiem skutki najdalej idące,

których przyjęcie sprawia, że art. 34 § 1 w ogóle nie wchodzi w rachubę. Jeżeli

okaże się, że dłużnik upadłego przed ogłoszeniem upadłości złożył oświadczenie o

potrąceniu odnośnie do wierzytelności, którą nabył w ciągu ostatniego roku przed

ogłoszeniem upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości, to

potrącenie jest niedopuszczalne. Nabyta wierzytelność podlegać będzie

zaspokojeniu na równi z wierzytelnościami innych wierzycieli upadłego w ramach

podziału masy upadłościowej, natomiast wierzytelność dłużnika upadłego

powiększy aktywa masy. W takim przypadku art. 34 § 1 Pr.upadł. w ogóle nie ma

zastosowania. Dopiero po ustaleniu, że nie zachodzą przeszkody, o których mowa

w art. 35 § 1, oświadczenie dłużnika upadłego o potrąceniu powinno być ocenione

na podstawie art. 34 § 1 Pr.upadł. albo na podstawie art. 498-505 k.c., w zależności

od tego, czy zostało ono złożone przed, czy po ogłoszeniu upadłości; w razie gdy

przypada na okres po ogłoszeniu upadłości dodatkowo wymaga zbadania kwestia

zachowania terminu z art. 37 Pr.upadł.

Oświadczenie o potrąceniu złożone przez dłużnika upadłego po ogłoszeniu

upadłości może więc skutkować umorzeniem wzajemnych wierzytelności upadłego i

dłużnika, jeżeli spełnione zostały wymogi przewidziane w art. 34 § 1 i art. 37

Pr.upadł., chyba że zachodzą przeszkody wymienione w art. 35 § 1 tego Prawa.

Oświadczenie o potrąceniu złożone przed ogłoszeniem upadłości może powodować

umorzenie wzajemnych wierzytelności na podstawie art. 498 i nast. k.c., chyba że

zachodzą okoliczności wymienione w art. 35 § 1 Pr.upadł.

Oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu ostatniego roku przed

ogłoszeniem upadłości przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył w

drodze przelewu wierzytelność wiedząc o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości,

nie powoduje umorzenia wzajemnych wierzytelności (art. 35 § 1 Pr.upadł.).

Stanowisko to znajduje uzasadnienie nie tylko w treści art. 34 § 1 i art. 35 § 1

Pr.upadł., ale także w funkcji, jaką spełniać mają instytucje potrącenia i

postępowania upadłościowego.

Potrącenie stanowi środek realizacji własnej wierzytelności i zaspokojenia

cudzego długu, służący wzajemnemu regulowaniu zobowiązań. Postępowanie

upadłościowe ma na celu ochronę wierzycieli upadłego przed nierównym

traktowaniem. W warunkach wolnego obrotu wierzytelnościami, przy braku zakazu

informowania się partnerów gospodarczych o swojej kondycji płatniczej, a

jednocześnie, przy możliwości istnienia wspólnych, dalekosiężnych celów

niektórych partnerów, mimo formalnej sprzeczności ich aktualnych interesów,

potrącenie w postępowaniu upadłościowym mogłoby być wykorzystywane w celu

sprzecznym z funkcją zarówno potrącenia, jak i postępowania upadłościowego.

Gdyby dopuścić umorzenie wzajemnych wierzytelności dłużnika i upadłego w

wyniku oświadczenia dłużnika złożonego przed ogłoszeniem upadłości w

warunkach przewidzianych w art. 35 § 1 Pr.upadł., to by należało uznać, że ratio

legis wymienionego przepisu odnosi się tylko do sytuacji, w której dłużnik

nabywający wierzytelność „opóźnił się” ze złożeniem oświadczenia do czasu po

ogłoszeniu upadłości. Tymczasem, z punktu widzenia interesów wierzycieli

upadłego, jest bez znaczenia, kiedy dłużnik zrealizował potrącenie. Istotne jest, że

stał się wierzycielem wzajemnym upadłego w drodze cesji w czasie, gdy wiadomo

było, że istnieje podstawa do ogłoszenia upadłości; w tym tkwi domniemanie

działania w celu uzyskania lepszej pozycji wierzyciela i zubożenia masy upadłości.

Mogłoby też powstać pole do skupywania wierzytelności przyszłego upadłego za

ceny niższe niż ich wartość, co pozwoliłoby stosunkowo łatwo pozbywać się długów

kosztem wierzycieli upadłego, niebędących jego dłużnikami wzajemnymi. Byłoby to

zaprzeczeniem intencji uregulowania art. 35 § 1, wyrażonej w uzasadnieniu projektu

Prawa upadłościowego i dotyczącej ochrony zasady równości wierzycieli oraz

zapobiegającej działaniom na szkodę wierzycieli (por. Uzasadnienie projektu Prawa

upadłościowego. Wydawnictwo Komisji Kodyfikacyjnej, Warszawa, 1935, zeszyt 3,

s. 39-40).

Powyższa intencja była analogiczna do tej, jaka legła u podstaw uregulowania

w art. 54-59 Pr.upadł. i została tam zrealizowania również za pomocą konstrukcji

bezskuteczności czynności prawnej zdziałanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. W art.

57 Pr.upadł. ustawodawca poszedł zresztą dalej, bo dopuścił powództwo o

ustalenie bezskuteczności czynności upadłego, podczas gdy w art. 35 § 1 Pr.upadł.

bezskuteczność czynności dłużnika ujęta została zasadniczo jako przesłanka

podlegająca badaniu w trybie art. 161 § 2 lub art. 162 § 1 Pr.upadł. albo w procesie

z powództwa syndyka masy upadłości przeciwko dłużnikowi upadłego o zapłatę

wierzytelności objętej oświadczeniem o potrąceniu.

Kwestia, czy niedopuszczalność potrącenia, o której mowa w art. 35 § 1

Pr.upadł., dotyczy wierzytelności do upadłego nabytej przez jego dłużnika w drodze

przelewu lub indosu w ciągu ostatniego roku przed ogłoszeniem upadłości ze

świadomością istnienia podstawy ogłoszenia upadłości, co do której oświadczenie o

potrąceniu zostało złożone przed ogłoszeniem upadłości, wywołała rozbieżność w

orzecznictwie sądów powszechnych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 grudnia

1994 r., I CRN 149/94 (OSP 1996, nr 4, poz. 84), wyraził pogląd, że przepisy art. 34

i nast. Pr.upadł. o potrąceniu stosuje się wyłącznie do potrącenia pomiędzy

wierzytelnością do upadłego i taką wierzytelnością upadłego, która należy do masy

upadłości, natomiast potrącenie między wierzytelnością do upadłego i

wierzytelnością upadłego, która nie należy do masy upadłości, odbywa się na

ogólnych zasadach wyrażonych w art. 498-505 k.c. Za punkt wyjścia rozważań w

tym wyroku Sąd Najwyższy przyjął stwierdzenie, że lokalizacja art. 34-37 Pr.upadł.

wskazuje, iż przepisy o potrąceniu w postępowaniu upadłościowym odnoszą się do

zdarzeń po ogłoszeniu upadłości. Ponadto uznał, że stosowanie art. 35 § 1 może

wchodzić w rachubę tylko w przypadku spełnienia przesłanek przewidzianych w art.

34, mającego podstawowe znaczenie dla kwestii potrącenia, bo stanowiącego,

kiedy jest dopuszczalne potrącenie długu upadłego z długiem wierzyciela. Zdaniem

Sądu Najwyższego, jeżeli przed ogłoszeniem upadłości dokonano skutecznego w

świetle art. 498-505 k.c. potrącenia wierzytelności wierzyciela z wierzytelnością

upadłego, to obie wierzytelności w chwili ogłoszenia upadłości nie istnieją i nie

odnosi się do nich ani dopuszczalność potrącenia, o której mowa w art. 34 § 1, ani

niedopuszczalność potrącenia przewidziana w art. 35 § 1 Pr.upadł.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie, z przyczyn wyżej przedstawionych, nie

podziela tego poglądu, w związku z czym rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w

uchwale (art. 390 k.p.c.).