I CK 65/02

Wyrok z dnia 12 września 2003 r., I CK 65/02

Nabywca weksla w drodze indosu zwrotnego nie powraca do swoich

praw przysługujących mu pierwotnie w ciągu indosowym, chyba że nabycie

łączy się z wykupieniem weksla.

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Antoni Górski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "T.", spółki z o.o. w W. przeciwko

Polskim Kolejom Państwowym S.A. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w

Izbie Cywilnej w dniu 12 września 2003 r. kasacji strony powodowej od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 22 listopada 2001 r.

oddalił kasację i zasądził od powoda na rzecz pozwanego 1800 zł zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowa spółka , jako prawny posiadacz weksla własnego bez protestu,

wystawionego w dniu 15 września 1998 r. przez Hutę S.W., Zakład Hutniczy, spółka

z o.o. na kwotę 500 000 zł z terminem płatności w dniu 15 lipca 1999 r., domagała

się w postępowaniu nakazowym zasądzenia tej kwoty solidarnie od wystawcy i od

kolejnych indosantów, tj. Przedsiębiorstwa PKP w W., „Z.W.” S.A. w Z.G. i "K.S.M.",

spółka z o. o. w W.

Sąd Okręgowy – Sąd Gospodarczy w Rzeszowie nakazem zapłaty z dnia 19

kwietnia 2000 r. orzekł zgodnie z żądaniem pozwu.

Zarzuty od tego orzeczenia wnieśli pozwani PKP i "K.S.M.", spółka z o.o.,

wobec której ogłoszona została upadłość.

Sąd Okręgowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 5 czerwca 2001 r. utrzymał w

mocy nakaz zapłaty w stosunku do pozwanego PKP i uchylił tenże nakaz w

stosunku do pozwanej spółki "K.S.M.", odrzucając w tym zakresie pozew.

Wedle bezspornych ustaleń Sądu prawny obieg weksla był następujący:

Remitentem weksla była Agencja Węgla i Stali „A.” spółka z o.o. w

Katowicach, która indosowała go w dniu 9 listopada 1998 r. na rzecz spółki

"K.S.M.", a ta w tym samym dniu przeniosła weksel w drodze indosu na rzecz

pozwanego PKP. Pozwany ten dokonał indosu weksla w dniu 28 grudnia 1998 r. na

rzecz spółki akcyjnej „Z.W.”, która indosowała go w dniu 7 kwietnia 1999 r. na rzecz

Agencji Węgla i Stali „A.”. W ten sposób Agencja stała się ponownie prawnym

posiadaczem weksla, który w dniu 15 marca 2000 r., a więc już po dacie płatności,

przeniosła na rzecz spółki „Z.W.”. Ta ostatnia indosowała weksel w dniu 4 lipca

2000 r. na powodową spółkę „T.”, która dochodzi praw z tego weksla w niniejszym

procesie.

Dokonując oceny skutków prawnych tego obiegu weksla dla roszczeń powoda

Sąd Okręgowy uznał, że wobec otwarcia w dniu 9 kwietnia 1999 r. postępowania

układowego w stosunku do wystawcy weksla, posiadacz weksla może wykonywać

swe roszczenia zwrotne już przed terminem płatności. Prawo do poszukiwania

przed tym terminem przysługiwało spółce „Z.W.”, która przeniosła je w drodze

indosu na rzecz Agencji „A.” w dniu 7 kwietnia 1999 r., ta zaś w dniu 15 marca

2000 r. powtórnie indosowała na rzecz spółki „Z.W.”, która przeniosła to prawo w

dniu 4 lipca 2000 r. na rzecz powodowej spółki. Powódka nabyła prawo

dochodzenia zwrotnego poszukiwania roszczenia z weksla na podstawie art. 14

ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 – dalej:

"Pr.weksl."), w myśl którego indos przenosi wszelkie prawa z weksla. Dlatego Sąd

Okręgowy utrzymał w mocy nakaz zapłaty wydany przeciwko pozwanej PKP.

Na skutek apelacji pozwanej od tego orzeczenia Sąd Apelacyjny w Rzeszowie

wyrokiem z dnia 22 listopada 2001 r. zmienił je w ten sposób, że uchylił nakaz

zapłaty wydany przeciwko PKP i oddalił powództwo przeciwko temu pozwanemu.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę przede wszystkim na to, że dokonany w dniu

15 marca 2000 r. przez Agencję „A.” indos weksla na rzecz spółki „Z.W.” był

indosem poterminowym w rozumieniu art. 20 zdanie drugie Pr.weksl., a zatem miał

skutki zwykłego przelewu, dokonanego jedynie w formie indosu. Przelew jest

pochodnym sposobem nabycia praw. Z przestawionego szeregu indosów weksla

wynika, że pozwany PKP nie był zwrotnie zobowiązany wobec Agencji „A.”, a zatem

Agencja ta nie mogła przelać żadnego prawa regresu wobec pozwanego na rzecz

„Z.W.”, a ten z kolei na powodową spółkę „T.”. Tym samym powódce nie

przysługuje w stosunku do pozwanego dochodzone roszczenie, co skutkowało

zmianę wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie powództwa przeciwko PKP.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła powodowa spółka kasacją, w której

zarzuciła naruszenie art. 20 Pr.weksl. i na tej podstawie wnosiła o jego zmianę

przez oddalenie apelacji od wyroku Sądu pierwszej instancji, ewentualnie o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z ciągu indosów figurujących na wekslu i jego przedłużku wynika, że dwoje

kontrahentów wekslowych było prawnymi posiadaczami weksla dwukrotnie.

Pierwszym z nich była Agencja Węgla i Stali „A.”, która, jako jego remitent,

dokonała pierwszego indosu w tym obiegu w dniu 9 listopada 1998 r., a ponownie

stała się posiadaczem weksla na skutek indosowania na jej rzecz przez spółkę

„Z.W.” w dniu 7 kwietnia 1999 r., czyli przed terminem płatności weksla. W dniu 15

marca 2000 r. Agencja „A.” dokonała indosu odwrotnego, czyli przeniosła weksel na

rzecz spółki „Z.W.”, która w ten sposób stała się jego posiadaczem po raz drugi.

Taką sytuację w obiegu weksla, w której dłużnik wekslowy staje się wierzycielem na

skutek przeniesienia na niego posiadania weksla, wyraźnie dopuszcza art. 11

zdanie trzecie i czwarte Pr.weksl. W doktrynie taką dyspozycję wekslem określa się

mianem indosu zwrotnego; jednocześnie zaznacza się, że osoba, która powtórnie

nabyła weksel, traci prawo regresu w stosunku do tych swoich poprzedników,

wobec których sama odpowiada wekslowo z pierwszego podpisu. Zasadę tę

akceptuje również Sąd Najwyższy, który w orzeczeniu z dnia 11 kwietnia 1933 r.,

Rw 786/33 ("Przegląd Prawa Handlowgo" 1933, poz. 1180) przyjął, że indosant,

odpowiedzialny z wekslu indosatariuszowi, nie może dochodzić przeciwko temu

indosatariuszowi sumy wekslowej na podstawie późniejszego indosu.

Zastosowanie tej zasady w niniejszej sprawie oznacza, że Agencja „A.”, do

której weksel „powrócił” w dniu 7 kwietnia 1999 r., na skutek indosu dokonanego

przez spółkę „Z.W.” nie nabyła tą drogą prawa regresu do swoich poprzedników,

wobec których odpowiadała wekslowo z pierwszego indosu – w tym m.in. do

pozwanego PKP. Odmienne stanowisko w tej istotnej dla sprawy kwestii,

prezentowane przez cały czas trwania procesu przez stronę powodową i

podtrzymywane w kasacji, jest nietrafne. Stanowisko to opiera się na założeniu, że

takie powtórne nabycie weksla nie jest jego nabyciem na nowo, lecz stanowi, na

skutek swoistego przesunięcia praw, powrót do praw wekslowych, które

przysługiwały nabywcy pierwotnie. Jest ono prawdopodobnie reminiscsencją

poglądu wyrażanego w tej kwestii w przedwojennej doktrynie prawa wekslowego,

którego jednak powódka nie uwzględnia w całości. Zgodnie bowiem z całościową

treścią tego poglądu, nabywca weksla w drodze indosu zwrotnego wraca w swe

poprzednie prawa wekslowe – „płacąc sumę wekslową”. Wykupienie weksla, jako

warunek wejścia przez nabywcę w poprzednie prawa w drodze indosu zwrotnego,

akcentowany jest także w orzecznictwie ( por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

4 marca 1930 r., I.C. 1144/29, "Przegląd Prawa Handlowego" 1930, s. 377).

Tymczasem strona powodowa pomija wymóg wykupu weksla, jako warunku

powrotu do pierwotnych praw wekslowych. Przyjęcie jej stanowiska – w wersji

okrojonej w stosunku do oryginalnej – prowadziłoby w konsekwencji do tego, że na

skutek zwrotnych indosów Agencja „A.” powróciłaby do uprawnień wekslowych,

które jej przysługiwały do dnia 15 lipca 1998 r., tj. do dnia indosowania weksla, a

spółka „Z.W.” powróciłaby do uprawnień utraconych na skutek indosu dokonanego

w dniu 7 kwietnia 1999 r. Do zaakceptowania takich skutków nie ma uzasadnienia

prawnego, stanowisko powoda w tej kwestii trzeba zatem uznać za chybione.

W rezultacie przyjąć należy, że dla rozstrzygnięcia o tym, czy i jaką treść

uprawnień uzyskała strona powodowa na skutek indosowania na nią weksla w dniu

4 lipca 2000 r. przez spółkę „Z.W.”, przesądzający jest stan uprawnień zbywcy z tej

daty, a nie z okresu pierwszego posiadania weksla, czyli sprzed dnia 15 września

1998 r.

Jest bezsporne, że spółka „Z.W.” otrzymała weksel w dniu 15 marca 2000 r. w

formie indosu od Agencji „A.”. Wbrew zastrzeżeniom kasacji uznać trzeba, że Sąd

Apelacyjny prawidłowo ocenił, że był to indos po terminie sensu stricto w

rozumieniu art. 20 zdanie drugie Pr.weksl. Termin płatności weksla ustalony został

w nim na dzień 15 lipca 1999 r. Do tej daty ani później, zapłata weksla nie nastąpiła.

Niezależnie od tego możliwość poszukiwania zwrotnego roszczenia wekslowego

powstała jeszcze przed tą datą, mianowicie z chwilą otwarcia postępowania

układowego wobec wystawcy weksla (art. 43 ust. 2 Pr.weksl.), tj. z dniem 9 kwietnia

1999 r. Weksel nie wymagał protestu (wystawiony był z formułą „bez protestu” – art.

46 zdanie pierwsze Pr.weksl.). Zgodnie z wyraźną dyspozycją art. 20 zdanie drugie

Pr.weksl. dokonany po terminie płatności indos miał w tym wypadku skutki

zwykłego przelewu. W tej sytuacji należy podzielić ocenę Sądu Apelacyjnego, że

chociaż spółka „Z.W.” nabyła weksel w dniu 15 marca 2000 r. od Agencji „A.”

posługując się formą indosu, to jednak nie był to indos w rozumieniu art. 14

Pr.weksl., lecz przelew w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego. Przelew jest

sposobem pochodnego nabycia praw. Jak wyjaśniono wyżej, Agencja w dacie

dokonywania przelewu nie miała prawa do indosu zwrotnego w stosunku do

indosantów ją poprzedzających, w tym do pozwanego PKP. Nie mogła zatem

takiego roszczenia przenieść w drodze przelewu "obleczonego w formę indosu" z

dnia 15 marca 2000 r. na rzecz spółki „Z.W.”; ta zaś, nie mając własnego prawa

wobec PKP, nie mogła dokonać skutecznej cesji w formie indosu w dniu 4 lipca

2000 r. na rzecz powodowej spółki „T.”. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 3

września 1930 r., III. I. Rw 329/30 ("Przegląd Sądowy" 1930, s. 740) wyjaśnił, że

regulacja z art. 20 zdanie drugie Pr.weksl. ma charakter iuris cogentis. Stąd też

należy przyjąć, że ustanowiona w tym przepisie zasada, iż indos po proteście z

powodu niezapłacenia ma tylko skutki zwykłej cesji, obowiązuje niezależnie od faktu

dobrej wiary nabywcy. Przyjmuje się przy tym powszechnie, że z zasady tej

wypływa wniosek, iż indosatariusz poterminowy może wprawdzie indosować weksel

dalej, z tym, że wszystkie późniejsze indosy mają charakter zwykłego przelewu.

Jest tak dlatego, że protest z powodu niezapłacenia zamyka szereg indosów i

indosatariuszy przedprotestowych. Dalszy obieg weksla jest więc możliwy tylko na

podstawie indosu dokonanego przez osobę posiadającą szczególne uprawnienia, tj.

taką, która spowodowała protest, jeżeli ma ona legitymację do takiego indosowania,

bądź taką, która wykupiła weksel w drodze regresu, przy czym poprzednio

figurowała już na wekslu (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 4 marca

1930 r., I. C. 1144/29).

Jeżeli zatem strona powodowa nie nabyła praw wekslowych na podstawie

indosu z dnia 4 lipca 2000 r., gdyż pod tą postacią krył się przelew z kodeksu

cywilnego, a dokonującej tego przelewu spółce „Z.W.” nie przysługiwało w tym

czasie roszczenie przeciwko pozwanej PKP, to oddalenie powództwa przez Sąd

Apelacyjny było prawidłowe. Kasacja powódki była więc nieusprawiedliwiona i

podlegała oddaleniu (art. 39312

k.p.c.).