III CZP 52/03

Uchwała z dnia 11 września 2003 r., III CZP 52/03

Sędzia SN Maria Grzelka (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Ewy B. przy uczestnictwie Mirosława

Mariana B. o podział majątku dorobkowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 11 września 2003 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2003 r.:

"Czy akcje pracownicze nabyte nieodpłatnie w trybie ustawy z dnia 30 sierpnia

1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 118,

poz. 561 ze zm.) przez jednego z małżonków po ustaniu wspólności ustawowej z

uwzględnieniem stażu pracy w okresie tej wspólności podlegają rozliczeniu w

sprawie o podział majątku dorobkowego na zasadzie ekspektatywy, a jeśli tak, to

jaki moment decyduje o powstaniu tej ekspektatywy i zaliczeniu jej w skład majątku

dorobkowego ?"

podjął uchwałę:

Akcje pracownicze nabyte na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r.

o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (jedn. tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm.) przez jednego z małżonków po

ustaniu wspólności ustawowej, w wyniku realizacji uprawnienia uzyskanego

przed ustaniem wspólności ustawowej, są składnikiem majątku tylko tego

małżonka.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni i uczestnik postępowania o podział majątku wspólnego

pozostawali w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej od dnia 23 czerwca

1990 r. do dnia 28 stycznia 1998 r. Uczestnik będący od dnia 1 marca 1988 r.

pracownikiem Centrali Produktów Naftowych, przekształconej w czasie gdy był w

niej zatrudniony z przedsiębiorstwa państwowego w spółkę akcyjną z wyłącznym

udziałem Skarbu Państwa, uzyskał w okresie pozostawania we wspólności

majątkowej małżeńskiej możliwość nieodpłatnego nabycia akcji na podstawie

ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 – dalej: "ustawa o

komercjalizacji"); samo nabycie przez niego akcji – 869 o nominale 10 zł – nastąpiło

jednak dopiero w dniu 30 listopada 1998 r., tj. kiedy już nie pozostawał we

wspólności majątkowej z wnioskodawczynią. W dniach 14 czerwca i 13

października 2000 r. uczestnik sprzedał te akcje za łączna kwotę 18 878,85 zł. Sąd

Rejonowy, dokonując postanowieniem z dnia 12 grudnia 2000 r. podziału majątku

wspólnego, zaliczył tę kwotę do majątku podlegającego podziałowi.

Podczas rozpoznawania apelacji uczestnika, kwestionującej zaliczenie

wymienionej kwoty do majątku wspólnego, Sądowi Okręgowemu nasunęło się

przytoczone wyżej zagadnienie prawne. W ocenie Sądu Okręgowego przepisy art.

31 i 32 k.r.o. przemawiają za zaliczeniem nabytych w dniu 30 listopada 1998 r.

przez uczestnika akcji wyłącznie do jego majątku. Niemniej, wychodząc z założeń

analogicznych do przyjętych w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 12 stycznia 1978 r., mającej moc zasady prawnej, III CZP 86/77 (OSNCP

1978, nr 10, poz. 171), można też bronić poglądu o przynależności nabytych przez

uczestnika akcji do majątku wspólnego jego i wnioskodawczyni. Zgodnie z

powołaną uchwałą, spółdzielcze prawo do lokalu, powstałe z realizacji oczekiwania

małżonków na przydział wspólnego mieszkania, należy do nich obojga, jeżeli

przydział nastąpił po ustaniu małżeństwa na rzecz jednego z małżonków i jego

dotychczasowej rodziny. Na tle stanu faktycznego sprawy podobne oczekiwanie

prawne (ekspektatywę) małżonków można by wiązać z tym, że okres pracy

uczestnika warunkujący nabycie prawa do akcji przypadał na czas trwania

wspólności majątkowej małżeńskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 63 ust. 2 ustawy o komercjalizacji, jeżeli przed dniem wejścia w

życie tej ustawy Skarb Państwa nie rozpoczął udostępniania akcji na zasadach

preferencyjnych, ustalonych w art. 24 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm.), ich nabywanie przez

uprawnionych pracowników odbywa się na zasadach określonych w ustawie o

komercjalizacji.

Do przewidzianego w art. 36 i 38 ustawy o komercjalizacji nieodpłatnego

nabycia akcji przez uprawnionych pracowników, tj. osoby wymienione w art. 2 pkt 5

tej ustawy, dochodzi na podstawie umowy zawartej ze Skarbem Państwa –

Ministrem Skarbu Państwa (uprzednio § 10 rozporządzenia Ministra Skarbu

Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad podziału

uprawnionych pracowników na grupy, ustalania liczby akcji przypadających na

każdą z tych grup oraz trybu nabywania akcji przez uprawnionych pracowników,

Dz.U. Nr 33, poz. 200, a obecnie § 15 rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z

dnia 29 stycznia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad podziału uprawnionych

pracowników na grupy, ustalania liczby akcji przypadających na każdą z tych grup

oraz trybu nabywania akcji przez uprawnionych pracowników, Dz.U. Nr 35, poz.

303). Z mocy obowiązującego od dnia 9 sierpnia 2001 r. art. 36 ust. 4a ustawy o

komercjalizacji dla umowy tej wymagana jest forma pisemna pod rygorem

nieważności.

Umowa nieodpłatnego nabycia akcji zamyka liczne zdarzenia warunkujące

oraz przygotowujące to nabycie. Punktem wyjścia jest wpisanie do rejestru spółki

akcyjnej powstałej z przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego. Z innych

zdarzeń należy w szczególności odnotować pisemne oświadczenia uprawnionych

pracowników o zamiarze nabycia akcji, składane przed upływem oznaczonego

terminu liczonego od dnia wpisania spółki do rejestru, oraz upływ określonego

terminu od dnia zbycia przez Skarb Państwa akcji spółki na zasadach ogólnych.

Jeżeli umowę nieodpłatnego nabycia akcji zawarł pracownik pozostający w

ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, nabyte przez niego akcje wchodzą,

zgodnie z art. 31 i 32 k.r.o. – mimo że małżonek nabywcy nie staje się stroną tej

umowy ani wspólnikiem spółki akcyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20

maja 1999 r., I CKN 1146/97, OSNC 1999, nr 12, poz. 209) – w skład majątku

wspólnego. Nieodpłatnego nabycia akcji przez pracownika pozostającego w

ustawowej wspólności majątkowej nie dotyczy bowiem żaden z wyjątków

zastrzeżonych w art. 33 pkt 2-10 k.r.o. W szczególności, w związku z wynikającą z

art. 38 ust. 3 ustawy o komercjalizacji niemożnością obrotu nabytymi nieodpłatnie

akcjami przez oznaczony czas liczony od dnia zbycia przez Skarb Państwa

pierwszych akcji na zasadach ogólnych, należy zaznaczyć, że wymienione

wyłączenie zbywalności nie wchodzi w zakres hipotezy art. 33 pkt 6 k.r.o. Mówiąc o

prawach niezbywalnych, przepis ten ma na względzie tylko prawa, których nie

można zbyć w ogóle. Za prawa niezbywalne w znaczeniu tego przepisu nie mogą

być więc uważane prawa jedynie czasowo niezbywalne. Nie ma także podstaw do

stosowania do omawianego nabycia, mimo jego nieodpłatności, art. 33 pkt 2 k.r.o.;

umowa nieodpłatnego nabycia akcji przez uprawnionego pracownika nie jest

bowiem niewątpliwie umową darowizny (art. 888 k.c.). O przynależności zaś do

majątku wspólnego określonego prawa, co do którego nie występuje żaden z

wyjątków zastrzeżonych w art. 33 pkt 2 – pkt 10 k.r.o., rozstrzyga jedynie

porównanie chwili nabycia tego prawa z czasem pozostawania nabywcy

(nabywców) we wspólności ustawowej. Jeżeli data nabycia przypada na ten czas,

nabyte prawo staje się składnikiem majątku wspólnego. I na odwrót, jeżeli data

nabycia prawa nie przypada na czas, w którym nabywca pozostaje we wspólności

ustawowej, nabyte prawo nie może stać się składnikiem majątku objętego tą

wspólnością.

Pogląd wyrażony w powołanej wyżej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 12 stycznia 1978 r., III CZP 86/77 stanowi zatem wyraźne

odejście od przytoczonej wyżej regulacji ustawowej, rozstrzygającej o

przynależności nabytego prawa do majątku wspólnego lub odrębnego (por. uchwała

pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 30 listopada 1974 r., III CZP 1/74, OSNCP

1975, nr 3, poz. 37, pkt I). W takim samym stopniu pogląd ten odbiegał także od

nieobowiązującego już art. 215 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. nr 54, poz. 288, dalej: "Pr.spółdz."). W

wypowiedzi piśmiennictwa kwestionującej trafność tego poglądu z powodu jego

niezgodności z wspomnianą regulacją zwrócono uwagę na to, że ustrój małżeńskiej

wspólności majątkowej ze względu na wysoki stopień skomplikowania może

prawidłowo funkcjonować jedynie przy przyjęciu możliwie jasnych,

sformalizowanych, takich jak określone w art. 32 § 1 k.r.o. kryteriów decydujących o

przynależności nabywanych przedmiotów do poszczególnych mas majątkowych.

Odejście od omawianej regulacji w sytuacji wskazanej w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1978 r., III CZP 86/77 (zob.

także uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 25 września 1978 r., III CZP 50/78, OSN

wyd. Prokuratury Generalnej 1979, nr 4, poz. 24 i z dnia 17 grudnia 1982 r., III CZP

53/82, OSNCP 1983, nr 5-6, poz. 73) uzasadnione zostało – jak wiadomo – przede

wszystkim konstrukcją ekspektatywy (oczekiwania prawnego). Wskazano

mianowicie na związanie spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni

mieszkaniowej z wkładem mieszkaniowym, tj. na uzależnienie uzyskania

spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej od wniesienia wkładu

mieszkaniowego. Z wniesieniem przez członka spółdzielni wkładu mieszkaniowego

łączyło się zatem nie tylko nabycie przez niego wobec spółdzielni wierzytelności o

zwrot wkładu, ale także jego oczekiwanie na nabycie lokalu, a ściśle spółdzielczego

prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej. Oczekiwanie to było na tyle

skonkretyzowane, że miało walor oczekiwania prawnego (ekspektatywy) – niejako

zalążka przyszłego spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej.

Przedstawiona sytuacja prawna członka spółdzielni oczekującego na przydział

spółdzielczego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej wchodziła, jeżeli

członek ten pozostawał w związku małżeńskim i podlegał wspólności ustawowej, do

majątku wspólnego (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 30 listopada

1974 r., III CZP 1/74, pkt I i II); później znalazło to wyraz w art. 215 § 4 Pr.spółdz.

I ta właśnie przynależność oczekiwania prawnego na nabycie spółdzielczego prawa

do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej do majątku wspólnego powinna, według

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1978 r., III

CZP 86/77, przesądzać również o przynależności do tego majątku samego

spółdzielczego prawa do lokalu. Prawo to nabyte już po ustaniu ustawowej

wspólności majątkowej małżeńskiej, ale w wyniku realizacji wspólnej ekspektatywy,

powinno także należeć do majątku małżonków (byłych małżonków) „na prawie

wspólności ustawowej”. W uzasadnieniu wspomnianej uchwały podkreślając

wyjątkowość sytuacji, w której przełamano reguły wynikające z art. 31 i 32 k.r.o.,

powołano się ponadto na względy słusznościowe. Podkreślono, że w realiach

istniejących w czasie podejmowania tej uchwały małżonkowie nie mogli zapewnić

sobie odrębnie prawa do mieszkania spółdzielczego na wypadek ustania

małżeństwa. Możliwe przy tym były sytuacje, w których pomimo ustania małżeństwa

nie następował podział majątku wspólnego.

W niektórych wypowiedziach piśmiennictwa, odnoszących się z aprobatą do

stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

12 stycznia 1978 r., III CZP 86/77, podkreślono wyjątkowość i nietypowość sytuacji,

w których przydział lokalu po ustaniu wspólności majątkowej nastąpił na rzecz

jednego z małżonków, pomimo braku rozstrzygnięcia o przyznaniu temu

małżonkowi wkładu i związanej z nim ekspektatywy, jak też przemawianie za tą

uchwałą głównie racji życiowych, moralnych i społecznych.

Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy ma więc odpowiedź na pytanie o istnienie w

sytuacji nieodpłatnego nabycia akcji przez pracownika nie podlegającego już

ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej analogicznych okoliczności do

wskazanych wyżej, przytaczanych dla uzasadnienia rozwiązania przyjętego w

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1978 r.,

III CZP 86/77, w odniesieniu do przydziału spółdzielczego prawa do lokalu jednemu

z byłych małżonków. W razie niestwierdzenia takich okoliczności, rozciągnięcie na

ten wypadek rozwiązania, stanowiącego wyraźne odejście od regulacji ustawowej

rozstrzygającej o przynależności nabytego prawa do majątku wspólnego lub

odrębnego (art. 31 i 32 k.r.o.), powinno być zdecydowanie odrzucone.

Do zawarcia umowy nieodpłatnego nabycia akcji dochodzi w wykonaniu prawa

do takiego nabycia, przysługującego uprawnionemu pracownikowi wobec Skarbu

Państwa – Ministra Skarbu Państwa, jeżeli w terminie sześciu miesięcy od dnia

wpisania spółki do rejestru złożył pisemne oświadczenie o zamiarze nabycia akcji

(art. 38 ust. 2 ustawy o komercjalizacji w pierwotnym brzmieniu, a następnie art. 38

ust. 1 tej ustawy; jedynie art. 38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji w brzmieniu

obowiązującym od dnia 8 kwietnia 1997 r. do dnia 7 lipca 1997 r. przewidywał

trzymiesięczny termin do złożenia oświadczenia o zamiarze nabycia akcji). Prawo

to powstaje w zasadzie po upływie trzech miesięcy od dnia zbycia przez Skarb

Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych i wygasa z upływem – obecnie –

dwunastu miesięcy od dnia powstania; uprzednio wygasało z upływem sześciu

miesięcy od dnia powstania (art. 38 ust. 2 ustawy o komercjalizacji w brzmieniu

obowiązującym od dnia 8 kwietnia 1997 r.). Zarówno w orzecznictwie, jak

piśmiennictwie prawo to kwalifikowane jest jako uprawnienie cywilnoprawne o

charakterze majątkowym (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 15 listopada 2000 r., III ZP 20/00, OSNAPUS 2001, nr 16, poz. 504), mające

postać roszczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 czerwca 1998 r.,

I PKN 198/98, OSNAPUS 1999, nr 13, poz. 426 i z dnia 6 sierpnia 1998 r.,

III ZP 24/98, OSNAPUS 1999, nr 17, poz. 545). Przepis art. 38 ust. 1b ustawy o

komercjalizacji, który wszedł w życie 15 stycznia 2003 r., usunął wątpliwości co do

dziedziczności tego prawa, uznał je wyraźnie za podlegające dziedziczeniu. Ze

sformułowania tego przepisu – podkreślenia, że prawo do nieodpłatnego nabycia

akcji podlega dziedziczeniu od chwili powstania, tj. od upływu trzech miesięcy od

dnia zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych – wynika

zarazem, iż nie są już dziedziczne ewentualne wcześniejsze „sytuacje prawne”

osób, o których mowa w art. 2 pkt 5 ustawy o komercjalizacji, wiązane w

szczególności z wpisem spółki do rejestru i oświadczeniem o zamiarze

nieodpłatnego nabycia akcji. Jednocześnie nie powinna budzić wątpliwości moc

wsteczna art. 38 ust. 1b ustawy o komercjalizacji: rozciągnięcie jego zastosowania

także na te prawa do nieodpłatnego nabycia akcji, które powstały przed wejściem w

życie tego przepisu. Przepis ten zawiera bowiem w istocie wykładnię autentyczną

przepisu ustawy o komercjalizacji, przyznającego uprawnionym pracownikom prawo

do nieodpłatnego nabycia akcji, w związku z wątpliwościami co do dziedziczności

tego prawa. Powszechnie zaś akceptowanymi przykładami odstępstwa od zasady

nieretroakcji uzasadnionymi celem ustawy (art. 3 in fine k.c.) są te właśnie

regulacje, które zawierają wykładnię autentyczną przepisów już obowiązujących.

Prawa dziedziczne są na ogół zbywalne (art. 57 § 1 k.c.), tj. można nimi

rozporządzać w drodze czynności prawnej, ale tak być nie musi (por. np. art. 595 §

1 i art. 602 § 1 k.c., a na ich tle liczne wypowiedzi piśmiennictwa), i taki właśnie

wyjątek występuje w sytuacji prawa do nieodpłatnego nabycia akcji: choć

dziedziczne, jest ono niezbywalne. Jak już wspomniano, art. 38 ust. 3 ustawy o

komercjalizacji przewiduje czasową niezbywalność akcji nabytych nieodpłatnie

przez uprawnionego pracownika. Cel wyłączenia obrotu tymi akcjami w okresie

dwóch lub trzech lat od dnia zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na

zasadach ogólnych, jakim jest chęć zapobieżenia obniżeniu ceny rynkowej akcji

spółki w następstwie szybkiej wyprzedaży nabytych przez pracowników akcji,

nakazuje uznać za niezbywalne, i to w całym okresie istnienia, także prawo do

nieodpłatnego nabycia akcji. W przeciwnym razie zawarty w art. 38 ust. 3 zakaz

obrotu nabytymi akcjami mógłby być z łatwością obchodzony przez zbycie prawa do

nieodpłatnego nabycia akcji. Dodatkowo za niezbywalnością prawa do

nieodpłatnego nabycia akcji przemawia cel przyznania pracownikom tego prawa.

Pomyślane zostało ono głównie jako czynnik pozyskiwania załóg przedsiębiorstw

państwowych dla procesu prywatyzacji, co wiąże to prawo z osobą uprawnionego

pracownika w sposób sprzeciwiający się zbyciu go przez niego. Przysługując komu

innemu, nie mogłoby ono pełnić funkcji wspomnianego czynnika.

W sytuacji, w której uprawniony pracownik w chwili uzyskania prawa do

nieodpłatnego nabycia akcji podlega ustawowej wspólności majątkowej

małżeńskiej, niezbywalność tego prawa przesądza o jego przynależności do

majątku odrębnego pracownika – nabywcy. Jak wiadomo, według art. 33 pkt 6

k.r.o., odrębny majątek każdego z małżonków stanowią prawa majątkowe

niezbywalne. Prawa te wchodzą więc w skład majątku odrębnego nabywcy, choćby

on w chwili ich nabycia pozostawał we wspólności majątkowej małżeńskiej.

Wymieniony przepis jest wprawdzie powszechnie w piśmiennictwie uważany za

zbyt szeroko ujęty, jednak nawet przy postulowanej korekturze zakresu jego

zastosowania, powinien on obejmować prawo do nieodpłatnego nabycia akcji.

Wspomnianej korekturze oprócz praw majątkowych niezbywalnych, co do których

wyraźny przepis stanowi, że mogą one przysługiwać wspólnie małżonkom (zob. art.

9 ust. 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, jedn.

tekst: Dz.U. z 2003 r. nr 119, poz.1116, dalej: "u.s.m."), należy poddać prawa

majątkowe, których niezbywalność wynika z zastrzeżenia umownego (art. 509 § 1

k.c.), lub co do których jest to uzasadnione ich funkcją (prawo odkupu, prawo

pierwokupu), nie można natomiast na tej zasadzie wyłączyć z zakresu

zastosowania art. 33 pkt 6 k.r.o. innych praw niezbywalnych związanych z osobą

uprawnionego. Nie ma przy tym znaczenia czy związanie z osobą uprawnionego

stanowi jedyną, czy tylko – jak w przypadku prawa do nieodpłatnego nabycia akcji –

jedną z wielu przyczyn wyłączenia zbywalności prawa.

Mimo, że omawiane prawo nie ma charakteru finalnego, lecz stanowi środek

prowadzący do nieodpłatnego nabycia akcji, nie istnieje uzasadniona potrzeba

oceniania go w kategoriach ekspektatywy. Budząca wiele wątpliwości koncepcja

ekspektatywy (praw podmiotowych tymczasowych) zmierza do poszerzenia zakresu

ochrony podmiotów stosunków cywilnoprawnych przez objęcie ochroną sytuacji, w

których podmiotom tym nie przysługują prawa podmiotowe (uprawnienia

wchodzące w skład prawa podmiotowego). W sytuacji, gdy adresat normy na

skutek częściowego jedynie zrealizowania się zdarzenia objętego hipotezą normy

nie nabył jeszcze określonego prawa (np. własności lub roszczenia), koncepcja ta

umożliwia objęcie ochroną jego sytuacji prawnej nie w pełni ukształtowanej, ale

dostatecznie pewnej, wyrażającej się oczekiwaniem na nabycie wspomnianego

prawa (co do pojęcia ekspektatywy zob. np. zdanie odrębne sędzi Biruty

Lewaszkiewicz-Petrykowskiej do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24

października 2000 r., SK 7/00, OTK Zb.Urz. 2000, nr 7, poz. 256). Najbardziej

znanym przykładem sięgania w praktyce do tak rozumianej koncepcji ekspektatywy

jest właśnie wspominane już objaśnianie pozycji prawnej członka spółdzielni

mieszkaniowej w czasie po wniesieniu wkładu a przed przydzieleniem

spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego. Wniesienie wkładu, stanowiące

wykonanie pochodnego obowiązku wobec stosunku członkostwa, warunkowało

przydział prawa do lokalu. Z chwilą wniesienia wkładu członek nabywał w stosunku

do spółdzielni wierzytelność pieniężną w wysokości równej kwocie uiszczonego

wkładu, ale nie nabywał roszczenia o przydział określonego lokalu; na lokal musiał

oczekiwać przez nieokreślony bliżej czas.

Artykuł 205 Pr.spółdz. w pierwotnym brzmieniu oraz brzmieniu późniejszym –

stanowiący rozwinięcie art. 18 Pr.spółdz. – wprowadził tu wprawdzie pewne zmiany,

ale o znaczeniu bardziej teoretycznym niż praktycznym (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 czerwca 2002 r., II CKN 762/00, OSNC 2003, nr 5, poz. 71).

Sama więc wierzytelność z tytułu wkładu, choć warunkowała uzyskanie przydziału

prawa do lokalu, nie mogła być identyfikowana z roszczeniem o przydział prawa do

lokalu, miała przy tym w warunkach chronicznego braku mieszkań wartość znacznie

mniejszą od wartości możliwości uzyskania w związku z wniesionym wkładem

przydziału w przyszłości prawa do lokalu. Odwołanie się w tej sytuacji do koncepcji

ekspektatywy zapewniało zatem członkowi spółdzielni ochronę jego doniosłego

interesu w zakresie, w jakim interes ten nie mógł być chroniony przez przysługujące

mu uprawnienia wchodzące w skład prawa podmiotowego, w szczególności przez

wierzytelność z tytułu wkładu. Tymczasem prawo do nieodpłatnego nabycia akcji

ma postać w pełni ukształtowanego roszczenia, umożliwiającego uprawnionemu

pracownikowi nabycie należnych akcji. W rezultacie, interes uprawnionego

pracownika w nieodpłatnym nabyciu akcji może być dostatecznie chroniony za

pomocą tego roszczenia; tak samo, jak np. interes kupującego – za pomocą

roszczenia o wydanie i przeniesienie własności sprzedanej rzeczy (art. 535 k.c.). W

tej sytuacji, nie ma potrzeby opatrywania roszczenia o nieodpłatne nabycie akcji

dodatkowo etykietą ekspektatywy, ani konstruowania ekspektatywy obok tego

roszczenia. W teoretycznej koncepcji ekspektatywy jedno tylko było pewne, że

nigdy nie można traktować ekspektatywy jako prawa podmiotowego już

istniejącego.

Należy jednak zauważyć, że ostatnio w orzecznictwie (por. np. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 8 listopada 2002 r., III CZP 73/02, OSNC 2003, nr 10, poz.

131) i ustawodawstwie (art. 19 u.s.m.) można się spotkać z nazywaniem

ekspektatywą także już istniejących roszczeń. Jeżeli nawet zgodnie z tą ostatnią,

nie zasługującą na aprobatę tendencją, nazwać roszczenie o nieodpłatne nabycie

akcji ekspektatywą, nie mogłoby to zmienić przedstawionego wyżej charakteru tego

roszczenia, w szczególności pozbawić go cechy niezbywalności. Ze względu zaś na

tę ostatnią cechę, w razie nabycia go w czasie podlegania przez nabywcę

ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, musi ono – jak wiadomo – zostać

zaliczone do majątku odrębnego nabywcy. Tym samym odpada podstawowe

założenie rozwiązania przyjętego w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 12 stycznia 1978 r., III CZP 86/77, zgodnie bowiem z tą

uchwałą, prawo nabyte już po ustaniu ustawowej wspólności majątkowej

małżeńskiej może przynależeć do obojga małżonków o tyle tylko, o ile nabycie tego

prawa było wynikiem realizacji jego zalążka należącego do majątku wspólnego.

Istnienia po stronie uprawnionego pracownika ekspektatywy w ścisłym tego

słowa znaczeniu, tj. nie pokrywającej się z roszczeniem lub innym istniejącym już

uprawnieniem, można by się natomiast ewentualnie dopatrywać na etapie

poprzedzającym nabycie prawa do nieodpłatnego nabycia akcji, rozpoczętym

wpisem spółki do rejestru. Nawet w razie stwierdzenia istnienia na tym etapie

ekspektatywy z przedstawionych wyżej przyczyn, musiałaby być ona tym bardziej

uznana za niezbywalną i tym samym przynależną do majątku odrębnego

uprawnionego pracownika pozostającego w związku małżeńskim. Co do niej

odpadałoby także podstawowe założenie rozwiązania przyjętego w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1978 r., III CZP 86/77.

W sprawie nie zostało ustalone, czy uczestnik przed ustaniem ustawowej

wspólności majątkowej małżeńskiej nabył prawo do nieodpłatnego nabycia akcji,

czy ewentualnie tylko ekspektatywę tego prawa. Nie stanowi to jednak przeszkody

do rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego. W obu bowiem

sytuacjach nie jest – jak wykazano – spełnione podstawowe założenie rozwiązania

przyjętego w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12

stycznia 1978 r., III CZP 86/77: ani prawo do nieodpłatnego nabycia akcji, ani

ekspektatywa tego prawa nie wchodzi do majątku wspólnego. Ze względu na

niemożliwość ziszczenia się tego założenia w razie nieodpłatnego nabycia akcji

przez pracownika nie podlegającego już ustawowej wspólności majątkowej

małżeńskiej, nie ma więc podstaw do rozciągnięcia na tę sytuację rozwiązania

przyjętego w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12

stycznia 1978 r., III CZP 86/77, w odniesieniu do przydziału spółdzielczego prawa

do lokalu jednemu z byłych małżonków. (...)

Z przytoczonych powodów przedstawione zagadnienia prawne rozstrzygnięto,

jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).