III CZP 53/03

Uchwała z dnia 11 września 2003 r., III CZP 53/03

Sędzia SN Maria Grzelka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku dłużnika "S." S.A. w T. przy uczestnictwie

wierzycieli (...) o przeprowadzenie postępowania układowego, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 11 września 2003 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 28

października 2002 r.:

"Czy postępowanie układowe obejmuje wierzytelności zabezpieczone przez

przewłaszczenie rzeczy na podstawie umowy powierniczej przewłaszczenia na

zabezpieczenie"?

podjął uchwałę:

Wierzytelności zabezpieczone przewłaszczeniem rzeczy są objęte

postępowaniem układowym.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 9 września 2002 r. sędzia – komisarz ustalił listę

wierzytelności w postępowaniu układowym dotyczącym dłużnika „S.” S.A. w T. i

odmówił uwzględnienia wierzytelności Banku PKO S.A. w W., I Oddział w T. w

kwocie 1 178 833,16 zł. Sędzia – komisarz wyraził pogląd, że skoro zgodnie z art. 4

§ 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo o postępowaniu układowym (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm. – dalej: "Pr.ukł.")

roszczenia o wydanie mienia, które w razie upadłości byłoby wyłączone z masy

upadłości nie są objęte postępowaniem układowym, to wyłączone spod

postępowania układowego są wierzytelności zabezpieczone przewłaszczeniem

rzeczy, bo rzeczy te byłyby spod masy upadłości wyłączone. Pogląd ten był zbieżny

ze stanowiskiem nadzorcy sądowego, który ponadto podniósł, że skoro wierzyciel

może się zaspokoić w toku postępowania układowego z rzeczy przewłaszczonej, bo

temu celowi służy roszczenie o wydanie rzeczy, to przyjęcie dopuszczalności

objęcia postępowaniem układowym wierzytelności zabezpieczonych

przewłaszczeniem naruszałoby art. 29 § 1 Pr.ukł., przewidujący zakaz spłaty

długów objętych tym postępowaniem. W zażaleniu na postanowienie o odmowie

wciągnięcia na listę wierzytelności, dłużnik zarzucił naruszenie art. 4 Pr.ukł. i

wskazał, że przepis ten nie wymienia wierzytelności zabezpieczonych

przewłaszczeniem rzeczy jako wyłączonych spod postępowania układowego.

Sąd Okręgowy w Toruniu, rozpoznając zażalenie, powziął wątpliwości

wyrażone w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Zdaniem Sądu, wyliczenie

zawarte w art. 4 Pr.ukł. jest wprawdzie wyczerpujące, ale możliwe byłoby przyjęcie

stanowiska o wyłączeniu wierzytelności zabezpieczonych przewłaszczeniem spod

postępowania układowego na podstawie innych argumentów przytaczanych w

wypowiedziach niektórych przedstawicieli doktryny.

W sprawie było bezsporne, że Bank PKO S.A. w W., I Oddział w T. był

wierzycielem dłużnika układowego z tytułu udzielonego kredytu oraz, że

wierzytelność Banku została zabezpieczona umowami o przeniesienie własności

ruchomości na zabezpieczenie, zgodnie z którymi w razie niespłacenia kredytu,

Bank może żądać wydania przewłaszczonych przedmiotów; zaspokojenie

wierzyciela następuje w drodze pomniejszenia zobowiązania dłużnika o wartość

przewłaszczonych rzeczy według aktualnej wyceny biegłego. Było też bezsporne,

że Bank wezwał dłużnika do wydania przewłaszczonych rzeczy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Umowa o przewłaszczenie rzeczy na zabezpieczenie jest jednym ze

sposobów zapewnienia wierzycielowi realizacji pieniężnego zobowiązania dłużnika.

Jej istotę stanowi przeniesienie na wierzyciela własności rzeczy w celu jego

zaspokojenia w razie niewykonania przez dłużnika zobowiązania oraz zobowiązanie

się wierzyciela do zwrotnego przeniesienia własności, jeżeli dłużnik zobowiązanie

wykona. Umowa ta stwarza podstawy do żądania wydania rzeczy i zależy od

istnienia wierzytelności pieniężnej, którą zabezpiecza. Przenosi własność ze

skutkiem w postaci wyłączenia przedmiotu zabezpieczenia z majątku dłużnika, ale

jej przyczyną nie jest przysporzenie wierzycielowi prawa własności lecz danie mu

zabezpieczenia wyegzekwowania wierzytelności. Dopóki zaspokojenie

wierzytelności nie nastąpi wierzyciel występuje w podwójnej roli wierzyciela i

właściciela rzeczy, a po bezskutecznym upływie terminu spłaty długu i

zrealizowaniu roszczenia windykacyjnego także w roli posiadacza rzeczy.

Przeniesienie własności oraz przeniesienie posiadania nie przesądzają o

zaspokojeniu wierzyciela i wygaśnięciu wierzytelności. Dopiero spłata długu lub

wystąpienie zdarzenia umownego, z którym strony związały skutek w postaci

zaspokojenia wierzyciela powoduje, że wierzytelność wygasa w całości lub części.

Najczęściej zdarzeniem tym jest sprzedaż rzeczy przez wierzyciela z zaliczeniem

uzyskanej ceny na poczet wierzytelności, ale może nim być także przepadek rzeczy

na rzecz wierzyciela po ustaleniu aktualnej wartości rzeczy. W tej ostatniej sytuacji

umowa stron zawiera swego rodzaju odnowienie dotychczasowego zobowiązania

dłużnika. Spłata długu pozbawia przewłaszczenie jego causae, ponieważ czyni

bezprzedmiotowym zapewnienie sobie przez wierzyciela ściągalności

wierzytelności. Brak spłaty długu i brak zaspokojenia się wierzyciela skutkuje

„utrzymywaniem się” wierzytelności w czasie i wysokości zależnych od efektów

przedsięwzięć wierzyciela na drodze realizacji uprawnień, wynikających z umowy o

przewłaszczenie na zabezpieczenie.

Prawo o postępowaniu układowym przewiduje postępowanie układowe w

interesie dłużnika, który wskutek wyjątkowych i niezależnych od niego okoliczności

zaprzestał płacenia długów lub przewiduje w najbliższej przyszłości zaprzestanie

ich płacenia (art. 1 Pr.ukł.). Pozwala w drodze układu z wierzycielami na odroczenie

spłaty długów, rozłożenie spłaty na raty, a także zmniejszenie sumy długów, przy

czym odnośnie do propozycji układowych wprowadza zasadę równego traktowania

wszystkich wierzycieli (art. 20 §1 i 3 Pr.ukł.); wyjątki określone w art. 20 § 3 in fine i

§ 4 są nieistotne z punktu widzenia rozpatrywanego zagadnienia. Nie

wyszczególnia wierzytelności, które podlegają postępowaniu układowemu, wylicza

natomiast enumeratywnie wierzytelności, które nie są objęte postępowaniem

układowym (art. 4 Pr.ukł.).

Z przepisów tych wynika, że wszystkie wierzytelności objęte są

postępowaniem układowym chyba, że zostały wyraźnie wyłączone. Wierzytelności

zabezpieczone przewłaszczeniem rzeczy na zabezpieczenie nie są objęte

unormowaniem w art. 4 Pr.ukł., zatem, podlegają postępowaniu układowemu.

Oznacza to, że są przedmiotem czynności dłużnika, wierzycieli, sędziego –

komisarza, zgromadzenia wierzycieli i sądu począwszy od podania o otwarcie

postępowania układowego aż do zatwierdzenia układu.

Nie wydaje się usprawiedliwione stanowisko, że na przeszkodzie do przyjęcia

dopuszczalności objęcia postępowaniem układowym wierzytelności

zabezpieczonych przewłaszczeniem stoi art. 29 § 1 Pr.ukł. Przepis ten stanowiący,

że po otwarciu postępowania układowego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia

co do układu albo umorzenia postępowania nie może być dokonywana spłata

długów objętych postępowaniem, należy zdaniem Sądu Najwyższego, rozumieć

jako adresowany do dłużnika a nie do wierzycieli. Świadczy o tym usytuowanie art.

29 § 1 w ramach systematyki Prawa o postępowaniu układowym bezpośrednio po

przepisach dotyczących dłużnika (art. 28 § 1 i 2) oraz posłużenie się przez

ustawodawcę określeniem „spłata długów”. Wprawdzie spłacenie długu jest

zarazem zaspokojeniem wierzytelności, ale zaniechanie przez ustawodawcę użycia

ogólniejszej formuły o zakazie doprowadzenia do likwidacji długów dłużnika i użycie

zwrotu językowego właściwego dla oznaczenia zachowania się dłużnika pozwala

przyjąć, że zakaz działań unicestwiających lub ograniczających byt wierzytelności w

art. 29 § 1 Pr.ukł. nie dotyczy wierzyciela lecz dłużnika. Wydaje się to

konsekwentne, zarówno z punktu widzenia istoty postępowania układowego jak i

celu umowy o przewłaszczenie rzeczy na zabezpieczenie, której postępowanie

układowe nie narusza.

Dopuszczenie możliwości dokonywania spłaty długów po otwarciu

postępowania układowego oznaczałoby faworyzowanie przez dłużnika niektórych

wierzycieli, skutkowałoby też pomniejszeniem majątku mającego służyć

zaspokojeniu wierzytelności układowych. Uprawnienie do zaspokojenia się

wierzyciela nie może być postrzegane jako korzystne wyróżnienie wierzyciela przez

dłużnika układowego, ponieważ uprawnienie to wynika z umowy o przewłaszczenie

na zabezpieczenie, a nie z czynności dłużnika w postępowaniu układowym i nie

dotyczy majątku przeznaczonego na zrealizowanie wierzytelności objętych

układem. Prawo o postępowaniu układowym chroni przywilej wierzyciela –

właściciela przewłaszczonej rzeczy do korzystania z zabezpieczenia, stanowiąc w

art. 4 § 2 Pr.ukł., że roszczenia o wydanie mienia, które w razie upadłości byłyby

wyłączone z masy upadłości, nie są objęte postępowaniem układowym. Rzecz

przewłaszczona na zabezpieczenie przestaje być własnością upadłego i tym

samym nie wchodzi do masy upadłości (art. 20 § 1 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe, jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.). Roszczenie przeciwko dłużnikowi o jej

wydanie służy zaspokojeniu się wierzyciela. Wyłączając roszczenie o wydanie

wymienionej rzeczy spod możliwości zawarcia układu Prawo o postępowaniu

układowym udziela ochrony wierzycielowi w jego możliwości korzystania z

zabezpieczenia, będącego przedmiotem umowy o przewłaszczenie.

Nie można również podzielić wyrażonych w literaturze zastrzeżeń odnośnie do

możności przyjęcia, że wierzytelności zabezpieczone przewłaszczeniem rzeczy na

zabezpieczenie są objęte postępowaniem układowym ze względu na skutek umowy

o przewłaszczenie, jakim jest uzyskanie przez wierzyciela własności rzeczy,

względnie na podobieństwo sytuacji właściciela rzeczy przewłaszczonej do sytuacji

uprawnionego z zastawu lub hipoteki albo przez wzgląd na niedopuszczalność

pokrzywdzenia wierzyciela mającego zabezpieczenie w postaci przewłaszczenia.

Przeniesienie własności rzeczy nie stanowi celu umowy o przewłaszczenie,

lecz jest nim zabezpieczenie wykonania zobowiązania przez dłużnika. Poza

możliwością zaspokojenia wierzytelności w wyniku własnych działań wierzyciela i

bez formalności wymaganych dla dochodzenia i egzekwowania roszczeń w

postępowaniu sądowym nie stwarza ona dla wierzyciela żadnej innej korzyści. (...)

Wierzyciel może w każdym czasie, a więc również w postępowaniu układowym,

korzystać z uprawnienia do realizacji wierzytelności, ale sama wierzytelność może

ulec modyfikacji, jeżeli spełnione są przesłanki przewidziane w Prawie o

postępowaniu układowym. Uzyskanie przez wierzyciela własności rzeczy nie jest

przeszkodą do objęcia zabezpieczonej wierzytelności postępowaniem

układowym. (...)

Zabezpieczenie w postaci przewłaszczenia rzeczy utrzymuje się tak długo, jak

długo istnieje wierzytelność. Istnienie wierzytelności z kolei (z wyjątkami, o którym

mowa w art. 4 Pr.ukł.) przesądza o możliwości jej modyfikacji w toku postępowania

układowego.

Należności zabezpieczone zastawem oraz hipoteką są wyłączone z

postępowania układowego (art. 4 § 1 pkt 5 i 6 Pr.ukł.). Wobec istotnych różnic

pomiędzy tymi ograniczonymi prawami rzeczowymi a przewłaszczeniem na

zabezpieczenie nie można dopatrywać się, na zasadzie podobieństwa instytucji

prawnych, wyłączenia z postępowania układowego wierzytelności zabezpieczonych

przewłaszczeniem. (...)

Z dniem 1 października 2003 r. Prawo o postępowaniu układowym straciło

moc i weszła w życie ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535). Brzmienie art. 272 ust. 1 nowego Prawa usuwa

dotychczasowe wątpliwości w kwestii objęcia postępowaniem układowym

wierzytelności zabezpieczonych przewłaszczeniem rzeczy. Przepis ten stanowi, że

układem obejmuje się wszystkie wierzytelności w stosunku do upadłego, powstałe

przed dniem ogłoszenia upadłości, łącznie z wierzytelnościami zabezpieczonymi

przez przeniesienie na zabezpieczenie własności rzeczy, wierzytelności lub innego

prawa. Nowe unormowanie wyraża wprost regułę, która w poprzednim stanie

prawnym daje się wyprowadzić na podstawie wnioskowania, przy uwzględnieniu

istoty postępowania układowego oraz charakteru umowy o przewłaszczenie na

zabezpieczenie. Zważyć należy, że również art. 87 Prawa upadłościowego i

naprawczego zawiera wyraźne, i zbieżne ze stanowiskiem wyrażonym w obecnej

uchwale unormowanie kwestii, która ze względu na treść art. 29 § 1 Pr.ukł. mogła

budzić wątpliwości. (...) W nowym Prawie określa się już jednoznacznie, że zakaz

realizacji zobowiązań dłużnika dotyczy tylko dłużnika oraz zarządcy; zatem, nie

dotyczy wierzyciela, na rzecz którego zostało ustanowione zabezpieczenie w

postaci przeniesienia własności rzeczy. W związku z tym, podobnie jak to ma

miejsce obecnie, wierzytelność zabezpieczona podlega zgłoszeniu w postępowaniu

upadłościowym z możliwością zawarcia układu, a w razie zawarcia układu podlega

zaspokojeniu w takiej wysokości, która wynika z układu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak wyżej (art. 390

k.p.c.).