I CK 115/02

Wyrok z dnia 18 września 2003 r., I CK 115/02

Uchwała w sprawie wyboru rady nadzorczej spółdzielni jest

bezwzględnie nieważna, jeżeli na skutek jej podjęcia z naruszeniem art. 45 § 2

zdanie pierwsze i art. 57 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.) skład rady jest

mniejszy niż przewidziany ustawowo.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Sędzia SA Włodzimierz Gawrylczyk

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Renaty J. i Rafała J. przeciwko

Spółdzielni Mieszkaniowej „N.F." w W. o ustalenie, po rozpoznaniu na rozprawie w

Izbie Cywilnej w dniu 18 września 2003 r. kasacji powodów od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 października 2001 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Powodowie wnosili o ustalenie, że przysługuje im spółdzielcze własnościowe

prawo do lokali mieszkalnych nr 10 i 24, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego

nr IV i prawo do miejsc postojowych nr 4, 5 i 40 w wielostanowiskowym lokalu

garażowym, które znajdują się w należącym do pozwanej budynku położonym w W.

przy ul. D. nr 12. Ponadto zgłosili żądanie ewentualne, domagając się zobowiązania

pozwanej spółdzielni, aby wydała im przydziały na wyżej wymienione lokale.

Spółdzielnia Mieszkaniowa „N.F." w W. wniosła o oddalenie powództwa,

zarzucając, że przydziały wydane Renacie i Rafałowi małżonkom J. są nieważne.

Organem uprawnionym do ich wydania była bowiem rada nadzorcza, a nie zarząd

pozwanej Spółdzielni, ponieważ zakwestionowane przydziały należą do kategorii

czynności wymienionych w art. 46 § 1 pkt 8 ustawy z dnia 16 września 1982 r. –

Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm. – dalej:

"Pr.spółdz."), spółdzielnia nie może natomiast wydać powodom nowych

przydziałów, gdyż nie wnieśli oni wkładów w pełnej wysokości.

Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2000 r. Sąd Okręgowy w Warszawie uwzględnił

powództwo.

Sąd pierwszej instancji nie podzielił zarzutu, że wydane powodom przydziały

są nieważne na skutek naruszenia art. 46 § 1 pkt 8 Pr.spółdz. Powodowie w toku

procesu złożyli bowiem kserokopie dokumentu z dnia 8 lipca 1996 r., w którym rada

nadzorcza pozwanej wyraziła zgodę i upoważniła zarząd do wydania przydziałów

jego członkom. To pismo należy – zdaniem Sądu – traktować jako uchwałę rady

nadzorczej w sprawie dokonania czynności prawnej między spółdzielnią a

członkiem jej zarządu.

Na ocenę skuteczności prawnej wydanych powodom przydziałów nie ma

wpływu okoliczność, że w skład rady nadzorczej pozwanej wchodziły osoby, które

nie mogły być jej członkami z powodu wyłączenia przewidzianego w art. 57

Pr.spółdz. Sąd Okręgowy, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11

listopada 1988 r., III CRN 371/88 ("Gazeta Prawnicza" 1989, nr 14, s.8), uznał, że

wybór członka rady nadzorczej z naruszeniem art. 57 Pr.spółdz. powoduje

względną nieważność wyboru i wymaga zaskarżenia we właściwym trybie (art. 42 §

2 Pr.spółdz.). Jeżeli zatem, brak orzeczenia stwierdzającego nieważność wyboru

sąd nie może w innym procesie powołać się na taką nieważność jako przesłankę

orzeczenia.

Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem zmienił orzeczenie Sądu pierwszej

instancji i oddalił powództwo.

Sąd odwoławczy ustalił, że rada nadzorcza pozwanej, w okresie gdy zostały

wydane sporne przydziały, powinna – zgodnie z § 58 statutu – składać się z 3-5

osób wybranych spośród członków Spółdzielni na cztery lata. W omawianym

okresie członkami rady byli: Alina M., Robert O. i Stanisław P. Wybór Aliny M. zastał

dokonany z naruszeniem art. 57 Pr.spółdz., ponieważ jako siostra ówczesnego

prezesa zarządu pozwanej – Jadwigi K. i ciotka (siostra matki) członka zarządu –

Małgorzaty U. nie mogła wchodzić w skład rady nadzorczej. Niezgodny z prawem

był również wybór Jarosława S. Nie mógł on bowiem – zgodnie z art. 45 § 2 zdanie

pierwsze Pr.spółdz. – wchodzić w skład rady nadzorczej, ponieważ nie był

członkiem Spółdzielni.

Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu Sądu pierwszej instancji, że wybór

członka rady nadzorczej z naruszeniem art. 45 § 2 zdanie pierwsze i art. 57

Pr.spółdz. powoduje jedynie względną nieważność wyboru. Przytoczone przepisy –

zdaniem Sądu – mają charakter bezwzględny i ich naruszenie należy uwzględniać

przy ocenie legalności czynności prawnych podejmowanych przez radę nadzorczą

działającą w niewłaściwym składzie. Sąd uznał, że, w okresie gdy powodowie

otrzymali przydziały, skład rady nadzorczej pozwanej był niezgodny zarówno z

prawem spółdzielczym jak i statutem. W konsekwencji czynności rady nadzorczej,

podejmowane w sprawie wydania spornych przydziałów lokali, są bezskuteczne.

W kasacji, opartej na obu podstawach przewidzianych w art. 3931

k.p.c.

powodowie zarzucili naruszenie przez błędną wykładnię art. 45 § 1 i 2, art. 46 § 1

pkt 8, art. 57 i 213 § Pr.spółdz. oraz obrazę art. 378 § 1, art. 382 i 386 § 4 k.p.c. i

wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania bądź o jego zmianę i oddalenie apelacji pozwanej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotne znaczenie dla oceny zasadności kasacji ma kwestia ważności uchwały

w sprawie wyboru rady nadzorczej pozwanej Spółdzielni, która została podjęta z

naruszeniem art. 45 § 2 zdanie pierwsze i art. 57 Pr.spółdz.

Pierwszy z wymienionych przepisów stanowi, że do rady nadzorczej mogą być

wybierani wyłącznie członkowie spółdzielni. Drugi zaś zawiera zakaz wybierania do

rady m.in. osób pozostających z członkami zarządu w stosunku pokrewieństwa lub

powinowactwa w linii prostej i w drugim stopniu linii bocznej.

W sprawie jest bezsporne, że w okresie, w którym zostały wydane powodom

przydziały lokali, członkami trzyosobowej rady nadzorczej pozwanej spółdzielni były

dwie osoby, które, ze względu na przytoczone zakazy z art. 45 § 2 zdanie pierwsze

i art. 57 Pr.spółdz., nie powinny wchodzić w skład tego organu.

Wadliwość uchwały w sprawie wyboru rady nadzorczej nie budzi wątpliwości,

spór dotyczy natomiast kwestii skutków prawnych stwierdzonej wady. Istota tego

sporu sprowadza się do wyboru właściwego rodzaju sankcji dla wadliwej uchwały.

Na tle przedstawionego sporu wyłania się szerszy problem, kiedy uchwała

właściwego organu spółdzielni, naruszająca przepisy prawa lub postanowienia

statutu, jest czynnością prawną bezwzględnie nieważną, a kiedy czynnością

prawną podlegającą unieważnieniu (względnie nieważną). Kwestia przydatności

konstrukcji nieważności bezwzględnej na gruncie prawa spółdzielczego nie nasuwa

wątpliwości w piśmiennictwie i orzecznictwie. Prawo spółdzielcze w zakresie

obejmującym stosunki cywilne nie stanowi bowiem samodzielnej gałęzi prawa w

stosunku do prawa cywilnego. W szczególności uchwały organów spółdzielni,

rodzące skutki cywilnoprawne, podlegają – jako czynności prawne – odpowiednim

przepisom kodeksu cywilnego. Te uchwały, nie wyłączając uchwał walnego

zgromadzenia (zebrania przedstawicieli), nie mogą – podobnie jak inne czynności

prawne – naruszać przepisów bezwzględnie obowiązujących. Z tego punktu

widzenia ich skuteczność podlega więc dyspozycjom art. 58 k.c., przewidującego

wypadki nieważności czynności prawnych z powodu ich niedopuszczalnych treści

(por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia-10 maja 1930 r., 1.C.

1666/29; Zb.O. 1930, poz. 96; uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 września

1969 r., III CZP 8/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 97 i z dnia 4 kwietnia 1990 r., III CZP

7/90, OSNCP 1990, nr 10-11, poz. 135).

Rozważania, jakie skutki wywiera podjęcie uchwały w sprawie wyboru rady

nadzorczej spółdzielni z naruszeniem art. 45 § 2 zdanie pierwsze i art. 57

Pr.spółdz., wymagają nawiązania do charakteru tych przepisów. Treść pierwszego

z przytoczonych przepisów wskazuje – jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy w powołanej

uchwale z dnia 4 kwietnia 1990 r. – że należy on do przepisów bezwzględnie

obowiązujących. To stanowisko spotkało się z aprobatą w piśmiennictwie. Również

przepis art. 57 Pr.spółdz. należy uznać za bezwzględnie obowiązujący. Przemawia

za tym zarówno brzmienie tego przepisu jak i cel zawartego w nim zakazu. Jest

oczywiste, że należyte sprawowanie przez radę funkcji kontrolno-nadzorczej nad

działalnością spółdzielni, stanowiącej jej podstawowe zadanie, wymaga, aby w

skład rady nie wchodziły osoby wymienione w omawianym przepisie. Nie ulega

zatem wątpliwości, że przepisy art. 45 § 2 zdanie pierwsze i art. 57 Pr.spółdz., jako

bezwzględnie obowiązujące, nie mogły być zmienione wolą członków spółdzielni.

Zgodnie z art. 45 § 1 Pr.spółdz. nada nadzorcza składa się co najmniej z

trzech członków. W piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się, że przytoczony

przepis, określając bezwzględnie obowiązującą minimalną liczbę członków rady

nadzorczej, zawiera implicite upoważnienie dla spółdzielni do określenia większej

liczby członków rady (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 17 listopada 1987 r., mająca moc zasady prawnej, III PZP 30/87, OSNCP

1988, nr 5, poz. 57). Pozwana spółdzielnia skorzystała z tego upoważnienia,

przyjmując w statucie, że rada nadzorcza składa się z 3-5 członków. Jednakże na

podstawie spornej uchwały wybrała radę w minimalnym składzie, który odpowiada

także składowi rady określonemu ustawowo. W rezultacie wybranie dwóch

członków tej rady z naruszeniem art. 45 § 2 zdanie pierwsze i art. 57 Pr.spółdz.

oznacza, że jej skład jest niezgodny nie tylko ze statutem pozwanej, ale także z art.

45 § 1 Pr.spółdz. Ta okoliczność przesądza o wyborze sankcji dla wadliwej

uchwały. Jest ona bezwzględnie nieważna, ponieważ narusza przepisy prawa, które

mają charakter iuris cogentis. Inaczej należałoby natomiast ocenić wadę uchwały,

gdyby skład rady nadzorczej był sprzeczny z przewidzianym w statucie, ale zgodny

ze składem rady określonym w prawie spółdzielczym (art. 45 § 1). W takim

wypadku uchwała naruszająca jedynie statutowe postanowienia dotyczące składu

rady nadzorczej, a nie bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa regulujące tę

kwestię, byłaby względnie nieważna.

Przedstawione wywody uzasadniają tezę, że uchwała w sprawie wyboru rady

nadzorczej spółdzielni jest bezwzględnie nieważna, jeżeli na skutek jej podjęcia z

naruszeniem art. 45 § 2 zdanie pierwsze i art. 57 Pr.spółdz. skład rady jest mniejszy

niż przewidziany ustawowo. Taka sytuacja występuje w rozpoznawanej sprawie. To

oznacza, że rada nadzorcza pozwanej Spółdzielni nie mogła podjąć skutecznych

prawnie decyzji w sprawie przydziału spornych lokali.

Zaprezentowane argumenty nie pozwalają podzielić odmiennego poglądu co

do wyboru sankcji dla uchwały dotkniętej omawianą wadą, który został wyrażony w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1988 r., III CRN 371/88. W tej

sytuacji zarzuty skarżących, zawarte w pierwszej podstawie kasacyjnej

przewidzianej w art. 3931

k.p.c., zmierzające do wykazania, że uchwała w sprawie

wyboru rady nadzorczej jest dotknięta względną nieważnością należało uznać za

nieuzasadnione. Chybione są również zarzuty naruszenia przepisów postępowania.

Nie można podzielić zapatrywania skarżących, że stwierdzone przez Sąd

Apelacyjny uchybienia Sądu Okręgowego kwalifikowały wyrok pierwszoinstancyjny

do uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd drugiej

instancji w systemie apelacyjnym jest sądem merytorycznym i zaskarżony wyrok

może uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania jedynie w wypadkach

wskazanych w art. 386 § 2 i 4 k.p.c. Skarżący nie wykazali, aby w sprawie zaistniały

podstawy do zastosowania tego przepisu.

Z przedstawionych powodów kasację oddalono, jako pozbawioną

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312

k.p.c.).