II UK 47/03

Wyrok z dnia 19 września 2003 r.

II UK 47/03

Podleganie rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w dacie składania

wniosku o emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wyłącza

możliwości ubiegania się o prawo do świadczenia emerytalnego

przysługującego w niższym wieku emerytalnym, przez ubezpieczonego, który

legitymuje się ustawowo wymaganymi okresami ubezpieczenia, w tym co

najmniej okresem 15 lat pracowniczego zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze.

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (spra-

wozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2003 r.

sprawy z wniosku Józefa R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w B. o zaliczenie okresu pracy w szczególnych warunkach i emeryturę, na

skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 29

listopada 2002 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 29 listopada 2002 r. oddalił apelację ubezpieczonego Józefa R. od wyro-

ku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 marca 2002

r., oddalającego odwołanie od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania

mu prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym z tytułu wykonywania pracy w

szczególnych warunkach. W sprawie tej ustalono, że Józef R. nie osiągnął pow-

szechnego podstawowego wieku emerytalnego 65 lat, a wiek 60 lat uprawniający go

ewentualnie do przejścia na emeryturę z tytułu zatrudnienia w szczególnych warun-

2

kach osiągnął w okresie podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu, które-

mu podlega od 1 stycznia 1991 r. do chwili obecnej. Oznacza to, że powinien docho-

dzić uprawnień z rolniczego ubezpieczenia społecznego przed KRUS, a nie od ZUS.

Ponadto Sąd Okręgowy podzielił stanowisko organu rentowego, że ubezpieczony

legitymuje się jedynie okresami 11 lat 7 miesięcy i 13 dni pracy w szczególnych wa-

runkach, do którego nie można zaliczyć pracy wykonywanej w charakterze palacza

centralnego ogrzewania w Zespole Szkół Mechanicznych w Ł. w okresach od 15

października 1988 r. do 30 lipca 1992 r. oraz od 15 października 1993 r. do 15 kwiet-

nia 1994 r., ponieważ takie zatrudnienie nie jest ujęte w rozporządzeniu Rady Mini-

strów z 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Po rozpoznaniu apelacji ubezpieczonego, Sąd Apelacyjny uznał, iż Józef R.,

urodzony 23 lutego 1941 r., nie spełnia warunków do przyznania mu emerytury pra-

cowniczej przysługującej z osiągnięciem wieku 65 lat. Nie spełnia także warunków

przyznania mu emerytury w obniżonym wieku emerytalnym 60 lat, która przysługuje

osobom będącym pracownikami legitymującymi się co najmniej 25 letnim stażem

emerytalnym i uznanym za całkowicie niezdolnych do pracy lub legitymują się co

najmniej 15 letnim stażem pracy w szczególnych warunkach. Zdaniem Sądu Apela-

cyjnego, warunek bycia pracownikiem jest spełniony tylko wówczas, gdy osoba ubie-

gająca się o pracowniczą emeryturę pozostawała w zatrudnieniu w chwili składania

wniosku emerytalnego. Prawo do emerytury pracowniczej przysługuje ponadto oso-

bom nie wykonującym zatrudnienia tylko wówczas, gdy ich ostatnim ubezpieczeniem

było ubezpieczenie pracownicze. Warunku tego nie spełnia ubezpieczony, który

ostatnio podlegał pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu w okresie zatrudnie-

nia w Warsztatach Szkolnych w Ł. od 15 grudnia 1993 r. do 15 kwietnia 1994 r.

Równocześnie z zaświadczenia KRUS wynika, że od 1 stycznia 1991 r. ubezpieczo-

ny podlega rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu i ma zaległości w opłacaniu

składek na to ubezpieczenie. W takich okolicznościach sprawy Sąd Apelacyjny po-

twierdził stanowisko Sądu pierwszej instancji, że „Józef R. podlegając w dacie złoże-

nia wniosku ubezpieczeniu społecznemu rolników nie może skutecznie domagać się

przyznania świadczenia w oparciu o przepisy ustawy o emeryturach i rentach z

FUS”.

Równocześnie Sąd Apelacyjny prowadził uzupełniające postępowanie dowo-

dowe z zeznań świadków na okoliczność okresów pracy ubezpieczonego w charak-

3

terze traktorzysty, która jest pracą w szczególnym charakterze stosownie do wykazu

A stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze. Jednakże mając na uwadze wcześniej

uwzględnione przez organ rentowy okresy takiej pracy od 6 lipca 1965 r. do 30

kwietnia 1969 r. oraz od 10 kwietnia 1975 r. do 30 kwietnia 1976 r., a „nadto okres

pracy w charakterze traktorzysty w Kółku Rolniczym, tj. od 1.09.1959 r. do

23.06.1969 r., od 29.09.1963 r. do 5.05.1965 r., od 1.05.1969 r. do 9.01. 1975 r., od

1.05.1976 r. do 15.04.1977 r. i od 16.04. 1977 r. do 31.12 1978 r. oraz fakt że w da-

cie złożenia wniosku o emeryturę wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników nie daje podstaw do uwzględnienia apelacji i przyznania mu wcze-

śniejszej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych”.

W kasacji pełnomocnik ubezpieczonego podniosła następujące zarzuty: 1) na-

ruszenia prawa materialnego - przez błędną wykładnię art. 32 ust. 1 w związku z art.

186 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), wynikającą z przy-

jęcia, że warunkiem nabycia prawa do emerytury przez osobę urodzoną przed dniem

1 stycznia 1949 r., która była ubezpieczona przed dniem 1 stycznia 1999 r., jest po-

zostawanie w stosunku pracy w chwili złożenia wniosku emerytalnego i kontynuowa-

nie zatrudnienia w szczególnych warunkach w dacie złożenia wniosku emerytalnego,

2) naruszenia przepisów postępowania - art. 116 ust. 5 ustawy o emeryturach i ren-

tach w związku z art. 325 k.p.c. i art. 47714

§ 2 k.p.c. - przez nierozstrzygnięcie w

sentencji wyroku Sądu Apelacyjnego o uwzględnieniu okresów 17 lat 3 miesięcy i 23

dni zatrudnienia ubezpieczonego przy pracach w szczególnym charakterze, zamiast

11 lat 7 miesięcy i 13 dni, co uzasadnia ponadto „zarzut niewyjaśnienia sprawy obo-

wiązku lub jego braku w systemie ubezpieczenia społecznego (art. 328 § 2 k.p.c.)”.

Na tych podstawach skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i orzecze-

nie co do istoty sprawy „przez ustalenie prawa do emerytury i orzeczenie o zaliczeniu

do okresu ubezpieczenia okresu pracy w szczególnych warunkach w wymiarze 17 lat

3 miesięcy i 23 dni”, ewentualnie o uchylenia zaskarżonego orzeczenia „w części od-

dalającej apelację o emeryturę i zmianę (względnie uzupełnienie) wyroku Sądu Ape-

lacyjnego o zaliczenie okresu pracy w szczególnych warunkach w w/w wymiarze”.

Na rozprawie kasacyjnej pełnomocnik skarżącego wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Jako okoliczności uzasad-

4

niające rozpoznanie kasacji w kasacji powołano „zasadę systemu ubezpieczeniowe-

go ochrony ubezpieczonych i zasadę równego ich traktowania w zakresie nabycia

prawa do świadczeń tych ubezpieczonych, którzy udowodnili warunki do ich przy-

znania a nadto nie mające uzasadnienia przyjęcie kryterium wyłączających się sys-

temów ubezpieczenia społecznego, przy spełnieniu przesłanek ubezpieczeniowego

stażu pracowniczego - na niekorzyść ubezpieczonego”. Podlega ochronie prawo do

emerytury w niższym wieku emerytalnym 60 lat ubezpieczonego, który udowodnił co

najmniej 15 lat zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja ma usprawiedliwione podstawy prawne, chociaż nie wszystkie jej za-

rzuty są trafne. Bezpodstawne jest żądanie zaliczenia w sentencji wyroku dodatko-

wych okresów ubezpieczenia lub okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze wymaganych do przyznania świadczeń z ubezpie-

czenia społecznego. Zgodnie bowiem z art. 476 § 2 k.p.c. - przez sprawy z zakresu

ubezpieczeń społecznych rozumie się sprawy, w których wniesiono odwołanie od

decyzji organów rentowych, dotyczących: ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia

rodzinnego, emerytur i rent, świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz innych

świadczeń w sprawach należących do właściwości organów rentowych, a także od-

szkodowań przysługujących w razie wypadków przy i chorób pozostających w

związku ze służbą wojskową albo służbą w Policji lub Służbie Więziennej. Oznacza

to, że przedmiotem sądowego orzekania jest odwołanie od decyzji wydanej w kon-

kretnej tego rodzaju sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. W rozpoznawanej

sprawie była to decyzja organu rentowego odmawiająca przyznania ubezpieczonemu

prawa do emerytury pracowniczej nabywanej w niższym wieku emerytalnym z uwagi

na okresy zatrudnienia przy pracach w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. Wprawdzie sądowe postępowanie odwoławcze obejmuje weryfikację

spełnienia prawnych przesłanek nabycia prawa do takiej emerytury, w tym warunku

legitymowania się wymaganym okresem zatrudnienia, obejmującym co najmniej

okres 15 lat pracy w szczególnych warunkach, ale w sentencji wyroku orzeka się

wyłącznie w przedmiocie odwołania od decyzji w konkretnej sprawie podlegającej

kognicji sądu ubezpieczeń społecznych.

5

W rozpoznawanej sprawie wyrok rozstrzyga zatem o prawie do emerytury w

niższym wieku emerytalnym, co nie wymaga orzeczenia w sentencji w zakresie zali-

czenia określonych okresów do wymaganego stażu okresów ubezpieczenia, obej-

mujących okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach. Jest to jedynie istotny

element uzasadnienia orzeczenia, które powinno wskazywać na wypełnienie (lub

jego brak) jednego z koniecznych warunków nabycia prawa do emerytury w niższym

wieku emerytalnym. W tym ostatnim zakresie uzasadnienie zaskarżonego wyroku

istotnie nie jest jasne, albowiem zdaje się z niego wynikać, iż Sąd Apelacyjny

uwzględnił ubezpieczonemu dodatkowe okresy pracy w szczególnych warunkach w

charakterze traktorzysty, co może wskazywać na legitymowanie się przez ubezpie-

czonego okresem co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu

§ 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emery-

talnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie

RM w sprawie wieku emerytalnego). Równocześnie Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku nie dokonał zliczenia wszystkich ostatecznie uwzględnionych

okresów takiego pracowniczego zatrudnienia, co powoduje trudności w jednoznacz-

nym odczytaniu, jakie było stanowisko tego Sądu w przedmiocie spełnienia tej prze-

słanki nabycia prawa do pracowniczej emerytury z osiągnięciem przez ubezpieczo-

nego 60 lat życia i wymaga uzupełnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Chociaż Sąd Apelacyjny nie wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

unormowań przejściowych zawartych w art. 186 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach, to weryfikowanie przesłanek nabycia przez ubezpieczonego

prawa do emerytury na podstawie art. 32 tej ustawy świadczyło, iż przyjął oddziały-

wanie powołanych norm na sytuację prawną ubezpieczonego, który warunek niższe-

go wieku emerytalnego dla osób zatrudnionych co najmniej 15 lat w warunkach

szczególnych spełnił po wejściu ustawy o emeryturach i rentach. Powyższe oznacza,

że zasadnicze zagadnienie prawne rozpoznawanej sprawy sprowadza się do rozwa-

żenia kwestii, czy nabycie uprawnień do emerytury w niższym wieku emerytalnym na

podstawie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach w związku z § 4 ust. 1 pkt 3 rozpo-

rządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego wymaga od ubezpieczonego złożenia

wniosku emerytalnego w okresie podlegania pracowniczemu ubezpieczeniu społecz-

nemu, bądź dla którego pracowniczy tytuł ubezpieczenia społecznego był ostatnim

6

okresem podlegania ubezpieczeniom społecznym. Takie bowiem wymagania wykre-

ował Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

W ocenie Sądu Najwyższego tego rodzaju konstatacje Sądu drugiej instancji

są nieuprawnione, gdyż nie znajdują jakiegokolwiek oparcia w przepisach prawa

ubezpieczeń społecznych. Formuła zawarta w art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach, iż ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., będącym

pracownikami, o których mowa w ust. 2 i 3, zatrudnionymi w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze przysługuje emerytura w niższym niż wieku

określony w art. 27 pkt 1, modyfikuje bowiem wyłącznie przesłankę niższego wieku

emerytalnego oraz dodatkowo wymaganych okresów pracowniczego zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, uwzględnianych w ramach

ustawowo wymaganych do nabycia prawa do emerytury łącznych okresów ubezpie-

czenia, stanowiąc w ust. 4, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje

prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust.

2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychcza-

sowych, zawartych w rozporządzeniu RM w sprawie wieku emerytalnego. Powyższe

oznacza, że prawo do emerytury nabywa każdy ubezpieczony, urodzony przed

dniem 1 stycznia 1949 r., a zatem każdy ubezpieczony w rozumieniu ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz.

887 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych),

który spełnił warunki określone w art. 27 ustawy o emeryturach i rentach - dotyczące

wymaganego powszechnego wieku emerytalnego (co najmniej 60 lat dla kobiet i co

najmniej 65 lat dla mężczyzn) oraz stażu składkowych i nieskładkowych okresów

ubezpieczenia (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn).

Równocześnie wymaganie dotyczące powszechnego wieku emerytalnego jest

zmodyfikowane (obniżone w zakresie wymaganego wieku emerytalnego) przez nor-

matywne brzmienie art. 32 ustawy - dla ubezpieczonych, urodzonych przed dniem 1

stycznia 1949 r., którzy legitymują się wymaganymi okresami pracowniczego zatrud-

nienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, uwzględnianymi

w ramach łącznych ustawowo określonych okresów ubezpieczenia, co ustala się na

podstawie przepisów dotychczasowych. Oznacza to, że prawo do emerytury w niż-

szym wieku emerytalnym przysługuje ubezpieczonemu (nie tylko pracownikowi),

który zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego osią-

gnął wiek emerytalny wynoszący: 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn oraz ma

7

wymagany okres ubezpieczenia, obejmujący co najmniej 15 lat pracowniczego za-

trudnienia w szczególnych warunkach. Osoba, która spełnia te warunki nabywa

prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym bez względu na podleganie ja-

kiemukolwiek ubezpieczeniu społecznemu w okresie składania wniosku emerytalne-

go, albowiem ustawodawca już dawno odszedł od wymagania wypełnienia ustawo-

wych przesłanek nabycia uprawnień emerytalnych wyłącznie w okresie podlegania

ubezpieczeniu społecznemu lub w okresie przypadającym w określonym terminie po

ustaniu tytułu ubezpieczenia społecznego. Oznacza to możliwość nabycia prawa do

emerytury przez osoby legitymujące się wymaganymi okresami ubezpieczenia, w

tym prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, przez osoby legitymujące się

wymaganym okresem pracowniczego zatrudnienia w szczególnych warunkach w

ramach ustawowo wymaganego stażu ubezpieczenia, które oczekują ze złożeniem

wniosku emerytalnego wyłącznie do osiągnięcia prawem określonego wieku emery-

talnego, stanowiącego drugą z ustawowych przesłanek nabycia prawa do emerytury.

Nabycie uprawnień emerytalnych następuje z mocy imperatywnie obowiązujących

norm prawa ubezpieczeń społecznych, które wykluczają legalność kreowania innych

(dalszych) warunków nabycia tych uprawnień wyraźnie tym prawem nie określonych.

Jeżeli uprawnienia emerytalne w niższym wieku emerytalnym może nabyć

osoba w ogóle nie podlegającą ubezpieczeniom społecznym w dacie składania

wniosku emerytalnego, to tym bardziej (a maiori ad minus) nie ma przeszkód w na-

byciu ich przez osobę podlegająca w dacie składania wniosku emerytalnego rolni-

czemu ubezpieczeniu społecznemu. Powszechny i rolniczy system ubezpieczeń

społecznych mają naturę komplementarną (uzupełniającą się), a w każdym razie nie

ma uzasadnienia prawnego pogląd, aby podleganie rolniczemu ubezpieczeniu spo-

łecznemu wyłączało nabycie z mocy prawa uprawnień z innych tytułów ubezpiecze-

nia społecznego, jeżeli tylko osoba zainteresowana spełnia ustawowe przesłanki na-

bycia prawa do dochodzonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Odmienna

interpretacja jest oczywiście sprzeczna z brzmieniem omówionych wyżej przepisów

oraz z zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych (art. 2a ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych). Powyższe rozważania prowadziły do wyrażenia

poglądu, że podleganie rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w dacie składania

wniosku o emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wyłącza możliwości

ubiegania się o prawo do świadczenia emerytalnego przysługującego w niższym

wieku emerytalnym przez ubezpieczonego, który legitymuje się ustawowo wymaga-

8

nymi okresami ubezpieczenia, w tym okresem co najmniej 15 lat pracowniczego za-

trudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (art. 32 w

związku z art. 27 ustawy o emeryturach i rentach).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny zbada, czy w dacie zło-

żenia wniosku emerytalnego ubezpieczony spełniał warunki do przyznania mu prawa

do emerytury w niższym wieku emerytalnym, co wymaga szczegółowego sprawdze-

nia wymaganych okresów jego ubezpieczenia w rozumieniu art. 27 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach, które powinny obejmować co najmniej 15 lat pracowniczego

zatrudnienia w szczególnych warunkach pracy lub w szczególnym charakterze (art.

32 ust. 1 i 4 tej ustawy). W tym celu Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art.

39313

k.p.c.

========================================