III CZP 56/03

Uchwała z dnia 24 września 2003 r., III CZP 56/03

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jerzego G. przy uczestnictwie Marii B. o

podział majątku dorobkowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 24 września 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej

Piotra Wiśniewskiego zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Jeleniej Górze postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2003 r.:

"1. Czy w sprawach o podział wspólnego prawa najmu (podział majątku

wspólnego) byli małżonkowie są lokatorami (współlokatorami) w rozumieniu art. 2

ust. 1 pkt 1 (pkt 3) ustawy dnia z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów

(Dz.U. Nr 71 poz. 733)

a jeśli tak, to:

2. Czy przepisy tej ustawy, a w szczególności – jej art. 14 i 15 mają

odpowiednie zastosowanie w tego rodzaju sprawach w sytuacji, gdy Sąd orzeka o

obowiązku wydania lokalu będącego dotychczas przedmiotem wspólnego prawa

najmu jednego z byłych małżonków na rzecz drugiego, któremu to prawo przypadło

w wyniku podziału stosując (per analogiam) art. 624 zdanie drugie k.p.c.

czy też

3. w aktualnym stanie prawnym, tj. z uwzględnieniem powołanych wyżej

regulacji ustawy o ochronie praw lokatorów utraciły walor aktualności zgodne

dotychczas poglądy doktryny i judykatury o stosowaniu (per analogiam) w tego

rodzaju sprawach art. 624 zdanie drugie k.p.c."

podjął uchwałę:

W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności

majątkowej małżeńskiej, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu

mieszkalnego, sąd przyznając w wyniku podziału to prawo jednemu z byłych

małżonków, będących współlokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 3

ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71 poz. 773 ze zm.) i

nakazując drugiemu wydanie lokalu (art. 624 w związku z art. 688 i 567 § 3

k.p.c.) orzeka o uprawnieniu tego małżonka do otrzymania lokalu socjalnego

bądź o braku takiego uprawnienia.

Zobowiązany do wydania lokalu jest w takiej sprawie tylko były

małżonek, któremu nie przyznano prawa najmu.

Właściwa gmina powinna brać udział w postępowaniu jako

zainteresowana wówczas, gdy sąd ma orzec o wydaniu lokalu przez jednego z

byłych małżonków.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie o podział majątku wspólnego byłych małżonków Jerzego G. i

Marii B., w skład którego wchodzi m.in. prawo najmu lokalu mieszkalnego nr 2 w Z.

przy ul. L. nr 11E. Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2003 r. Sąd Rejonowy w

Zgorzelcu, dokonując podziału majątku wspólnego, przyznał to prawo uczestniczce

postępowania i nakazał wnioskodawcy, aby opuścił i wydał uczestniczce przedmiot

najmu, nie orzekając o uprawnieniu, bądź o braku uprawnienia wnioskodawcy do

lokalu socjalnego.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy, w której m.in. zakwestionował on

przyznanie prawa najmu uczestniczce i wnosił o przyznanie go jemu, Sąd

Okręgowy powziął poważne wątpliwości prawne przedstawione Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia w zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ramach przedstawionych zagadnień prawnych należy rozróżnić dwie

kwestie, na które zwrócił uwagę Sąd Okręgowy w uzasadnieniu. Pierwsza, w ocenie

Sądu Okręgowego najistotniejsza, dotyczy obowiązku stosowania przez sąd w

sprawie o podział majątku wspólnego, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu

mieszkalnego, przepisu art. 624 zdanie drugie k.p.c. i orzekania o obowiązku

wydania lokalu przez małżonka, któremu nie przyznano w wyniku podziału prawa

do lokalu. Druga natomiast, która aktualizuje się jedynie w razie stwierdzenia

istnienia wyżej wskazanego obowiązku, dotyczy stosowania w takim wypadku

przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,

mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz.

773 ze zm. – dalej: "u.o.p.l.") a w szczególności przepisów art. 14 i 15 tej ustawy.

Rozstrzygnięcie pierwszego zagadnienia zdeterminowane jest kompleksowym

charakterem regulacji odnoszących się do postępowania o podział majątku

wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej, a także obowiązującymi w tym

względzie przepisami prawa materialnego, które tę regulację uzasadniają.

Przedmiotem tego postępowania może być podział majątku wspólnego pomiędzy

byłych małżonków lub ich następców prawnych, dział spadku, wzajemne rozliczenia

z tytułu posiadania rzeczy i wszystkie pozostałe kwestie związane ze

współwłasnością i jej zniesieniem. Jako zasadnicza jest w tym postępowaniu

rozstrzygana kwestia sposobu podziału majątku pomiędzy małżonków lub ich

następców prawnych. W tym zakresie, ze względu na odesłanie do przepisów art.

211 i 212 k.c., zawarte w art. 46 k.r.o. w związku z art. 1035 k.c. może dojść w

postępowaniu o podział majątku wspólnego zarówno do podziału rzeczy wspólnych

jak i do zarządzenia ich sprzedaży oraz do przyznania poszczególnych rzeczy lub

praw wchodzących w skład majątku wspólnego jednemu z byłych małżonków z

obowiązkiem spłaty na rzecz drugiego. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 567 § 3 w

związku z art. 688 k.p.c., sąd obowiązany jest stosować art. 624 k.p.c. i

odpowiednio do regulacji zawartej w jego zdaniem drugim orzec o nakazaniu

wydania rzeczy przyznanej jednemu współwłaścicielowi przez pozostałych

współwłaścicieli, którym rzeczy nie przyznano. Przepis powyższy jest stosowany w

postępowaniu o podział majątku wspólnego nie per analogiam, jak przyjmuje Sąd

Okręgowy, lecz odpowiednio, zgodnie z odesłaniem ustawowym (por. uchwała

składu Całej Izby Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r., III CZP 1/74,

OSNCP 1995, nr 3, poz. 37 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 marca

1985 r., III CZP 4/85, OSNCP 1985, nr 11, poz. 172). Z woli ustawodawcy

wyrażonej w art. 567 § 3 k.p.c. w związku z art. 688 k.p.c. sąd obowiązany jest w

sprawie o podział majątku wspólnego stosować odpowiednio art. 624 k.p.c., wobec

czego w razie przyznania w wyniku podziału majątku rzeczy lub prawa jednemu z

byłych małżonków, obowiązany jest z urzędu orzec o obowiązku drugiego małżonka

wydania tej rzeczy lub prawa małżonkowi, któremu zostały przyznane.

Nie ulega wątpliwości, że prawa wynikające ze stosunku najmu uzyskane w

czasie trwania małżeństwa stanowią dorobek wchodzący w skład majątku objętego

wspólnością ustawową i mogą stanowić przedmiot postępowania o podział majątku

wspólnego (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 1967 r., III CR

107/67, OSNCP 1968, nr 4, poz. 66, uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 31

sierpnia 1974 r., mająca moc zasady prawnej, III CZP 8/74, OSNCP 1975, nr 4,

poz. 51 i postanowienie z dnia 19 kwietnia 1996 r., I CRN 55/96, OSNC 1996, nr 9,

poz. 123). W sytuacji zatem, gdy sąd w wyniku podziału majątku wspólnego

przyzna prawo najmu lokalu mieszkalnego jednemu z byłych małżonków,

obowiązany jest, stosownie do wskazanych wyżej zasad, orzec z urzędu o

obowiązku drugiego małżonka opuszczenia tego lokalu i wydania go drugiemu

małżonkowi, któremu prawo do lokalu przyznano.

W takiej sytuacji powstaje drugie z przedstawionych Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnień prawnych, dotyczące stosowania przepisów ustawy o

ochronie praw lokatorów, a konkretnie art. 14 i 15 tej ustawy, bowiem orzeczenie o

obowiązku opuszczenia i wydania lokalu mieszkalnego jest równoznaczne z

orzeczeniem eksmisji i wywołuje takie same skutki faktyczne i prawne, a zgodnie z

art. 3 ustawy, jej przepisy należy stosować zawsze wówczas, gdy ochrona praw

lokatorów w innych przepisach jest mniej korzystna dla lokatorów.

O tym, że małżonkowie, którym przysługuje prawo najmu lokalu mieszkalnego,

są współlokatorami w rozumieniu przepisów ustawy, przesądza treść art. 2 ust. 1

pkt 3 w związku z pkt 1. Małżonkowie tacy są bowiem współnajemcami lokalu, o

czym stanowiły przepisy kolejno obowiązujących ustaw dotyczących prawa najmu,

a obecnie art. 6801

k.c. Po ustaniu małżeństwa wspólność łączna prawa najmu

staje się prawem, które przysługuje byłym małżonkom w częściach ułamkowych,

podobnie jak cały pozostały majątek dorobkowy. Każdy z byłych małżonków

zachowuje status współnajemcy z racji tego, że przysługuje mu udział w majątku

wspólnym, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu. Każdy z byłych

małżonków spełnia zatem kryteria art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy niezbędne do uznania

go za lokatora w stosunkach z wynajmującym, jak również spełnia kryteria art. 2

ust. 1 pkt 3 ustawy niezbędne do uznania go za współlokatora, w stosunku do

drugiego byłego małżonka.

Z tych przyczyn mają do niego zastosowanie przepisy omawianej ustawy, a

zatem w sprawie o jego eksmisję sąd obowiązany byłby do stosowania art. 14 i 15

ustawy.

Stwierdzić jednak trzeba, że sprawa o podział majątku wspólnego nie jest

sprawą o eksmisję w ścisłym rozumieniu, poza tym powołane przepisy ustawy, ze

względu na używaną w nich terminologię, taką jak „wyrok”, „powództwo o

nakazanie przez sąd eksmisji” i inne, mogą być rozumiane jako odnoszące się

wyłącznie do procesu i nie mające zastosowania w postępowaniu nieprocesowym.

Zagadnienie to było już przedmiotem rozpoznania i rozstrzygnięcia Sądu

Najwyższego, który w dwóch uchwałach z dnia 13 czerwca 2003 r., III CZP 36/03

(OSNC 2004, nr 4, poz. 52) i z dnia 13 czerwca 2003 r., III CZP 40/03 (OSNC 2004,

nr 6, poz. 89) stwierdził, że w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu

wspólności majątkowej, w skład którego wchodzi spółdzielcze lokatorskie prawo do

lokalu mieszkalnego, sąd nakazując jednemu z małżonków wydanie lokalu,

obowiązany jest orzec o uprawnieniu tego małżonka do otrzymania lokalu

socjalnego, bądź o braku takiego uprawnienia. Wskazał także, że właściwa gmina

jest zainteresowana w sprawie wówczas, gdy sąd ma orzec o wydaniu lokalu przez

jednego z małżonków oraz, że zobowiązany do wydania lokalu jest tylko małżonek,

któremu nie przyznano spółdzielczego lokatorskiego prawa do tego lokalu.

Stanowisko to, jak również uzasadniające je argumenty, należy podzielić także

w odniesieniu do postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności

ustawowej, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu mieszkalnego.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powyższych uchwał, celem

ustawy o ochronie praw lokatorów, a w szczególności art. 14, jest zapobieżenie

bezdomności w razie orzeczenia przez sąd eksmisji. Cel ten stanowi realizację art.

75 ust. 2 Konstytucji, co powinno być uwzględnione przy wykładni omawianych

przepisów. Realizacja celu zarówno przepisów ustawy, jak i przepisu Konstytucji

byłaby niepełna, gdyby wyłączyć stosowanie przepisów ustawy w postępowaniu o

podział majątku wspólnego, w którym dochodzi do orzeczenia eksmisji osoby,

będącej lokatorem w rozumieniu ustawy, szczególnie chronionym przez jej

przepisy. Uzależnienie ochrony praw lokatora od trybu postępowania, w jakim

zapadło orzeczenie nakazujące opróżnienie lokalu i pozbawienie takiej ochrony

lokatorów tylko dlatego, że orzeczony wobec nich nakaz opróżnienia lokalu wydany

został w postępowaniu nieprocesowym, stanowiłoby naruszenie konstytucyjnego

wymogu równego traktowania obywateli przez władze publiczne (art. 32 ust. 1

Konstytucji) oraz niedopuszczalne ograniczenie zakresu korzystania z

konstytucyjnie zagwarantowanych praw (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Odnosi się to w

szczególności do sytuacji, gdy małżonek zobowiązany do opróżnienia mieszkania

należy do kategorii osób wskazanych w art. 14 ust. 4 ustawy, a jak wynika z

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2001 r., III CZP 8/01 (OSNC 2001,

nr 10, poz. 146), po orzeczeniu eksmisji, nie mógłby już zrealizować swojego prawa

do lokalu socjalnego w żadnym innym procesie.

Wprawdzie nie można pomijać, że były małżonek, który w wyniku podziału

majątku wspólnego nie otrzymał prawa najmu do lokalu mieszkalnego, powinien

otrzymać stosowną spłatę lub wyrównanie w postaci innego prawa, co różni jego

sytuację od sytuacji lokatora w razie orzeczenia w procesie eksmisji, jednak ten

argument nie może być decydujący, w świetle tego, co przedstawiono wyżej.

Okoliczność, że małżonek zobowiązany do opuszczenia lokalu otrzymał spłatę lub

inny ekwiwalent majątkowy, powinna być natomiast wzięta pod uwagę przez sąd z

urzędu w ramach wynikającego z art. 14 ust. 3 ustawy obowiązku badania sytuacji

materialnej osób, w stosunku do których orzeka o uprawnieniu bądź braku

uprawnienia do lokalu socjalnego.

Z tych wszystkich względów należy przyjąć, że także w sprawie o podział

majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej, w skład którego wchodzi

prawo najmu lokalu mieszkalnego, sąd nakazując, stosownie do art. 624 zdanie

drugie k.p.c. w związku z art. 688 i 567 § 3 k.p.c., opuszczenie lokalu przez jednego

z byłych małżonków, obowiązany jest, na podstawie stosowanego odpowiednio art.

14 u.o.p.l., orzec o uprawnieniu tego małżonka do lokalu socjalnego, bądź o braku

takiego uprawnienia.

W sprawie takiej, jak wskazał Sąd Najwyższy w powoływanych uchwałach z

dnia 13 czerwca 2003 r., właściwa gmina powinna być uznana za zainteresowaną w

rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c., stanowiącego odpowiednik art. 15 ust. 2 ustawy. Jak

wynika z art. 14 ust. 1 oraz z art. 15 ust. 3 zdanie ostatnie u.o.p.l., gmina, która ma

obowiązek zapewnienia uprawnionemu lokalu socjalnego, ma z mocy ustawy

interes prawny w braniu udziału w sprawie i nie musi interesu tego wykazywać. Sąd

zatem, także w postępowaniu o podział majątku wspólnego, obowiązany jest na

podstawie art. 510 § 2 k.p.c. wezwać gminę do udziału w sprawie w każdej sytuacji,

jeżeli przewiduje możliwość orzeczenia o nakazaniu wydania lokalu mieszkalnego

przez jednego z byłych małżonków i o jego uprawnieniu do lokalu socjalnego bądź

o braku takiego uprawnienia.

Jakkolwiek gminie uczestniczącej w postępowaniu o podział majątku

wspólnego będą przysługiwać wszystkie uprawnienia uczestnika postępowania, to

jednak należy przyjąć, że będzie ona je mogła realizować tylko w zakresie

wyznaczonym jej interesem w sprawie, ograniczającym się do kwestii istnienia bądź

nieistnienia uprawnienia do otrzymania lokalu socjalnego przez małżonka

zobowiązanego do wydania lokalu.

Bezprzedmiotowe natomiast byłoby odpowiednie stosowanie w sprawie o

podział majątku wspólnego, w której nakazano jednemu z byłych małżonków

wydanie lokalu, przepisu art. 15 ust. 2 u.o.p.l. Stanowiący bowiem podstawę do

wydania w tym postępowaniu orzeczenia nakazującego opuszczenie lokalu

mieszkalnego przepis art. 624 zdanie drugie k.p.c. zobowiązuje do wydania rzeczy

(lokalu) jedynie jej pozostałych współwłaścicieli, którym rzeczy w wyniku podziału

nie przyznano, nie stanowi natomiast podstawy do nakazania wydania rzeczy przez

osobę władającą nią na podstawie innego niż współwłasność tytułu prawnego (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1969 r., III CRN 226/69,

OSNCP 1970, nr 3, poz. 51).

Obowiązek wydania lokalu może być zatem w postępowaniu o podział

majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej nałożony tylko na byłego

małżonka, któremu przysługiwało wspólne prawo najmu lokalu, utracone przez

niego w wyniku podziału majątku wspólnego. Obowiązek taki w tym postępowaniu

nie może być nałożony ani nie może obejmować żadnej innej osoby, która lokal

zajmuje i używa na podstawie innego tytułu lub bez żadnego tytułu.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienia prawne, jak w uchwale.