SNO 57/03

WYROK Z DNIA 30 WRZEŚNIA 2003 R.

SNO 57/03

Przewodniczący: sędzia SN Zygmunt Stefaniak.

Sędziowie SN: Maria Tyszel, Zbigniew Strus (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem Zastępcy

Rzecznika Dyscyplinarnego sędziego Sądu Apelacyjnego oraz protokolanta po

rozpoznaniu w dniu 30 września 2003 r. sprawy sędziego Sądu Okręgowego

w związku z odwołaniem Ministra Sprawiedliwości oraz obwinionego od

wyroku Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 30 maja 2003 r.,

sygn. akt (...)

u c h y l i ł zaskarżony w y r o k i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu –

Sądowi Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny uznał

sędziego Sądu Okręgowego za winnego przewinienia służbowego popełnionego

w okresie od kwietnia 2000 r. do dnia 30 grudnia 2002 r. polegającego na

oczywistej obrazie przepisu art. 423 § 1 k.p.k. przez rażąco przewlekłe

sporządzanie uzasadnień wyroków w rozpoznawanych przez siebie osiemnastu

(szczegółowo oznaczonych w sentencji wyroku) sprawach wymienionego Sądu

Okręgowego i za ten czyn wymierzył karę złożenia sędziego z urzędu.

Sędzia Sądu Okręgowego nie zaprzeczał faktom, a opóźnienia w

sporządzaniu uzasadnień orzeczeń tłumaczył przeciążeniem pracą oraz stanem

swego zdrowia. Wyjaśnił, że cierpi na miażdżycę naczyń obwodowych,

2

nadciśnienie tętnicze i dolegliwości gastryczne. Od 1997 r. rozwijała się u niego

cukrzyca rozpoznana dopiero podczas hospitalizacji rozpoczętej we wrześniu

2002 r.

Sąd Dyscyplinarny ustalił, że obwiniony w okresie objętym zarzutem

sporządził uzasadnienia w 22 sprawach, z czego w osiemnastu nastąpiło to z

rażącą przewlekłością (w sześciu sprawach ponad 5 miesięcy, a w dwóch ponad

2 lata i 4 miesiące). Do dnia wyrokowania w postępowaniu dyscyplinarnym nie

zostały sporządzone uzasadnienia w dwóch sprawach (sygn. akt: III K 27/99 i

III K 56/95) i obwiniony nie wskazał stanowczego terminu oddania uzasadnień.

Doprowadziło to do przedawnienia karalności trzech czynów w drugiej z

wymienionych wyżej spraw.

Sąd uznał, że stan zdrowia obwinionego sędziego Sądu Okręgowego nie

zwalnia go od odpowiedzialności, ponieważ w okresie objętym wyrokowaniem

wypełniał inne czynności sędziego, a waga uchybień i ich skutki uzasadniają

najsurowszą karę dyscyplinarną. Wyrok orzekający złożenie sędziego z urzędu

w ocenie Sądu orzekającego wywołuje skutki wymienione w przepisie art. 123

§ 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Odwołanie od tego wyroku wniósł Minister Sprawiedliwości oraz

obwiniony sędzia. Minister Sprawiedliwości nie zgadza się z zapatrywaniem,

jakoby orzeczenie kary dyscyplinarnej zdjęcia sędziego z urzędu wywierało z

mocy ustawy skutek w zakresie obniżenia wynagrodzenia bez potrzeby

orzekania w tym przedmiocie. Dlatego domaga się zmiany zaskarżonego

wyroku przez orzeczenie na podstawie art. 123 § 1 ustawy – Prawo o ustroju

sądów powszechnych – obniżenia obwinionemu sędziemu wynagrodzenia o

połowę.

Sędzia Sądu Okręgowego zarzucił w odwołaniu rażące naruszenie prawa

procesowego, tj. art. art. 410, 366 § 1, 413 § 2 oraz 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k.,

przez zaniechanie rozpoznania strony podmiotowej (winy).

3

Ponadto wnosił o przeprowadzenie w postępowaniu odwoławczym dowodu

z kopii zaświadczeń wydanych przez lekarzy specjalistów z zakresu: kardiologii,

diabetologii i psychiatrii wystawionych po wydaniu zaskarżonego wyroku.

Wnosił też o zaliczenie w poczet dowodów wniosku z dnia 3 lipca 2003 r. o

poddanie go badaniu przez lekarza orzecznika odnośnie zdolności do pełnienia

obowiązków sędziego. Przed rozprawą odwoławczą obwiniony nadesłał faksem

orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 lipca 2003 r. stwierdzające trwałą

niezdolność do pełnienia obowiązków sędziego, a także zaświadczenie

Ordynatora Oddziału Obserwacyjno-Zakaźnego potwierdzające przyjęcie do

szpitala na leczenie i wnosił o odroczenie rozprawy.

Zaświadczenie to nie odpowiada wymogom przewidzianym w przepisach

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 2003 r. w sprawie

warunków i trybu usprawiedliwiania niestawiennictwa oskarżonych, świadków

i innych uczestników postępowania karnego z powodu choroby oraz sposobu

wyznaczania lekarzy uprawnionych do wystawiania zaświadczeń

potwierdzających niemożność stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie

organu prowadzącego postępowanie (Dz. U. Nr110, poz.1049).

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny nie uwzględnił zatem wymienionego

wyżej wniosku i po rozpoznaniu sprawy mimo nieobecności obwinionego

zważył co następuje:

Nie można odmówić zasadności odwołaniu obwinionego o ile zarzuca

naruszenie przepisów postępowania przy ustalaniu podmiotowego aspektu

odpowiedzialności.

Sędzia Sądu Okręgowego w swoich wyjaśnieniach składanych na żądanie

Rzecznika Dyscyplinarnego wskazywał na doznane urazy i związane z tym

dolegliwości bólowe oraz rozpoznanie m. in. cukrzycy, z czym wiązał takie

objawy jak zmęczenie, senność i rozdrażnienie obniżające możliwość

wywiązania się z obowiązków służbowych. Twierdził, że z uwagi na stan

4

zdrowia był zdolny tylko do zapoznania się ze sprawami wpływającymi do jego

referatu i ich rozpoznawania, a także powoływał się na informacje uzyskane od

lekarza diabetologa, że złe samopoczucie od przygnębienia do rozdrażnienia,

codzienne wymioty oraz uczucie ciągłego zmęczenia, apatii i przygnębienia, a

nadto senność i nadmierne pocenie było wynikiem niewłaściwego poziomu

glukozy we krwi. W wyjaśnieniach tych przewijają się sformułowania o

niezdolności psychicznej do wykonywania obowiązków wynikających ze

stosunku służbowego, mimo ponagleń (rozmów dyscyplinujących) ze strony

przełożonych oraz krytyczne oceny swego postępowania przez obwinionego.

Podczas rozprawy dyscyplinarnej obwiniony poinformował o rozpoczęciu

„leczenia u psychiatry” i podtrzymał swoje przekonanie, że „powodem

wszystkich chorób jest cukrzyca”; wskazywał na stany depresyjne manifestujące

się nieprzezwyciężalną apatią i twierdził, że uzasadnienia pisał „w amoku”.

Zgodnie z przepisem art. 107 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych sędzia ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną za przewinienia

służbowe, w tym za oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa oraz za

uchybienie godności urzędu. Ustalone przez Sąd Apelacyjny – Sąd

Dyscyplinarny wypadki naruszenia terminu sporządzenia uzasadnienia wyroku

określonego w art. 423 § 1 k.p.k. nie budzą wątpliwości pod kątem kwalifikacji

jako rażącej obrazy prawa. Nie wystarcza to jednak do wymierzenia kary

dyscyplinarnej, skoro przyjmuje się powszechnie, że jest to odpowiedzialność

typu karnego a zatem wymaga ustalenia również przesłanki winy, ustalanej

według zasad kodeksu karnego, który w art. 31 § 1 wymienia chorobę

psychiczną, upośledzenie umysłowe lub inne zakłócenia czynności

psychicznych jako przyczyny mogące znosić zdolność rozpoznania znaczenia

czynu lub pokierowania swoim postępowaniem, a tym samym wyłączające

winę.

Wyjaśnienia obwinionego wskazują na pełne rozeznanie co do znaczenia

zarzucanych czynów, natomiast wyraźnie zmierzają do wykazania, że czynnik

5

woli zdeterminowany schorzeniami wyłączał zdolność do sprostania

obowiązkom służbowym w drugiej połowie 2001 r. i w 2002 r., tj. kierowania

postępowaniem w taki sposób aby nie doszło do obrazy wymienionych

przepisów prawa, przy czym zarzuty Rzecznika Dyscyplinarnego oraz treść

uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazują, że wina obwinionego ustalana

była tylko w aspekcie terminowości sporządzania uzasadnień wyroków,

natomiast poza zakresem postępowania pozostawał obowiązek obwinionego

złożenia wniosku o przeniesienie w stan spoczynku w sytuacji uświadamianej

niezdolności do pełnienia służby.

Postępowanie dyscyplinarne toczy się na podstawie przepisów ustawy

ustrojowej sądownictwa powszechnego, a w sprawach nieuregulowanych przy

odpowiednim stosowaniu przepisów kodeksu postępowania karnego (art. 128).

W grę zatem wchodzi również art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., zgodnie z którym

oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość co do

jego poczytalności, odniesionej również do fazy wykonawczej zarzucanego

czynu (argument z § 4 tego przepisu).

Ze względu na doniosłość skutków nie tylko materialnych, ale i

procesowych prawidłowego ustalenia istnienia zaburzeń psychicznych

weryfikacja odpowiednich twierdzeń oskarżonego w procesie karnym, a

obwinionego w postępowaniu dyscyplinarnym jest dwustopniowa i rozpoczyna

się od rozstrzygnięcia kwestii, czy występują wątpliwości w przedmiocie

określonym art. 31 § 1 k.k. Jest bowiem oczywiste, że sprawca czynu

zarzucanego może zgłaszać odnośne twierdzenia również w celu uniknięcia

odpowiedzialności. Dla rozstrzygnięcia tej kwestii wstępnej wystarcza wiedza

wynikająca z wykształcenia sędziego i jego doświadczenia życiowego o

przyczynach i objawach zakłóceń czynności psychicznych.

W rozpoznawanej sprawie nie można odrzucić wyjaśnień obwinionego,

skoro stan zdrowia ujawniony w 2001 r. znalazł potwierdzenie w przedłożonych

wraz z wyjaśnieniami kartach informacyjnych i zaświadczeniu lekarskim,

6

a w trakcie postępowania w zaświadczeniu lekarza psychiatry i wreszcie lekarza

orzecznika stwierdzającego niezdolność do pełnienia obowiązków sędziego.

Rozstrzyganie o możliwych następstwach udokumentowanych schorzeń

wymagałoby wiadomości specjalnych, a to zgodnie z art. 193 § 1 k.p.k.

determinuje obowiązek zasięgnięcia opinii znawcy medycyny.

Powyższe okoliczności nakazują stwierdzić, że w toku postępowania

ujawnione zostały okoliczności uzasadniające istnienie wątpliwości, czy

obwiniony w okresie objętym zarzutami doznawał zaburzeń czynności

psychicznych wpływających na zdolność kierowania swoim postępowaniem co

do należytego wypełniania obowiązków służbowych sędziego w zakresie

objętym zarzutem dyscyplinarnym. Dla wyjaśnienia tych wątpliwości konieczne

są wiadomości specjalne, dlatego zgodnie z art. 202 § 1 k.p.k. należało

zasięgnąć opinii co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Istnienie

podstaw do powzięcia wątpliwości, o których wyżej mowa wymagało również

udziału obrońcy obwinionego w postępowaniu. Jak stwierdził bowiem Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 10 sierpnia 2000 r., III KKN 287/00,

OSNKW 2000/9-10/86, naruszenie art. 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k. ma miejsce nie

tylko wówczas, gdy rozprawa przeprowadzona została bez udziału obrońcy,

pomimo iż Sąd powziął wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, ale także

wtedy, gdy w świetle materiałów zgromadzonych w sprawie powinien był taką

wątpliwość powziąć.

Przedstawione wyżej uchybienia, stanowią podstawę uchylenia

zaskarżonego wyroku określoną w stosowanych odpowiednio przepisach art.

438 pkt 2 k.p.k., a odnośnie braku obrońcy w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. – według

obecnego brzmienia przepisu.

Treść rozstrzygnięcia wyłącza możliwość uwzględnienia wniosku

zawartego w odwołaniu Ministra Sprawiedliwości, mimo zasadności

wyrażonego w nim zapatrywania o obowiązku zamieszczania w wyroku

skazującym na karę dyscyplinarną złożenia sędziego z urzędu, również

7

orzeczenia o obniżeniu wysokości wynagrodzenia z mocy art. 123 § 1 Prawa o

ustroju sądów powszechnych.