II UK 101/03

Wyrok z dnia 7 października 2003 r.

II UK 101/03

Usunięcie art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach

z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z

1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) z porządku prawnego, wynikające z wyroku Try-

bunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01, nie ma wpływu na

legitymację bierną pracodawcy, pozwanego o ustalenie, że wypadek przy pracy

miał miejsce w okolicznościach niepozbawiających pracownika prawa do

świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-

wozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2003 r.

sprawy z powództwa Krystyny S. przeciwko „O.” Spółce Akcyjnej Oddziałowi Hotele

„W.-M.” w W. o ustalenie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla Wrocławia- Śród-

mieście uwzględnił powództwo Krystyny S. przeciwko pozwanej Spółce Akcyjnej „O.”

Oddział Hotele „W.-M.” w W. i ustalił, że w dniu 9 maja 1996 r. uległa wypadkowi przy

pracy, wywołanemu przyczyną zewnętrzną.

W apelacji, opartej na zarzucie sprzeczności istotnych ustaleń Sądu pierwszej

instancji z treścią materiału dowodowego i niewłaściwego zastosowania art. 6 ust. 1

ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub

choroby zawodowej, strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i od-

2

dalenie powództwa lub jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpo-

znania.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro-

kiem z dnia 23 stycznia 2003 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo.

Wskazał na brak rozważenia przez Sąd pierwszej instancji wpływu zmiany prawa,

wynikającej z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01,

na utratę przez stronę pozwaną legitymacji biernej, jak też na pominięcie oceny ist-

nienia po stronie powódki interesu prawnego w domaganiu się ustalenia prawa. Sąd

drugiej instancji zajął stanowisko, że roszczenie powódki powinno być skierowane do

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który - jako podmiot zobowiązany do wypłaty

jednorazowego odszkodowania - samodzielnie ocenia spełnienie przesłanek faktycz-

nych.

Powódka wniosła kasację opartą na naruszeniu prawa materialnego przez

błędną wykładnię art. 189 k.p.c. w związku z art. 242 k.p. i art. 6 ust. 1 ustawy o

świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz § 11 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności

i przyczyn wypadków przy pracy; art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach z tytułu wy-

padku przy pracy lub choroby zawodowej, a także art. 190 ust. 1-3 Konstytucji Rze-

czypospolitej Polskiej w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24

kwietnia 2002 r., oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania - art. 378 §

1 i art. 386 § 1 k.p.c. - które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu we Wrocławiu. W uzasadnieniu zarzuciła, że Sąd drugiej instancji roz-

poznał apelację poza jej granicami, ujmowanymi jako jej zarzuty podniesione przez

stronę skarżącą, co w szczególności dotyczy oceny interesu prawnego w wytoczeniu

powództwa o ustalenie i przyjęcia braku legitymacji biernej strony pozwanej w tej

sprawie. Twierdziła, że nie uzyskała dotychczas od strony pozwanej pozytywnego

ustalenia zaistnienia wypadku przy pracy, stanowiącego podstawę formalną ubiega-

nia się o stosowne świadczenia, oraz że - w jej ocenie - Sąd Apelacyjny błędnie od-

niósł się do art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu

wypadku przy pracy lub choroby zawodowej i orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego,

stwierdzającego sprzeczność tego przepisu z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji, gdyż

powołany przepis ustawy nie miał zastosowania w sprawie o ustalenie.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c., Sąd rozpoznający apelację bierze przy orzekaniu

pod uwagę z urzędu stan sprawy, bez względu na stanowiska stron (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 września 2001 r., I CKN 179/99, OSNC 2002 nr 4, poz. 54).

W stanie prawnym obowiązującym przed dniem 19 czerwca 2002 r., zgodnie z

art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku

przy pracy lub choroby zawodowej (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144),

jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdro-

wiu wywołanego wypadkiem przy pracy przysługiwało pracownikom uspołecznionych

zakładów pracy od tego zakładu, w którym nastąpił wypadek. Po wydaniu orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01 (OTK 2002 nr 3, poz.

28), stwierdzającego, że przepis ten jest niezgodny z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że wprowadza nierówne traktowanie pracodaw-

ców oraz osób uprawnionych do odszkodowania, stan prawny uległ istotnej zmianie.

Skutkiem tego orzeczenia jest odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z tytułu jednorazowego odszkodowania zarówno wobec pracowników uspołecznio-

nych, jak i nieuspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin. Dostrzegając

ten skutek, Sąd Apelacyjny, w sporze o ustalenie wypadku przy pracy toczącym się

przeciwko pracodawcy, stwierdził brak jego legitymacji biernej, a także nieistnienie

po stronie powoda interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie, przyj-

mując, że powódka może dochodzić jednorazowego odszkodowania od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, który samodzielnie ustala istnienie podstawy faktycznej

tego świadczenia.

Ocena ta nie jest trafna, gdyż została oparta na błędnym powiązaniu zmiany

prawa w zakresie podmiotu zobowiązanego do świadczeń powypadkowych z trybem

ustalania okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy. Przepis art. 32 ust. 2 ustawy z

dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby

zawodowej, uznany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r.,

P 5/01 za niezgodny z Konstytucją, wskazywał jedynie podmiot zobowiązany do wy-

płaty świadczeń, lecz nie dotyczył pracodawcy jako podmiotu zobowiązanego do

ustalenia wypadku przy pracy. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wkraczał zatem

w sferę obowiązku zakładu pracy (pracodawców) sporządzenia protokołu powypad-

kowego, w związku z tym usunięcie przepisu art. 32 ust. 1 powołanej ustawy z po-

4

rządku prawnego nie ma wpływu na legitymację bierną pracodawcy pozwanego o

ustalenie zaistnienia wypadku przy pracy w okolicznościach nie pozbawiających pra-

cownika prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

W sporze o ustalenie wypadku przy pracy biernie legitymowany jest praco-

dawca, którego obowiązkiem, przewidzianym w art. 234 § 1 k.p., jest przeprowadze-

nie zakończonego protokołem powypadkowym postępowania zmierzającego do

ustalenia w przewidzianym trybie okoliczności i przyczyn wypadku. Przepisy wydane

z upoważnienia płynącego z art. 237 § 1 k.p., zarówno obowiązującego w dacie wy-

padku rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania

okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 37, poz. 160), jak obowiązu-

jącego obecnie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie

trybu uznawania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za

wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i terminu

jej sporządzenia (Dz.U. Nr 236, poz. 1992), zobowiązują zakład pracy do sporządze-

nia protokołu powypadkowego w określonym terminie i doręczenia go poszkodowa-

nemu.

Skoro przepisy nakładają na pracodawcę określone obowiązki względem pra-

cownika, to po stronie pracownika istnieje uprawnienie do ich egzekwowania. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, że pracownik i członko-

wie jego rodziny z reguły mają interes w ustaleniu treści protokołu powypadkowego

lub w uzyskaniu orzeczenia zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chcą ubie-

gać się o świadczenie w postępowaniu przed organem rentowym (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 czerwca 2001 r., II UKN 425/00, OSNP 2003 nr 6, poz. 157,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1998 r., II UKN 471/97,

OSNAPiUS 1999 nr 2, poz. 75, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2003 r.,

II UK 7/03, dotychczas niepublikowany). Sąd Najwyższy stwierdził, że możliwość do-

chodzenia świadczeń z tytułu wypadku przy pracy nie wyłącza istnienia po stronie

pracownika lub członków jego rodziny interesu prawnego w ustaleniu treści protokołu

powypadkowego, sporne jest bowiem w tych sprawach samo istnienie prawa, nato-

miast rodzaj i wysokość świadczeń wynika z przepisów ustawy wypadkowej. Wpraw-

dzie ustalenia prawomocnego wyroku są wiążące tylko między stronami postępowa-

nia, w którym zapadł wyrok (art. 366 k.p.c.), w związku z czym uznanie przez sąd

zdarzenia za wypadek przy pracy nie wiąże organu rentowego w sprawach dotyczą-

cych świadczeń wypłacanych przez ten organ, jednakże interes prawny pracownika

5

nie jest wyeliminowany w takiej sytuacji, jaka ma miejsce w przypadku powódki, gdy

do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy pracownika zobowiązany jest Zakład

Ubezpieczeń Społecznych.

Przepis art. 36 ustawy wypadkowej stanowi, że ustalenie okoliczności i przy-

czyn wypadku przy pracy oraz stwierdzenia choroby zawodowej następuje w trybie

określonym na podstawie art. 231 Kodeksu pracy (obecnie 237 § 1 k.p.). Jednym z

wymogów ustalenia prawa do świadczeń przewidzianych w tej ustawie jest sporzą-

dzenie protokołu powypadkowego, który jest składany przez zainteresowanego w

postępowaniu przed organem rentowym. Wynika to z przepisu § 2 ust. 3 rozporzą-

dzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Spo-

łecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o

uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w

drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz.U. Nr 36, poz. 199),

stanowiącego, że do wniosku o świadczenia, których wypłacanie uzależnione jest od

stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, należy dołączyć między innymi

protokół powypadkowy. Treść protokołu powypadkowego nie jest wiążąca przy usta-

laniu prawa do świadczeń, jednak brak takiego protokołu może być podstawą odmo-

wy wydania decyzji przyznającej świadczenie; pracownik ma zatem interes prawny w

uzyskaniu orzeczenia sądowego zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chce

uzyskać świadczenia w postępowaniu przed organem rentowym.

Oddalenie powództwa z powołaniem się na brak interesu prawnego tylko z

tego powodu, że do świadczeń zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

a nie zakład pracy, w trakcie toczącego się postępowania o ustalenie wypadku przy

pracy, było więc błędne.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, uznając kasację za uzasadnioną, na podsta-

wie art. 39313

§ 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego

rozpoznania.

========================================