II UK 87/03

Wyrok z dnia 7 października 2003 r.

II UK 87/03

Przedmiotem sporu w sprawie o wcześniejszą emeryturę na podstawie

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emery-

talnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) jest uprawnienie do tego

świadczenia z uwagi na warunki pracy, co oznacza - szczególnie przy braku

stosownych zaświadczeń - konieczność poczynienia ustaleń dotyczących ro-

dzaju i wymiaru zatrudnienia w warunkach szczególnych. Nie czyni temu za-

dość odniesienie się tylko do zatrudnienia zasadniczego, bez zbadania czy do-

datkowo wykonywane czynności, które także warunkują to prawo, nie były wy-

konywane stale i w odpowiednim wymiarze czasu.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata

Gudowska, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2003 r.

sprawy z wniosku Mieczysława T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w B. o uznanie pracy w szczególnych warunkach i wcześniejszą emerytu-

rę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z

dnia 14 stycznia 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania ka-

sacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 13 września 2001 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w B. odmówił przyznania wnioskodawcy Mieczysławowi T. prawa do emerytury, al-

bowiem nie spełnił on koniecznych przesłanek, nie osiągnął wymaganego wieku

2

emerytalnego 65 lat oraz nie wykazał żadnego okresu pracy w warunkach szczegól-

nych.

Wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bia-

łymstoku z dnia 20 sierpnia 2002 r. odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji

zostało oddalone. Sąd ten ustalił, że wnioskodawca będąc zatrudnionym w Kolumnie

Transportu Sanitarnego w B. został oddelegowany od 1 czerwca 1985 r. do Specjali-

stycznego Psychiatrycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej w C. wraz z samochodem

sanitarnym. Wnioskodawca był zatrudniony jako kierowca tego samochodu i wyko-

nywał nadto czynności noszowego i sanitariusza. Oceniając zgromadzony materiał

dowodowy Sąd Okręgowy uznał, że brak jest podstaw do uznania, iż wnioskodawca

będąc oddelegowanym do pracy w Szpitalu w C. świadczył pracę w warunkach

szczególnych, albowiem charakter jego pracy polegającej na przewożeniu pacjentów

na badania do domów pomocy społecznej, nie uzasadniał uznania, że kierował on

pojazdem uprzywilejowanym w ruchu drogowym. Tym bardziej, że sam odwołujący

wyjaśnił, że jeżdżąc karetką jedynie 3-4 razy w miesiącu musiał korzystać z sygnału

dźwiękowego.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia Sądu Okręgowego jako prawidłowe. Zgod-

nie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 27 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szcze-

gólnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) - okresami pracy uzasadniającymi

prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w któ-

rych praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykony-

wana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na danym stanowisku. Z powołanego

rozporządzenia oraz z wydanego na podstawie delegacji wynikającej z tego rozpo-

rządzenia - zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r.

w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach resortu

zdrowia i opieki społecznej (Dz.Urz. MZiOS z 1983 r. Nr 8, poz. 40) wynika, że za

prace w transporcie uprawniające do wcześniejszego przejścia na emeryturę oraz do

wzrostu emerytury lub renty inwalidzkiej, uważa się prace: 1. kierowcy samochodu

uprzywilejowanego w ruchu, 2. kierowcy samochodu ciężarowego o dopuszczalnym

ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, 3. kierowcy autobusu o liczbie miejsc powyżej

15.

Sąd Apelacyjny uznał, podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji, iż wnio-

skodawca (kierowca karetki) nie był kierowcą samochodu uprzywilejowanego, a za-

3

tem brak jest podstaw do uznania, że legitymuje się on wymaganym stażem pracy w

warunkach szczególnych uprawniającym do przyznania wcześniejszej emerytury.

W kasacji od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił: 1) naruszenie

prawa materialnego poprzez niezastosowanie „art. 1.1 i art. 1.2 oraz art. 2.1 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra-

cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach i w szczególnym charakterze”,

2) naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, a mianowicie

art. 5 w związku z art. 212 k.p.c. poprzez nieudzielenie stronie występującej w

sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek, art. 224 w

związku z art. 233 § 1 k.p.c. poprzez niedostateczne wyjaśnienie sprawy oraz art.

328 § 2 k.p.c., polegające na braku w uzasadnieniu wyroku merytorycznej oceny co

do wszystkich okoliczności podniesionych przez wnioskodawcę lub wynikających z

dokumentów.

Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji wnioskodawca przed-

stawił potrzebę dokonania wykładni „art. 1.1 i 1.2 w związku z art. 2.1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.” w aspekcie dopuszczalności korzystania z

uprawnień przewidzianych w tym przepisie przez pracowników, którzy w ramach

etatu nie podlegającego kwalifikacji jako praca w szczególnych warunkach, faktycz-

nie wykonywali u tego samego pracodawcy pracę kwalifikowaną jako prace w szcze-

gólnych warunkach. Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego wy-

roku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu kasacji podniósł, że co prawda samochód sanitarno-osobowy

nie był samochodem uprzywilejowanym, jednakże zatrudniony jako kierowca prze-

wożący pacjentów oddziałów: psychiatrycznego, neurologicznego, zakaźnego, cho-

rób płuc, pododdziału leczenia uzależnień, internistycznego, wnioskodawca faktycz-

nie wykonywał nadto pracę sanitariusza i noszowego, która na podstawie przepisu

działu XII pkt 1b ppkt 14 zarządzenia Ministra Zdrowia i Polityki Społecznej z dnia 13

lutego 1989 r. zmieniającego zarządzenie w sprawie prac wykonywanych w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu zdro-

wia i opieki społecznej z dnia 12 lipca 1983 r., należy do prac wykonywanych w

szczególnych warunkach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Zgodnie z art. 3931

pkt 2 k.p.c. kasację można oprzeć na podstawie narusze-

nia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. W rozpoznawanej sprawie powód w ramach tej podstawy kasacyjnej wska-

zał naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem sąd ocenia wiarygodność

i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego roz-

ważenia zebranego materiału. Granice swobodnej oceny dowodów wyznaczają w

szczególności: obowiązek wyprowadzenia przez sąd z zebranego materiału dowo-

dowego wniosków logicznie prawidłowych (zgodnych z zasadami logicznego rozu-

mowania), ramy proceduralne (ocena dowodów musi respektować pewne warunki

określone przez prawo procesowe, w szczególności art. 227 - 234 k.p.c.), wreszcie

poziom świadomości prawnej sędziego oraz dominujące poglądy na sądowe stoso-

wanie prawa. Swobodna ocena dowodów dokonywana jest przez pryzmat własnych

przekonań sądu, jego wiedzy i posiadanego zasobu doświadczeń życiowych, ale

powinna także uwzględniać wymagania prawa procesowego oraz reguły logicznego

myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny roz-

waża materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowo-

dowych i - ważąc ich moc oraz wiarygodność - odnosi je do pozostałego materiału

dowodowego (por. wyrok SN z 10 czerwca 1999 r., II UKN 685/98, OSNAPiUS 2000

nr 17, poz. 655).

Przy tych uwagach, w ocenie Sądu Najwyższego uzasadniony jest zarzut nie-

dostatecznego wyjaśnienia sprawy i naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Przepis art. 32

ustawy z dnia 17 grudnia 1989 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) stanowi, że ubezpieczonym urodzo-

nym przed dniem 1 stycznia 1949 r., zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w

art. 27 pkt 1, czyli w wieku niższym niż 65 lat dla mężczyzn. Dla celów ustalenia

uprawnień, o których mowa, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warun-

kach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości

dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej

sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w

podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepi-

sów dotychczasowych. Zachowują więc w tym zakresie moc przepisy rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w myśl

5

których okresami pracy uzasadniającymi prawo do wcześniejszej emerytury są

okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku pracy. Pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach,

wymienione w wykazie, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następu-

jące warunki: 1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący: - 55 lat dla kobiet i 60 lat dla

mężczyzn; 2) ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w

szczególnych warunkach.

Wnioskodawca, tak w odwołaniu złożonym do Sądu Okręgowego, jak i następ-

nie w apelacji wskazywał, że prowadząc samochód uprzywilejowany w ruchu drogo-

wym w rozumieniu art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu

drogowym (Dz.U. Nr 98, poz. 602) - karetkę pogotowia - wykonywał pracę w warun-

kach szczególnych. Bezsporne jest, że pracował on jako kierowca karetki pogotowia

w Samodzielnym Publicznym Psychiatrycznym ZOZ w pełnym wymiarze czasu pracy

przez okres 15 lat. W wykazie A działu VIII załącznika do rozporządzenia Rady Mini-

strów z dnia 7 lutego 1983 r., w pkt 2 wymienia się między innymi pracę kierowców

samochodów uprzywilejowanych w ruchu w rozumieniu przepisów o ruchu na dro-

gach publicznych. Jednak, jak trafnie ustalił Sąd Apelacyjny i jak sam wnioskodawca

przyznał w kasacji, karetka-samochód sanitarny, którym jeździł, nie był pojazdem

uprzywilejowanym w ruchu, skoro Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego w

B. nie występowała do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o wydanie ze-

zwolenia na zaliczenie tego samochodu do pojazdów uprzywilejowanych stosownie

do postanowień ustawy Prawo o ruchu drogowym. Tym samym trafnie przyjął Sąd

Apelacyjny, że wnioskodawca w spornym okresie nie był kierowcą samochodu

uprzywilejowanego w ruchu drogowym, a zatem brak jest podstaw do uznania, że

legitymuje się on jako kierowca wymaganym stażem pracy w warunkach szczegól-

nych uprawniających do przyznania wcześniejszej emerytury.

Nie wyczerpuje to jednak, jak słusznie zarzuca kasacja, wszystkich wątpliwo-

ści w sprawie, skoro Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku odniósł się jedynie do

ustalania pracy w szkodliwych warunkach w oparciu o przesłankę wynikającą z kie-

rowania pojazdem uprzywilejowanym. Natomiast pominął Sąd Apelacyjny informacje

zawarte w aktach osobowych wnioskodawcy (powoływane w kasacji), z których wy-

nika, że przez długie okresy był on zatrudniony równolegle w charakterze noszowego

bądź sanitariusza. Zdaniem Sądu drugiej instancji, okoliczność ta nie przesądza o

6

ustaleniu, iż wnioskodawca wykonywał pracę w warunkach szczególnych w myśl

powołanego rozporządzenia Rady Ministrów oraz wydanego na podstawie delegacji

wynikającej z tego rozporządzenia - zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecz-

nej z dnia 12 lipca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach

w zakładach resortu zdrowia i opieki społecznej. Sąd oceniając jakie rodzaje prac w

charakterze kierowcy uznane są za uprawniające do wcześniejszej emerytury, pomi-

nął natomiast fakt, że również praca w charakterze sanitariusza - noszowego zakwa-

lifikowana została do prac wykonywanych w szczególnych warunkach.

Świadectwa pracy wnioskodawcy dokumentują, że równolegle z pracą kie-

rowcy, przez cały okres zatrudnienia w Kolumnie Transportu Sanitarnego w B. od

1985 r. do 2001 r. wykonywał on, na podstawie dodatkowych umów, (w niepełnym

wymiarze czasu) pracę sanitariusza i noszowego. Sąd Apelacyjny nie odnosząc się

do tego faktu, nie przeprowadził postępowania dowodowego co do faktycznego za-

kresu pracy Mieczysława T., w szczególności nie zbadał, czy wymiar dodatkowych

zajęć faktycznie nie był wyższy niż to wynika z akt osobowych. Z tych względów na-

leży przyznać rację zarzutom kasacji co do naruszenia przez Sąd przepisów postę-

powania, mianowicie art. 224, 233 § 1 k.p.c. poprzez niedostateczne wyjaśnienie

sprawy i pominięcie wykonywania przez niego także innych czynności, co zdaje się

wynikać z akt osobowych, a tym samym co do braku wszechstronnego rozważenia

materiału dowodowego. Doprowadziło to do przekroczenia granic swobodnej oceny

dowodów i naruszenia wyżej wymienionych przepisów, jak również art. 328 § 2

k.p.c., poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku do wszystkich okoliczności

wynikających z dokumentów. Materiały sprawy są niewystarczające, a w ustaleniach

Sądu brak jakichkolwiek wskazań co do tego, jaką rzeczywiście pracę wykonywał

wnioskodawca i czy poza czynnościami kierowcy faktycznie wykonywał -i w jakim

rozmiarze - pracę sanitariusza. Przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie jest

uprawnienie wnioskodawcy do wcześniejszej emerytury z uwagi na warunki pracy, co

oznacza - szczególnie przy braku stosownych zaświadczeń pracodawcy w tej kwestii

- konieczność poczynienia ustaleń dotyczących rodzaju i wymiaru zatrudnienia w

warunkach szczególnych, nie jest więc wystarczające odniesienie się tylko do

zatrudnienia zasadniczego, bez zbadania, czy dodatkowo wykonywane czynności,

które także warunkują to prawo, nie były wykonywane stale i w odpowiednim

wymiarze czasu. W tym stanie rzeczy, gdy dokonane przez Sąd Apelacyjny ustalenia

7

faktyczne nie są wystarczające, uzasadniony jest zarzut naruszenia istotnych prze-

pisów postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy tych brakach postępowania Sąd Najwyższy nie może wypowiedzieć się w

sposób zdecydowany co do trafności zarzutu naruszenia prawa materialnego, uzna-

jąc, że rozstrzygnięcie sprawy, jako niedostatecznie wyjaśnionej, jest przedwczesne.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał Sądowi drugiej instancji sprawę do ponownego rozpo-

znania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyj-

nego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.

========================================