I KZP 31/03

UCHWAŁA Z DNIA 21 PAŹDZIERNIKA 2003 R.

I KZP 31/03

Niedopuszczalne jest rozpoznanie zażalenia, wniesionego przez jed-

nego z obrońców oskarżonego (podejrzanego) na postanowienie sądu

pierwszej instancji, które już się uprawomocniło na skutek rozpoznania za-

żalenia innego obrońcy tej samej osoby.

Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska.

Sędziowie SN: P. Kalinowski, J. Szewczyk (sprawozdawca).

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Pawła Z., po rozpoznaniu, przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w S. postanowieniem

z dnia 31 lipca 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej

wykładni ustawy:

„1. Czy dopuszczalne jest rozpoznanie złożonego w terminie, przez upraw-

nioną osobę, zażalenia na postanowienie Sądu pierwszej instancji w sytu-

acji, gdy wcześniej rozpoznane zostało zażalenie na to samo postanowie-

nie, złożone przez inną uprawnioną osobę, w zakresie dotyczącym tego

samego oskarżonego (podejrzanego) i zaskarżone postanowienie zostało

utrzymane w mocy lub zmienione?

a w przypadku udzielenia odpowiedzi negatywnej:

2. W jakim trybie powinno nastąpić przywrócenie stronie, która dochowała

terminu, prawa do rozpoznania złożonego przez nią środka odwoławczego,

który nie mógł zostać rozpoznany z przyczyn od strony niezależnych?”

2

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi na pytanie 1 j a k w y ż e j,

o d m ó w i ć podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

U Z A S A D N I E N I E

Przekazane Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne wyłoniły się

na tle następującej sytuacji procesowej.

Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2003 r. Sąd Rejonowy w M., w

toku postępowania przygotowawczego tymczasowo aresztował Pawła Z.,

podejrzanego o popełnienie przestępstw z art. 46 ust. 1 i 2 oraz z art. 48

ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr

75 poz. 468 ze zm.). Podejrzany ustanowił dwóch obrońców: adw. A. S. i

adw. J. S. Obydwaj obrońcy w ustawowym terminie złożyli zażalenia na

postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania wobec Pawła

Z. Na skutek zbiegu okoliczności, na który nie mieli wpływu podejrzany i

jego obrońcy, Sąd Okręgowy w S. rozpoznał tylko zażalenie wniesione

przez adw. A. S. i postanowieniem z dnia 15 lipca 2003 r. utrzymał w mocy

zaskarżone postanowienie. Dopiero w dniu 21 lipca 2003 r. do właściwego

wydziału Sądu Okręgowego w S. wpłynęło zażalenie sporządzone przez

adw. J. S.

Przed ewentualnym rozpoznaniem drugiego zażalenia Sąd Okręgowy

w S. sformułował wyżej wymienione zagadnienia prawne, które przedstawił

w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy rozważyć, czy w przedstawionej sytuacji Sąd

Okręgowy uprawniony był do skierowania tzw. pytania prawnego, gdyż

zgodnie z treścią art. 441 § 1 k.p.k. zagadnienie prawne winno wyłonić się

„przy rozpoznawaniu środka odwoławczego”. Tymczasem, jak wynika z

3

treści pytania, Sąd Okręgowy w S. ma wątpliwości, czy w zaistniałym ukła-

dzie procesowym, dopuszczalne jest rozpoznanie zażalenia sporządzone-

go przez adw. J. S., gdyż zaskarżone przez niego postanowienie zostało

wcześniej utrzymane w mocy przez sąd drugiej instancji. Zdaniem Sądu

Najwyższego dopuszczalne jest przedstawienie zagadnienia prawnego

także wtedy, gdy przedmiotem wątpliwości uzasadniających dokonanie za-

sadniczej wykładni ustawy jest zagadnienie dopuszczalności danego środ-

ka odwoławczego (por. glosa Z. Dody do uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 24 maja 1995 r., I KZP 15/95, OSP 1995 , , z. 11, s. 526; T. Grzegor-

czyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003, s. 1160).

Ponadto, formułując zagadnienia prawne, Sąd Okręgowy w S. nie

wskazał przepisu lub przepisów Kodeksu postępowania karnego, które na

płaszczyźnie przesłanego do rozpoznania zażalenia wymagałyby zasadni-

czej wykładni ustawy. Mogłoby się więc wydawać, że taka forma pytań

prawnych czyni je niedopuszczalnymi. Jednakże i w tym zakresie Sąd Naj-

wyższy uznał, iż Sąd drugiej instancji zachował wymogi przewidziane w art.

441 § 1 k.p.k., gdyż w istocie pytania dotyczą problematyki prawomocności

orzeczeń oraz pozycji obrońcy w zakresie reprezentowania oskarżonego,

której bezpośrednio nie definiuje żaden przepis kodeksu postępowania

karnego. Z treści uzasadnienia postanowienia przedstawiającego zagad-

nienia prawne wynika bowiem, że Sąd Okręgowy w S., uznając co do za-

sady, że orzeczenie sądu staje się prawomocne w wyniku niezaskarżenia

go lub w efekcie rozpoznania środka odwoławczego i wydania przez sąd

odwoławczy orzeczenia innego niż uchylające, nie może pogodzić się z

tym, że „po wydaniu postanowienia w przedmiocie tymczasowego areszto-

wania nastąpi swoisty wyścig zażaleń i rozpoznane będzie tylko to, które

wpłynie jako pierwsze. Odebranie w tak szczególny sposób oskarżonemu

lub obrońcy ustawowego prawa do rozpoznania zażalenia, które zostało

prawidłowo i w terminie wniesione, stanowiłoby rażące naruszenie prawa

4

do obrony i to takie, które mogłoby narazić Rzeczpospolitą Polską na nie-

korzystne rozstrzygnięcie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w

Strasburgu”.

Kwestie związane z pojęciem i kryteriami prawomocności należą do

bardzo złożonych i kontrowersyjnych w doktrynie procesu karnego. Przez

prawomocność rozumie się niepodważalność decyzji, która w pewnym

sensie nabiera mocy normy prawnej. „Prawomocność ma aspekt formalny i

materialny; są to jakby dwie strony tego samego medalu” (por. J. Tylman:

Warunki dopuszczalności postępowania karnego. «Przesłanki procesowe»

w: Nowa kodyfikacja karna, Warszawa 1998, z. 14, s. 29).

Przedstawiciele doktryny w zasadzie są zgodni, że prawomocność

materialna decyzji wyraża się w zakazie wszczęcia i prowadzenia od nowa

postępowania zakończonego z punktu widzenia prawomocności formalnej.

Zatem niedopuszczalne jest ponowne postępowanie przeciwko tej samej

osobie o tę samą kwestię odpowiedzialności prawnej – ne bis in idem. (por.

S. Waltoś: Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 1998, s. 57-58).

Natomiast w literaturze występuje rozbieżność poglądów, co do spo-

sobu rozumienia prawomocności formalnej.

W myśl jednej z koncepcji, za główne kryterium prawomocności orze-

czenia przyjmuje się jego nieodwołalność (niewzruszalność) w drodze zwy-

kłych środków odwoławczych, obejmującą (pochłaniającą) także jego nie-

zaskarżalność (por. S. Śliwiński: Proces karny. Zasady ogólne, Warszawa

1948, s. 442-444; A. Kaftal: Prawomocność wyroków sądowych w polskim

prawie karnym procesowym, Warszawa 1966, s. 69, 81-82; M. Biłyj, A. Mu-

rzynowski: Wznowienie postępowania karnego w PRL w świetle prawa i

praktyki, Warszawa 1980, s. 53-56). W świetle zaprezentowanego poglądu,

że prawomocne są orzeczenia niezaskarżalne zwykłym środkiem odwo-

ławczym a równocześnie nieodwołalne, przyjąć należy, iż uprawomocniają

się tylko wyroki i część postanowień, w których kwestie prawne rozstrzyga-

5

ne są stanowczo i trwale w ramach zwykłego postępowania karnego. Na-

tomiast nie uzyskują waloru prawomocności postanowienia incydentalne,

które na każdym etapie procesu karnego mogą ulegać uchyleniu albo

zmianie z urzędu lub na skutek zaskarżenia. Prawomocność nie będzie

więc przysługiwała wielu rodzajom postanowień, w tym postanowieniu o

zastosowaniu tymczasowego aresztowania. W konsekwencji według

przedstawionej teorii wydaje się, że należałoby przychylić się do sugestii

Sądu Okręgowego w S. o dopuszczalności rozpoznania zażalenia na po-

stanowienie o tymczasowym aresztowaniu, które już wcześniej zostało

utrzymane w mocy przez sąd drugiej instancji.

Druga z koncepcji prawomocności formalnej orzeczeń, aktualnie do-

minująca w literaturze i praktyce, przyjmuje jako warunek prawomocności

orzeczenia jego niezaskarżalność za pomocą zwykłych środków odwoław-

czych (por. Z. Doda: Rewizja nadzwyczajna w polskim procesie karnym,

Warszawa 1972, s. 101-118; T. Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępo-

wanie karne, Warszawa 1998, s. 179; K. Marszał, Proces karny, Katowice

1998, s. 264; S. Waltoś, op. cit., s. 62). Stosownie do zaprezentowanej

koncepcji prawomocność formalna orzeczenia występuje, gdy:

- zaskarżenie orzeczenia wydanego w pierwszej instancji jest niedopusz-

czalne,

- orzeczenia nie zaskarżono lub wniesiony środek odwoławczy cofnięto,

- wyczerpany został tok instancji, gdyż rozstrzygnięcie sądu pierwszej in-

stancji zostało utrzymane w mocy lub zmienione.

Zdaniem Sądu Najwyższego na aprobatę zasługuje, przeważający w

doktrynie i judykaturze, pogląd, że prawomocne jest każde orzeczenie nie-

zaskarżalne za pomocą zwykłych środków odwoławczych. Taka interpreta-

cja zapewnia poczucie trwałości i pewności orzeczeń skontrolowanych

przez sąd odwoławczy oraz koresponduje z treścią art. 437 § 1 i art. 466 §

1 k.p.k. W postanowieniu z dnia 26 listopada 2002 r., III KZ 47/02

6

(OSNKW 2003, z. 3-4, poz. 35) Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że w momen-

cie utrzymania w mocy zaskarżonego orzeczenia (zarządzenia) przez sąd

drugiej instancji zaczyna istnieć prawomocne rozstrzygnięcie, co wyklucza

możliwość rozpoznania wniesionego w tej samej sprawie kolejnego środka

odwoławczego. Stosownie do treści art. 437 k.p.k. (art. 466 § 1 k.p.k.), roz-

poznając środki odwoławcze, w tym zażalenie, organ odwoławczy na żą-

danie strony bada zaskarżone rozstrzygnięcie, a nie środek odwoławczy.

Środki te wnosi się (a tym bardziej rozpoznaje) tylko od nieprawomocnych

orzeczeń i zarządzeń. Sąd odwoławczy winien sprawdzić w granicach za-

skarżenia, a nawet szerzej (art. 440 k.p.k.), prawidłowość rozstrzygnięcia

od strony materialnoprawnej, jak i procesowej. Jeżeli środek odwoławczy

okaże się niezasadny, organ odwoławczy nie oddala go, lecz zgodnie z art.

437 § 1 k.p.k. – utrzymuje w mocy zaskarżone orzeczenie (zarządzenie –

art. 466 § 1 k.p.k.). Tylko bowiem przy nadzwyczajnych środkach zaskar-

żenia, przedmiotem rozpoznania jest kasacja lub wniosek o wznowienie

postępowania. Uprawniony sąd bada, czy wskazane w nadzwyczajnym

środku odwoławczym uchybienia zaistniały w rzeczywistości, jeżeli nie, od-

dala środek zaskarżenia, co nie wyklucza możliwości wniesienia go w

przyszłości – przez inny podmiot w przypadku kasacji (art. 537 § 1 k.p.k. w

zw. z art. 522 k.p.k.), a nawet ten sam podmiot w oparciu o inne okoliczno-

ści w odniesieniu do wznowienia postępowania (art. 540 k.p.k. w zw. z art.

547 § 1 k.p.k.). W uchwale pełnego składu Izby Karnej z dnia 9 październi-

ka 2000 r., I KZP 37/00 (OSNKW 2000, z. 9-10, poz. 78) Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że „oddalając kasację sąd orzeka jedynie o niezasadności wnie-

sionej skargi kasacyjnej, nie wkracza zaś w żadnym zakresie w sferę, w

której wyrok kończący postępowanie karne korzysta już z powagi rzeczy

osądzonej”. Podsumowując, istnieje zasadnicza różnica jakościowa między

oddaleniem kasacji lub wniosku o wznowienie postępowania karnego, a

utrzymaniem w mocy (bądź zmianą) orzeczenia przez sąd odwoławczy.

7

Jak już wspomniano, jeżeli zaskarżone orzeczenie w wyniku rozpo-

znania odwołania nie zostanie uchylone staje się prawomocne. Zostaje

wyczerpany tok instancji, a w konsekwencji pojawia się negatywna prze-

słanka procesowa w postaci zakazu ne bis in idem (nie dwa razy o to sa-

mo). Stosownie bowiem do treści art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. nie wszczyna się

postępowania, a wszczęte umarza, gdy postępowanie karne co do tego

samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone. Wspo-

mniana przesłanka dotyczy nie tylko orzeczeń, którymi rozstrzygnięto o

głównym przedmiocie postępowania karnego (kwestie winy i kary), ale tak-

że zaskarżalnych decyzji incydentalnych. Konsekwencją prawomocności

orzeczenia jest zakaz kolejnego orzekania w tej samej kwestii prawnej nie-

zależnie od tego, czy przyczyną braku równoczesnego rozpoznania środ-

ków odwoławczych była konieczność niezwłocznego rozpoznania zażale-

nia (art. 252 § 3 k.p.k.), zaniedbania organizacyjne w pracy administracji

zakładu karnego, poczty, prokuratury, bądź sądu, czy też przywrócenie

terminu do złożenia środka odwoławczego. Niedopuszczalne jest zatem

rozpoznanie zażalenia, prawidłowo wniesionego przez jednego z obrońców

oskarżonego (podejrzanego) na postanowienie sądu pierwszej instancji,

które już się uprawomocniło na skutek rozpoznania zażalenia innego

obrońcy tej samej osoby.

Przyjęcie poglądu odmiennego prowadziłoby do funkcjonowania w

obrocie prawnym dwóch lub więcej orzeczeń sądu odwoławczego w tej

samej kwestii, a mogłoby prowadzić do sytuacji absurdalnej, w której funk-

cjonowałyby dwa sprzeczne ze sobą orzeczenia. W kwestii będącej

przedmiotem zainteresowania w niniejsze sprawie, oznaczałoby to możli-

wość współistnienia, np. postanowienia o utrzymaniu w mocy postanowie-

nia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania i postanowienia o uchyle-

niu postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania. Ustawa

nie dopuszcza takiego układu, a zarazem nie przewiduje trybu dla unice-

8

stwienia postanowienia sądu odwoławczego, które zapadło wcześniej.

Przedmiotem kontroli odwoławczej może być bowiem w tym układzie tylko

orzeczenie sądu pierwszej instancji, niezależnie także od tego, że – z wy-

jątkami przewidzianymi w art. 426 § 3 k.p.k. – obowiązuje reguła nieza-

skarżalności orzeczeń wydanych przez sąd odwoławczy (art. 426 § 1

k.p.k.).

Zauważyć jednak trzeba, iż argumenty zawarte w zażaleniu (na po-

stanowienie o zastosowaniu środka zapobiegawczego), które nie podlega

rozpoznaniu, zawsze mogą stanowić impuls do podjęcia przez organ dzia-

łania z urzędu – zgodnie z dyspozycją art. 253 § 1 k.p.k.

Nie ma podstaw do podjęcia uchwały na temat zagadnienia przed-

stawionego w drugim pytaniu Sądu Okręgowego w S. Oczywiste jest, że

obrońca oskarżonego nie jest stroną w procesie; dowodzi tego jedno-

znacznie tytuł Działu III Kodeksu postępowania karnego: „Strony, obrońcy,

pełnomocnicy, przedstawiciel społeczny”. W konsekwencji rozważenia wy-

maga status prawny obrońcy w zakresie reprezentowania oskarżonego

przy wnoszeniu środków odwoławczych. Chodzi o to, czy zażalenia złożo-

ne przez dwóch obrońców tego samego podejrzanego, są to środki odwo-

ławcze tej samej osoby uprawnionej, czy też – jak to sugeruje sąd zażale-

nia dwóch – trzech osób uprawnionych.

W doktrynie ścierały się dwa stanowiska w zakresie określenia pozy-

cji obrońcy. Pierwsze, uznające obrońcę za pomocnika oskarżonego (tak,

np. S. Śliwiński: Polski proces przed sądem powszechnym. Zasady ogólne,

Warszawa 1948, s. 379; L. Hochberg, A. Murzynowski, L. Schaff: Komen-

tarz do kodeksu postępowania karnego, Warszawa 1959, s. 314; M. Lip-

czyńska: Stanowisko oskarżonego w procesie karnym Polski Ludowej,

Warszawa 1956, s. 171; S. Kalinowski: Postępowanie karne. Zarys części

ogólnej, Warszawa 1963, s. 91; P. Kruszyński: Stanowisko prawne obrońcy

w procesie karnym, Białystok 1991, s. 23-37). Według drugiej grupy poglą-

9

dów obrońcę należy traktować jako przedstawiciela procesowego (por. M.

Cieślak: Sytuacja prawna obrońcy w świetle nowego ustawodawstwa pol-

skiego, Palestra 1969, nr 8, s. 32-33; W. Daszkiewicz: Kumulacja ról

obrońcy i pełnomocnika w procesie karnym, Pal. 1968, z. 3, s. 52; T. Grze-

gorczyk: Obrońca w postępowaniu przygotowawczym, Łódź 1988, s. 28-37;

tenże, op. cit. s. 289; J. Grajewski, L.K. Paprzycki, M. Płachta: Kodeks po-

stępowania karnego. Komentarz, t. I, Kraków 2003, s. 275). Trafne są po-

glądy aprobujące przedstawicielski charakter statusu obrońcy. Zarówno

poprzedni, jak i obecnie obowiązujący Kodeks postępowania karnego zda-

je się potwierdzać słuszność tego stanowiska. Na przykład, w art. 406 § 1

k.p.k. ustawodawca bezpośrednio używa określenia „przedstawiciele pro-

cesowi stron”, obejmując nim obrońcę i pełnomocnika.

Także Sąd Najwyższy podzielił tę koncepcję (por. uchwała z dnia 15

kwietnia 1986 r., VI KZP 8/86, OSNKW 1986, z. 9-10, poz. 75; postanowie-

nie z dnia 27 stycznia 1994 r., OSNKW 1994, WO 11/94, z. 5-6, poz. 36).

Obrońca, będący przedstawicielem podejrzanego reprezentuje go jako

stronę i występuje w jego imieniu przed organami procesowymi, wnosząc

między innymi zażalenia. Każdy z ustanowionych przez stronę obrońców

może samodzielnie prowadzić obronę oraz jest uprawniony do wykonywa-

nia czynności procesowych niezależnie od innych obrońców, ale legityma-

cje w tym zakresie czerpie z uprawnień swego mocodawcy. W opisanej sy-

tuacji, zażalenia wniesione przez obrońców tego samego podejrzanego w

istocie pochodzą od tej samej strony, której prawo do zaskarżenia posta-

nowienia realizowane jest przez przedstawicieli będących obrońcami. Dla-

tego nierozpoznanie jednego z dwóch zażaleń wniesionych przez obroń-

ców oskarżonego, nie oznacza utraty przez stronę prawa do rozpoznania

środka odwoławczego.

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Sąd Najwyższy uchwalił

udzielić odpowiedzi sformułowanej na wstępie.