III CKN 454/01

Wyrok z dnia 24 października 2003 r., III CKN 454/01

Szkoda wyrządzona przy użyciu urządzeń młyna wykorzystywanego do

prowadzenia przez rolnika działalności gospodarczej jest objęta ochroną

ubezpieczeniową na podstawie przepisu § 9 rozporządzenia Ministra

Finansów z dnia 30 grudnia 1993 r. w sprawie ogólnych warunków

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu

prowadzenia gospodarstwa rolnego (Dz.U. Nr 134, poz. 653 ze zm.), jeżeli w

chwili jej wyrządzenia młyn był wykorzystywany wyłącznie dla potrzeb

gospodarstwa rolnego tego rolnika.

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja N. przeciwko

Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A., Inspektoratowi w K. o zapłatę, po

rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 24 października 2003 r. na rozprawie kasacji

powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 4 lipca 2001 r.

uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu w instancji

kasacyjnej.

Uzasadnienie

Powód doznał obrażeń ciała (utraty prawego ramienia) w dniu 19 listopada

1999 r. w młynie prowadzonym przez jego ojca będącego rolnikiem, domagał się

zatem zasądzenia zadośćuczynienia i renty wyrównawczej od ubezpieczyciela,

powołując się na obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników

z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Pozwany Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A. wnosił o oddalenie

powództwa, wywodząc, że szkoda nie wynikła z prowadzenia gospodarstwa

rolnego, lecz z prowadzenia przez rolnika – właściciela młyna działalności

gospodarczej przy wykorzystaniu urządzeń poruszanych siłami przyrody.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo, stwierdzając brak związku między

prowadzeniem gospodarstwa rolnego a zdarzeniem, które doprowadziło do szkody.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda i przytoczył w uzasadnieniu

bezsporne okoliczności faktyczne, z których wynika, że Zdzisław N. (ojciec powoda)

w chwili wypadku prowadził gospodarstwo rolne o powierzchni 14,12 ha oraz młyn z

zarejestrowaną działalnością gospodarczą. Podlegał ubezpieczeniu na warunkach

określonych w przepisach rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 30 grudnia

1993 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego

(Dz.U. Nr 134, poz. 653 ze zm. – dalej: "rozporządzenie"). Wypadek nastąpił w

chwili mielenia – przy pomocy powoda – zboża na paszę dla potrzeb własnego

gospodarstwa Zdzisława N.

Ustosunkowując się do zagadnienia, czy mielenie własnego zboża w młynie

należącym do rolnika jest prowadzeniem gospodarstwa rolnego, Sąd Apelacyjny

przychylił się do poglądu Sądu Okręgowego, że młyn nie jest elementem istotnym

dla bytu gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 553

k.c. i nie może być traktowany

jako integralna jego część. Z tej przyczyny prowadzenie młyna nie podlega ochronie

ubezpieczeniowej udzielanej szkodom wyrządzonym w związku z prowadzeniem

gospodarstwa rolnego.

Powód zaskarżył kasacją wyrok Sądu drugiej instancji, przytaczając w ramach

pierwszej podstawy naruszenie przepisów § 9 rozporządzenia w związku z art. 415

k.c. i wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 6 ust. 2 obowiązującej w chwili wypadku ustawy z dnia 28

lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (jedn. tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11,

poz. 62 ze zm.), ogólne warunki ubezpieczenia określają m.in. przedmiot i zakres

ubezpieczenia oraz prawa i obowiązki stron umowy. Wydane z upoważnienia

zawartego w art. 5 ust. 1 tej ustawy rozporządzenie zawierające ogólne warunki

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu

prowadzenia gospodarstwa rolnego, stanowi w § 9, że z ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej przysługuje odszkodowanie, jeżeli rolnik lub osoba

pracująca w jego gospodarstwie rolnym są zobowiązani do odszkodowania za

wyrządzoną w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego czynem

niedozwolonym szkodę, będącą następstwem śmierci, uszkodzenia ciała, rozstroju

zdrowia bądź też polegającą na utracie, zniszczeniu lub uszkodzeniu mienia.

Ponieważ ogólne warunki ubezpieczenia będącego przedmiotem rozpoznawanej

sprawy są określone w akcie normatywnym, o wyniku sprawy decyduje wykładnia

§ 9 i dopuszczalność podciągnięcia pod ten przepis ustalonego stanu faktycznego.

Trafnie Sąd Apelacyjny nie poprzestał na definicji gospodarstwa rolnego

zawartej w § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia, lecz odwołał się do art. 553

k.c., skoro

przepisy rozporządzenia ograniczają się do określenia niezbędnego składnika, tj.

nieruchomości. Takie pojmowanie gospodarstwa byłoby anachronizmem nie

odpowiadającym rzeczywistości gospodarczej, w której gospodarstwo rolne

charakteryzuje się głównie działalnością wytwórczą w dziedzinie upraw i hodowli. W

§ 2 ust. 1 rozporządzenia znajduje to pewne odbicie, gdy mowa o związku

nieruchomości z prowadzeniem gospodarstwa, co oznacza wytwórczość rolniczą w

aspekcie organizacyjnym i wykonawczym. Wymaga ona stosowania różnych

urządzeń, niejednokrotnie o dużym stopniu zmechanizowania i specjalizacji. Są to

np. mieszalnie pasz, chłodnie, kombajny oraz prostsze maszyny i urządzenia do m.

in. do transportu, młócenia i mielenia zboża, rozdrabniania pasz itd.

Posługiwanie się wymienionymi urządzeniami pozostaje w związku z

prowadzeniem gospodarstwa rolnego, jeżeli skutek ich użycia znajduje się w

dostatecznie bliskim związku z zasadniczym celem gospodarstwa, tj. uprawą roślin

lub hodowlą we wszystkich fazach tej działalności i w fazie zbytu produktów.

W związku z odwołaniem się Sądu orzekającego do wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 26 lutego 1985 r., IV CR 49/85 (OSNCP 1985, nr 12, poz. 200) należy zwrócić

uwagę na nieadekwatność tego przykładu ze względu na odmienny stan faktyczny,

produkcja cegły nie pozostaje bowiem w tak bliskim związku z prowadzeniem

gospodarstwa jak przygotowywanie paszy dla zwierząt.

Według ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku, „wypadek

ubezpieczeniowy” nastąpił podczas przygotowywania paszy dla potrzeb

gospodarstwa. Czynność ta ma niewątpliwy i bezpośredni związek z hodowlą

zwierząt. Gdyby przemiał zboża nastąpił przy użyciu urządzenia mniejszego,

pracującego wyłącznie na potrzeby jednego gospodarstwa, twierdzenie powoda o

istnieniu związku tej czynności z prowadzeniem gospodarstwa rolnego

prawdopodobnie nie budziłoby wątpliwości. Jednak w rozpoznawanej sprawie

mielenie zboża było dokonywane w młynie należącym do właściciela gospodarstwa,

wykorzystywanym dla prowadzenia działalności gospodarczej. Istotę tej czynności

Sąd Okręgowy określił jako „prowadzenie młyna, świadczenie usług młynarskich

[które] było działalnością gospodarczą”, a Sąd Apelacyjny mianem „prowadzenia

młyna”. Zarejestrowanie działalności gospodarczej prowadzonej za pomocą

urządzeń młyna w ocenie Sądu orzekającego przekreśliło związek między

czynnością samodzielnego przygotowywania paszy z własnego zboża dla własnego

gospodarstwa a jego prowadzeniem. Ponieważ skutek taki nie wynikał z przyczyn

technicznych lub funkcjonalnych musiałby mieć usprawiedliwienie normatywne, a

do takiego wniosku brak podstaw. Przeciwnie, definicja działalności gospodarczej

zawarta w art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo działalności

gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) wskazuje na to, że chodzi o udział

w obrocie zewnętrznym. Na tle okoliczności rozpoznawanej sprawy nie można

uznać, że czynności podjęte przez Zdzisława N. przy pomocy powoda stanowiły

działalność zarobkową wykonywaną we własnym imieniu.

Skarżący w kasacji trafnie podniósł, że Ministrów Finansów brał pod rozwagę

wyposażenie gospodarstw rolnych w sprzęt podstawowy i specjalistyczny, jako

podstawę ich kwalifikacji taryfowej. Dodać należy, że znane jest powszechnie

wykorzystywanie takiego sprzętu dla osiągania dodatkowych dochodów w ramach

działalności gospodarczej. Jeżeli jednak prawodawca nie wyłączył spod ochrony

ubezpieczeniowej rolników prowadzących taką działalność obok gospodarstwa

rolnego, to nie można akceptować wykładni uzupełniającej podstawowy dla

omawianego ubezpieczenia przepis o dodatkową przesłankę wykluczającą ochronę

ubezpieczeniową, mimo spełnienia się wyraźnie określonej przesłanki pozytywnej,

tj. związku między zdarzeniem wyrządzającym szkodę a prowadzeniem

gospodarstwa rolnego.

Dodatkowo można wskazać, że na tle wykładni ogólnych warunków umów

ubezpieczenia Sąd Najwyższy od dawna zajmował stanowisko, że sformułowania

niejasne nie mogą być tłumaczone na niekorzyść ubezpieczonego. Reguła ta

znalazła swój normatywny wyraz w art. 385 § 2 k.c. w odniesieniu do wzorców

umów zawieranych z konsumentami oraz w obowiązującym od dnia 1 stycznia

2004 r. przepisie art. 12 ust. 4 z dnia 22 maja 2003 r. o działalności

ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz. 1151).

Z przytoczonych względów należy uznać, że powództwo Andrzeja N. jest

usprawiedliwione co do zasady. Sąd Najwyższy nie uwzględnił jednak wniosku o

zmianę zaskarżonego wyroku, ponieważ Sądy obydwu instancji, opierając się na

odmiennej ocenie prawnej, nie dokonywały ustaleń dotyczących wysokości szkody

oraz innych okoliczności mających wpływ na zakres odpowiedzialności pozwanego

Zakładu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39313

§ 1 k.p.c.).