III UZP 9/03

Uchwała z dnia 22 października 2003 r.

II UZP 9/03

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie, Sędziowie SN: Zbigniew

Myszka (sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szew-

czyka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2003 r. sprawy z wnio-

sku Marii K.-S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o

emeryturę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem przez

Sąd Apelacyjny w Gdańsku z dnia 10 czerwca 2003 r. [...]

„Czy kobieta urodzona przed 1 stycznia 1949 r., ubezpieczona przez okres 30

lat z tytułu działalności twórczej, po osiągnięciu wieku 55 lat ma prawo do emerytury

na podstawie art.29 w zw. z art. 33 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz.U. Nr 162 poz. 1118 ze

zm. ) ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Kobieta urodzona przed dniem 1 stycznia 1949 r. ubezpieczona przez

okres 30 lat z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, może skorzystać z

prawa do emerytury na podstawie art. 33 w związku z art. 29 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm. ) po osiągnięciu 55 lat życia.

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione zagadnienie prawne ujawniło się w następującym stanie

sprawy. Decyzją z dnia 9 stycznia 2002 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonej Ma-

rii K.-S. prawa do emerytury przysługującej twórcom na podstawie przepisów ustawy

z dnia 27 września 1973 r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (jedno-

lity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 31, poz. 145 ze zm.) oraz ustawy z dnia 17 grudnia 1998

2

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz.

1118 ze zm.), utrzymując, iż ubezpieczona nie spełnia warunków koniecznych do

przyznania jej żądanego świadczenia. W odwołaniu od tej decyzji ubezpieczona do-

magała się jej zmiany i przyznania emerytury na podstawie art. 29 ustawy o emerytu-

rach i rentach. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy twierdził, iż przepis ten nie

ma zastosowania do twórców nie będących pracownikami.

W rozpoznawanej sprawie nie było sporu, że ubezpieczona legitymowała się

statusem prawnym twórcy, na jego potwierdzenie przedłożyła wymagane prawem

zaświadczenie stwierdzające, iż w okresie od 1 stycznia 1971 r. do 31 grudnia 1973

r. wykonywała działalność twórcy, natomiast okresy po dniu 1 stycznia 1974 r. do

dnia nabycia uprawnień emerytalnych (wystąpienia z wnioskiem emerytalnym) ZUS

ustalił na podstawie deklarowanych przez ubezpieczoną składek z tytułu prowadzo-

nej działalności twórczej.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy wyro-

kiem z dnia 2 grudnia 2002 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonej

prawo do emerytury, wywodząc w uzasadnieniu, iż kwestia sporna w rozpoznawanej

sprawie dotyczyła możliwości zastosowania art. 29 ustawy o emeryturach i rentach

do twórców nie będących pracownikami, a następnie poddał analizie poprzednio i

aktualnie obowiązujące przepisy regulujące prawa twórców do świadczeń emerytal-

no-rentowych. W tym zakresie wskazał, iż uprawnienia emerytalne twórców regulo-

wała ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), która poprzez art. 55 odsyłała do § 3 i 12

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalne-

go pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha-

rakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Równocześnie twórcy, którzy nie spełniali wa-

runków do przyznania wcześniejszej emerytury na podstawie tych przepisów, mogli

nabyć prawo do emerytury na podstawie art. 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

twórców, jeżeli łącznie spełniali następujące warunki: 1) wykonywali działalność

twórcy przez okres wynoszący dla mężczyzny co najmniej 25 lat, a dla kobiety co

najmniej 20 lat, 2) osiągnęli wiek emerytalny wynoszący dla mężczyzny 65 lat, a dla

kobiety 60 lat.

Z dniem wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach skreślony został art.

3 ustawy emerytalnej twórców, określający przesłanki nabycia prawa do emerytury.

Nie wynikało to wszakże z zamiaru pozbawienia twórców uprawnień emerytalnych,

3

ale z objęcia wszystkich twórców, także niebędących pracownikami, powszechnie

obowiązującymi regułami nabywania uprawnień emerytalno-rentowych. Taką kon-

statację potwierdza brzmienie art. 33 ustawy o emeryturach i rentach, który stanowi,

iż osoby urodzone przed dniem 1 stycznia 1949 r., ubezpieczone z tytułu działalności

twórczej lub artystycznej, mają prawo do emerytury w wieku określonym dla pracow-

ników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną. Oznacza to, że twórcom

przysługuje prawo do emerytury na takich samych zasadach jak innym pracownikom,

a zatem mogą oni korzystać zarówno z dyspozycji wynikających z art. 27, ale także

ze świadczeń przewidzianych w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach. Ponadto

wśród grupy twórców będących pracownikami należy wydzielić twórców pracujących

w szczególnych warunkach. Są nimi osoby wymienione w § 12 rozporządzenia RM w

sprawie wieku emerytalnego, dla których ustawodawca przewidział możliwość prze-

chodzenia na emeryturę po spełnieniu warunków określonych w dotychczasowych

przepisach.

W rozpoznawanej sprawie ubezpieczona nie domagała się przyznania eme-

rytury na warunkach przewidzianych dla twórców pracujących w szczególnych wa-

runkach, ale na podstawie art. 29 w związku z art. 33 ustawy o emeryturach i ren-

tach, a Sąd pierwszej instancji uznał, iż ubezpieczona spełniła określone w tych

przepisach warunki.

W apelacji organ rentowy zakwestionował takie rozstrzygnięcie, utrzymując, iż

warunki określone w art. 29 może spełnić wyłącznie kobieta będąca pracownikiem,

tymczasem takiego statusu prawnego nigdy nie miała ubezpieczona. Ponadto nie

spełniła ona również warunków dla uzyskania emerytury przewidzianej dla twórcy i to

pomimo opłacania składek na ubezpieczenie społeczne twórców, ponieważ - w myśl

art. 33 ustawy o emeryturach i rentach - emerytura przysługuje osobom urodzonym

przed dniem 1 stycznia 1949 r. ubezpieczonym tylko z tytułu działalności twórczej w

wieku określonym dla pracowników wykonujących taką działalność. Wiek ten został

określony w § 12 rozporządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego, który dopusz-

cza przyznanie emerytury przewidzianej dla twórcy mającego 20 letni staż pracy dla

kobiet, w tym 15 lat działalności twórczej. Tymczasem wykonywana przez ubezpie-

czoną działalność w charakterze plastyka nie została wymieniona w wykazie stano-

wiącym załącznik do rozporządzania RM w sprawie wieku emerytalnego jako działal-

ność twórcza uprawniająca do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury.

4

W motywach przedstawionego do rozpoznania zagadnienia prawnego Sąd

Apelacyjny wskazał, iż stosownie do art. 195 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach - z

dniem 1 stycznia 1999 r. utracił moc obowiązującą art. 3 ust. 2 ustawy emerytalnej

twórców, dopuszczający możliwość skorzystania z prawa do wcześniejszej emerytury

po osiągnięciu przez kobietę wykonującą działalność twórczą wieku 55 lat życia.

Jednakże treść § 12 rozporządzenia RM w sprawie wieku emerytalnego odnosi się

nie tylko do pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną, ale

także do innych ubezpieczonych z tytułu prowadzenia takiej działalności wymienio-

nych w art. 32 ust. 3 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach, do których zalicza się

ubezpieczona. Równocześnie jednak wykonywana przez nią działalność twórcza w

charakterze plastyka nie została wymieniona w wykazie zawodów twórczych lub ar-

tystycznych uprawniających do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury. W takich

okolicznościach sprawy wymaga wyjaśnienia, czy art. 33 ustawy o emeryturach i

rentach „następujący bezpośrednio po art. 32 tej ustawy odnosi się wyłącznie do art.

32 normującego warunki przyznania wcześniejszej emerytury z tytułu pracy lub dzia-

łalności twórczej wykonywanej w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha-

rakterze, czy też art. 33 ustawy odnosi się bezpośrednio do art. 29 ustawy o emery-

turach”, zwłaszcza że „obydwa powołane przepisy prawa znajdują się w rozdziale

ustawy o emeryturach, zatytułowanym Emerytury dla ubezpieczonych przed dniem 1

stycznia 1949 r.”. Wprawdzie art. 29 ustawy o emeryturach obniża do 55 lat wiek

emerytalny dla kobiet urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., które będąc pra-

cownikami legitymują się co najmniej 30 letnim okresem ubezpieczenia, ale czy „ist-

nieją normatywnie uzasadnione podstawy aby z grona ubezpieczonych kobiet speł-

niających wymogi art. 29 ust. 1 ustawy wyeliminować osoby ubezpieczone z tytułu

działalności twórczej i artystycznej nie będące pracownikami”. W tym kontekście Sąd

Apelacyjny twierdził, jakoby aktualnie obowiązujące przepisy prawa ubezpieczeń

społecznych nie zawierają definicji „pracownika”, skoro zarówno ustawa o emerytu-

rach i rentach, jak i ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., powoływana dalej jako ustawa o syste-

mie ubezpieczeń społecznych) używają jedynie pojęcia „ubezpieczony”. Rodzi to

kwestię, czy osoby ubezpieczone z tytułu działalności twórczej mają prawo do wcze-

śniejszej emerytury na podstawie art. 29 w związku z art. 33 ustawy o emeryturach i

rentach, czy też przepis art. 29 tej ustawy ma zastosowanie wyłącznie do pracowni-

5

ków w rozumieniu art. 2 Kodeksu pracy, do których nie zaliczają się twórcy ubezpie-

czeni z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Reforma systemu ubezpieczeń społecznych wprowadzona ustawami o syste-

mie ubezpieczeń społecznych oraz o emeryturach i rentach miała na celu scalenie

rożnych tytułów podlegania ubezpieczeniom społecznym oraz docelowe zniwelowa-

nie różnic dotyczących odmiennych tytułów ubezpieczeń społecznych. Ustawa o

systemie ubezpieczeń społecznych posługuje się co do zasady jednym pojęciem

ubezpieczonego, bez względu na tytuł kreujący podleganie systemowi ubezpieczeń

społecznych, co sprawia, że gwarantuje równe traktowanie wszystkich ubezpieczo-

nych w zakresie warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku

obliczania i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, które wpływają na wyso-

kość, okres wypłaty i zachowanie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego

(art. 21 ust. 1 i 2 tej ustawy). Równocześnie unormowania dotyczące emerytur lub

rent z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zachowały niejako intertemporalny

(przejściowy) charakter z uwagi na wiek i tytuł podlegania dotychczasowym ubezpie-

czeniom społecznym ubezpieczonych, którzy uwagi na dotychczasowy okres podle-

gania tym ubezpieczeniom społecznym mogli spodziewać się uzyskania świadczeń

emerytalnych lub rentowych na dotychczasowych zasadach. Uznanie ekspektatywy

w zakresie dotychczasowych reguł nabycia takich uprawnień znalazło swój norma-

tywny wyraz w utrzymaniu odrębności odnoszących się do utrzymania tych zasad w

stosunku do ubezpieczonych urodzonych w szczególności przed dniem 1 stycznia

1949 r. (art. 27-45 ustawy o emeryturach i rentach), w tym ubezpieczonych z tytułu

działalności twórczej lub artystycznej, których dotyczy przedstawione Sądowi Naj-

wyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne.

Równocześnie na podstawie art. 195 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, z

dniem 1 stycznia 1999 r., skreślony został art. 3 ust. 2 ustawy emerytalnej twórców,

który przewidywał szczególne zasady preferencyjnego nabywania uprawnień eme-

rytalnych przez tę grupę ubezpieczonych, w tym możliwość nabycia emerytury przez

kobietę wykonującą działalność twórczą przez okres co najmniej 20 lat już po osią-

gnięciu wieku 55 lat.

6

Niejako w miejsce tych korzystniejszych zasad nabywania uprawnień emery-

talnych przez ubezpieczonych twórców, ustawodawca przewidział w art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach stosowanie do tych z nich, którzy urodzili się przed dniem 1

stycznia 1949 r., dalszą możliwość nabywania uprawnień emerytalnych na dotych-

czasowych zasadach i w niższym wieku emerytalnym w ramach wskazania ściśle

określonych grup pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, w tym pracowników wykonujących w takich warunkach

działalność twórczą lub artystyczną (art. 32 ust. 1, ust. 3 pkt 3 i ust. 4 tej ustawy w

związku z § 12 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego). Re-

gulacja ta dotyczy wprost jedynie pracowników, których status prawny dla celów

ubezpieczeń społecznych konkretyzuje art. 8 ust. 1, 2 i 2a ustawy o systemie ubez-

pieczeń społecznych, którego nie posiadają ubezpieczeni wykonujący działalność

twórczą lub artystyczną poza stosunkiem pracy.

Ustawowy nakaz równego traktowania wszystkich ubezpieczonych z tytułu

wykonywania działalności twórczej lub artystycznej, bez względu na dotychczasowy

rodzaj (pracowniczy lub pozapracowniczy) podlegania ubezpieczeniom społecznym,

którzy do dnia 31 grudnia 1998 r. mogli skorzystać z jednakowych preferencyjnych

uprawnień emerytalnych na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy emerytalnej twórców,

skłonił ustawodawcę do wprowadzenia - w art. 33 ustawy o emeryturach i rentach -

generalnej reguły, która stanowi, że osoby urodzone przed dniem 1 stycznia 1949 r.,

ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej, mają prawo do emerytu-

ry w wieku określonym dla pracowników wykonujących działalność twórczą lub arty-

styczną. Odczytanie tej reguły wskazuje, że osoby ubezpieczone z tytułu działalności

twórczej lub artystycznej mają taki sam ubezpieczeniowy status prawny jak pracow-

nicy wykonujący działalność twórczą lub artystyczną i w związku z nim mogą nabyć

prawa do emerytury w wieku określonym dla pracowników. Prawidłowe przeniesienie

tej zasady na grunt nabywania uprawnień emerytalnych przez ubezpieczonych twór-

ców prowadzi do następujących wniosków: 1) ubezpieczeni twórcy wykonujący taką

działalność w warunkach określonych w przepisach prawa jako szczególne mogą

skorzystać z prawa do emerytury na zasadach określonych dla pracowników zatrud-

nionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach), 2) inni ubezpieczeni twórcy (nie wykonujący działalności

twórczej w „szczególnych warunkach”) mogą nabyć prawo do emerytury w wieku i na

zasadach dotyczących nabywania uprawnień emerytalnych przez ogół pracowników,

7

do których zaliczają się przecież również pracownicy wykonujący działalność twórczą

lub artystyczną „niezatrudnieni” w szczególnych warunkach pracy.

Oznacza to, że art. 33 ustawy o emeryturach i rentach ma niezależne odnie-

sienie zarówno do art. 32 tej ustawy, przyznającej prawo do emerytury ubezpieczo-

nym twórcom wykonującym działalność twórczą lub artystyczną na warunkach okre-

ślonych w przepisach prawa jako „szczególne lub w szczególnym charakterze” (§ 4 w

związku z § 12 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego), jak i

do ubezpieczonych twórców wykonujących swoją działalność poza takimi kwalifiko-

wanymi przesłankami i poza stosunkiem pracy, którzy mogą skorzystać z prawa do

emerytury na zasadach wskazanych w art. 29 ustawy o emeryturach lub rentach.

Ponieważ ubezpieczona jako artysta-plastyk kwalifikowała się do tej drugiej kategorii

twórców, którzy także są zrównani - z mocy art. 33 ustawy o emeryturach i rentach -

z pracownikami wykonującymi działalność twórczą lub artystyczną, przeto mogła

skorzystać z uprawnień emerytalnych przewidzianych dla ogółu pracowników, który-

mi są także pracownicy o statusie twórców, według zasad określonych w art. 29

ustawy o emeryturach i rentach. Z tych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przed-

stawione zagadnienie prawne jak w sentencji podjętej uchwały.

========================================