I PK 551/02

Wyrok z dnia 12 listopada 2003 r.

I PK 551/02

Niezawarcie nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej w

razie zmiany składu pracowników objętych taką umową (§ 5 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzial-

ności materialnej pracowników za powierzone mienie, jednolity tekst: Dz.U. z

1996 r. Nr 143, poz. 663) uchyla wspólną odpowiedzialność za powierzone im

mienie (art. 125 § 1 k.p. w związku z art. 124 k.p.).

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Roman Kuczyński

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 listopada 2003 r.

sprawy z powództwa Cukrowni „M.”' SA w M. przeciwko Ryszardowi K., Ryszardowi

U., Irenie K. o zapłatę, na skutek kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apela-

cyjnego w Gdańsku z dnia 26 lutego 2002 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Cukrownia „M.” SA w M. domagała się w pozwie zasądzenia od pozwanego

Ryszarda U. kwoty 28.076,51 zł, od Ryszarda K. kwoty 27.250,92 zł i od pozwanej

Ireny K. kwoty 27.250,92 zł tytułem naprawienia szkody - niedoboru w cukrze w ma-

gazynie materiałów gotowych, wykazanego inwentaryzacją przeprowadzoną w paź-

dzierniku 1998 r., za który pozwani byli odpowiedzialni na podstawie umowy o

wspólnej odpowiedzialności materialnej.

Wyrokiem z dnia 24 lipca 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni uwzględnił powództwo w żądanej wyso-

kości w stosunku do pozwanych Ryszarda U. i Ryszarda K., natomiast w stosunku

do pozwanej Ireny K. do kwoty 6.812,73 zł, oddalając w stosunku do niej powództwo

w pozostałym zakresie. Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 15 lutego 1991 r.

2

pozwani zawarli z Cukrownią „M.” SA umowę o wspólnej odpowiedzialności mate-

rialnej, na mocy której Cukrownia powierzyła im łącznie mienie znajdujące się w ma-

gazynie wyrobów gotowych oraz mienie, które zostanie dostarczone do tego maga-

zynu w czasie obowiązywania umowy. Pozwani przyjęli wspólną odpowiedzialność

majątkową za ewentualne niedobory w towarach, opakowaniach i urządzeniu oraz

innych składnikach majątkowych jakie im powierzono - w 34% odnośnie do Ryszarda

U., w 33% odnośnie do Ryszarda K. i w 33% odnośnie do Ireny K. (wówczas noszą-

cej nazwisko S.). Pozwani warunki umowy przyjęli do wiadomości, podpisali zakres

czynności i obowiązków magazynierów cukru. Podczas inwentaryzacji za poszcze-

gólne sezony stwierdzono niedobory, jednakże uznawano je za niezawinione i

mieszczące się w normie ubytków naturalnych. Natomiast po inwentaryzacji za se-

zon 1997/1998 komisja inwentaryzacyjna stwierdziła niedobór ponadnormatywny

wynoszący 78,417 ton.

Sąd pierwszej instancji uznał, że umowa o wspólnej odpowiedzialności mate-

rialnej z 1991 r. nie została wypowiedziana na piśmie przez żadnego z pracowników

ani przez pracodawcę, żadna ze stron nie złożyła oświadczenia o odstąpieniu od tej

umowy, a zatem była ona wiążąca; bez znaczenia jest też, że pozwanej Irenie K.

wypowiedziano w 1995 r. warunki pracy i płacy oraz zmieniono stanowisko z maga-

zyniera na stanowisko pracownika magazynowego i sprzątaczki, bo jej stosunek

pracy trwał i na okres kampanii cukrowniczej powierzono jej obowiązki magazyniera,

zaś nawet wygaśnięcie umowy względem jednego ze związanych nią pracowników

nie zmienia zakresu odpowiedzialności pozostałych pracowników, którzy zgodnie z §

20 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. w sprawie

wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie (jednolity

tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 143, poz. 663), do czasu zawarcia nowej umowy w dalszym

ciągu ponoszą odpowiedzialność w części określonej w umowie. Sąd pierwszej in-

stancji uznał jednak za uzasadnione obniżenie odszkodowania w stosunku do Ireny

K., gdyż mogła ona sprawować nadzór nad mieniem tylko w okresie trwającej 3 mie-

siące kampanii, a nie mogła sprawować tego nadzoru w okresie pokampanijnym, nie

pracowała w ogóle na drugiej zmianie, zaś pracodawca nie wykazał, iż niedobór po-

wstał właśnie w okresie kampanii.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem

z dnia 26 lutego 2002 r., w uwzględnieniu apelacji pozwanych zmienił zaskarżony

wyrok w całości i powództwo oddalił. Sąd drugiej instancji zauważył, że podstawo-

3

wym warunkiem odpowiedzialności za powierzenie tego mienia jest powierzenie go

w sposób prawidłowy pracownikom, którzy mają za nie odpowiadać materialnie. Sąd

Apelacyjny uznał, że odnośnie do powierzonego mienia Irenie K. w okresie objętym

sporem, to jest od 30 września 1997 r. do 30 września 1998 r. nie nastąpiło w ogóle

powierzenie jej mienia. Nadto, strona powodowa nie spełniła kolejnego koniecznego

warunku powstania domniemania odpowiedzialności pracownika materialnie odpo-

wiedzialnego za szkodę w powierzonym mieniu, a mianowicie nie wykazała istnienia

możliwości wyliczenia się z tego mienia. Skoro Irena K. przez przeważającą część

okresu spornego w sprawie nie wykonywała obowiązków związanych z pieczą nad

mieniem, lecz obowiązki sprzątaczki, sprzątając nie tylko magazyn cukru, ale także

szatnię i kantorek, to została pozbawiona możliwości wyliczenia się z mienia. Oko-

liczność tę Sąd pierwszej instancji dostrzegł ale, zdaniem Sądu drugiej instancji, nie

w pełni docenił, gdyż według Sądu Apelacyjnego okoliczność ta ekskulpowała tę po-

zwaną w całości. Odnośnie do odpowiedzialności pozostałych pozwanych, Sąd dru-

giej instancji uznał, że w świetle § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z 4 października

1974 r., każda zmiana w składzie pracowników objętych wspólną odpowiedzialnością

materialną wymaga wprost zawarcia nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności

materialnej, co jest następstwem tego, że umowa dotychczasowa przestaje wiązać i

wywoływać skutki przewidziane w art. 125 k.p. oraz w przepisach wykonawczych.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, przepis § 5 rozporządzenia zawiera ograniczenia co

do przyczyn ustania odpowiedzialności materialnej pracowników wynikających z pa-

ragrafów 10-12 i 16-19 rozporządzenia. Wymienione paragrafy regulują inne kwestie

niż uregulowane paragrafem 5 rozporządzenia. Zdaniem Sądu drugiej instancji, wy-

powiedzenie warunków pracy z dnia 1 kwietnia 1995 r. dokonane Irenie K., stanowiło

zmianę w składzie pracowników objętych umową o wspólnej odpowiedzialności ma-

terialnej z dnia 15 lutego 1991 r. i po dniu 1 kwietnia 1995 r. już nie powierzono mie-

nia znajdującego się w magazynie cukru łącznie trojgu pozwanym jako stronom

umowy z dnia 15 lutego 1991 r. o wspólnej odpowiedzialności materialnej, lecz tylko

dwóm z nich (Ryszardowi U. i Ryszardowi K.). Tym samym, po dniu 1 kwietnia do-

szło do zmiany w składzie pracowników, którym dotychczas powierzono łącznie mie-

nie. Brak zawarcia nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej za powie-

rzone mienie w formie pisemnej powoduje wyłączenie odpowiedzialności pozwanych

na podstawie przepisów rozdziału II Działu V Kodeksu pracy. Pozwani mogliby od-

powiadać za mienie na zasadach ogólnych, określonych w rozdziale I Działu V Ko-

4

deksu pracy, jednakże strona powodowa nie wykazywała, że pozwanym można za-

rzucić niewykonywanie lub nienależyte wykonanie obowiązków pracowniczych i wy-

rządzenie z ich winy szkody w mieniu znajdującym się w magazynie strony powodo-

wej.

Kasację od powyższego wyroku wniosła strona powodowa, zarzucając naru-

szenie prawa materialnego - art. 124 i 125 k.p. oraz § 5 rozporządzenia z dnia 4

października 1974 r.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja jest nieuzasadniona i podlega oddaleniu. Powołany w kasacji § 5 roz-

porządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. stanowi, że każda zmiana

w składzie pracowników objętych wspólną odpowiedzialnością materialną wymaga

zawarcia nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej. Stanowisko strony

powodowej, iż brak zawarcia nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej

w razie zmiany w składzie pracowników objętych taką odpowiedzialnością powoduje

tylko wyłączenie odpowiedzialności tego pracownika, który od umowy odstąpił, nato-

miast w stosunku do pozostałych pracowników umowa pozostaje w mocy - jest wa-

dliwe. Uchodzi bowiem uwadze strony powodowej, iż pierwotna redakcja § 5 rozpo-

rządzenia, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1975 r. do dnia 1 czerwca

1996 r., zawierała aż 4 ustępy, a ust. 2 przewidywał zmniejszenie składu osobowego

pracowników, którzy przyjęli wspólną odpowiedzialność w miejscu powierzenia mie-

nia. Zakład pracy mimo tego mógł (pod pewnymi warunkami) zaniechać zawarcia

nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej. Jednocześnie przepisy ust.

3 i 4 przewidywały przypadki, w których nie można było zaniechać zawarcia nowej

umowy ani odstąpić od przeprowadzenia inwentaryzacji. Z dniem 2 czerwca 1996 r.,

z mocy § 1 pkt 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. (Dz.U. Nr

60, poz. 275), zmieniającego rozporządzenie z dnia 4 października 1974 r. - oma-

wiany § 5 tego rozporządzenia został znowelizowany w ten sposób, że obecnie

każda zmiana w składzie pracowników objętych wspólną odpowiedzialnością mate-

rialną wymaga zawarcia nowej umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej.

Rezygnacja ustawodawcy z dotychczasowych rozwiązań przemawia za wnioskiem,

iż jego intencją było wyeliminowanie sytuacji, w których zmniejszenie składu osobo-

wego pracowników związanych dotychczasową umową o wspólnej odpowiedzialno-

5

ści materialnej nie powodowało konieczności zawarcia nowej umowy. Paragraf 5

rozporządzenia dotyczy stanu faktycznego przedmiotowej sprawy, który z braku ka-

sacyjnego zarzutu naruszenia przepisów postępowania jest dla Sądu Najwyższego

wiążący. Nie ma natomiast w sprawie niniejszej zastosowania § 20 rozporządzenia,

który dotyczy wypowiedzenia umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej przez

pracownika lub odstąpienia od takiej umowy przez pracownika lub pracodawcę, co z

reguły następuje wskutek konkretnej czynności prawnej. Stąd też powołanie się w

kasacji na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1979 r., IV PR 336/79 (OSNCP

1980 nr 9, poz. 167) nie jest adekwatne do aktualnego stanu prawnego. Natomiast

zmiana w składzie pracowników objętych wspólną odpowiedzialnością materialną, o

jakiej mowa w § 5 rozporządzenia, nie musi być następstwem oświadczenia woli

(wypowiedzenia, odstąpienia), ale skutkiem innych zdarzeń prawnych i skoro prawo-

dawca wymaga w razie takiej zmiany zawarcia nowej umowy, jego wolę należy re-

spektować, co powoduje uchylenie szczególnej odpowiedzialności pracowników za

wspólnie powierzone mienie (art. 125 § 1 k.p. w związku z art. 124 k.p.). W przed-

miotowym stanie faktycznym miało to miejsce od dnia 1 kwietnia 1995 r., kiedy

strona powodowa zaprzestała powierzać mienie w magazynie cukru łącznie trojgu

pozwanym. Zgodzić się zatem należy ze stanowiskiem Sądu drugiej instancji, że

wskutek braku zawarcia w formie pisemnej nowej umowy o wspólnej odpowiedzial-

ności materialnej za powierzone mienie, pozwani od dnia 1 kwietnia 1995 r. przestali

ponosić odpowiedzialność za to mienie na podstawie przepisów rozdziału II Działu

piątego Kodeksu pracy. Brak zawarcia nowej umowy, o jakiej mowa w § 5 rozporzą-

dzenia wyłącza szczególną odpowiedzialność za mienie powierzone pracownikowi,

co nie jest jednak równoznaczne z całkowitym uwolnieniem go od odpowiedzialności

za szkodę wyrządzoną pracodawcy, lecz ukształtowaniem jej na zasadach wynikają-

cych z rozdziału I Działu piątego Kodeksu pracy. Jednakże tego rodzaju odpowie-

dzialność pozwanych nie była przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie.

Z powyższych motywów Sąd Najwyższy nie znalazł usprawiedliwionych pod-

staw do uwzględnienia kasacji i na podstawie art. 39312

k.p.c. orzekł jak w sentencji

wyroku.

========================================