WZP 3/03

91

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW

Z DNIA 13 LISTOPADA 2003 R.

WZP 3/03

Żołnierz, który po wyznaczeniu do służby lub będąc w służbie, wbrew

zakazowi przewidzianemu w art. 43 1

ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982

r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. z 2002

r. Nr 147, poz. 1231 ze zm.), spożywa napoje alkoholowe na terenie jednostki

wojskowej i w następstwie tego wprawia się w stan nietrzeźwości, popełnia

jeden czyn wyczerpujący znamiona wykroczenia, o którym mowa w tym

przepisie oraz przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k. (art. 10 § 1 k.w.).

Przewodniczący: Prezes SN J. Godyń.

Sędziowie SN: M. Buliński, E. Matwijów, M. Pietruszyński,

B. Rychlicki (sprawozdawca), Z. Stefaniak, A. Tomczyk.

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: ppłk J. Żak.

Sąd Najwyższy w sprawie Jarosława M. i innych, po rozpoznaniu na posiedzeniu

w dniu 13 listopada 2003 r., przekazanego na podstawie art. 441 § 1 i 2 w zw. z art.

518 k.p.k. przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego, postanowieniem z dnia 8

lipca 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy żołnierz, który po wyznaczeniu do służby lub będąc w służbie, o

jakiej mowa w art. 357 § 1 k.k., wbrew zakazowi przewidzianemu w art.

43 1

ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w

trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. z 2002 r. Nr 147,

poz. 1231 ze zm.), spożywa napoje alkoholowe na terenie jednostki

wojskowej i w następstwie tego wprawia się w stan nietrzeźwości,

popełnia jeden czyn, który powinien być kwalifikowany wyłącznie jako

przestępstwo określone w art. 357 § 1 k.k., czy też dopuszcza się czynu

będącego wykroczeniem z art. 43 1

ust. 1 cyt. ustawy, wyczerpującego

zarazem znamiona przestępstwa z art. 357 § 1 k.k., tzw. zbiegu

idealnego wykroczenia i przestępstwa skutkującego odrębną

odpowiedzialność za wykroczenie i przestępstwo?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w yż e j .

U z a s a d n i e n i e :

Przedstawione przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie

prawne powstało na tle następującej sytuacji procesowej. Prawomocnym wyrokiem

Wojskowego Sądu Garnizonowego w K., z dnia 28 listopada 2002 r., Jarosław M. i

inni, zostali skazani za popełnienie przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k.,

polegającego na tym, że w dniu 20 sierpnia 2002 r. pełniąc wyznaczone w J.W. w T.

służby wprawili się w stan nietrzeźwości. W dniu 13 grudnia 2002 r. prokurator

Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w G. złożył do Wojskowego Sądu

Garnizonowego w K. wniosek o ukaranie Jarosława M. i innych, za popełnienie

przez nich wykroczenia określonego w art. 43 1

ust. 1 ustawy z dnia 26 października

1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. z

2002 r. Nr 147, poz. 1231 ze zm.), polegającego na tym, że w dniu 29 sierpnia 2002

r., na terenie koszar J.W. w T., wbrew dyspozycji art. 14 ust. 1 pkt 6 cyt. ustawy,

spożywali alkohol. Wojskowy Sąd Garnizonowy w K. postanowieniem z dnia 26

stycznia 2003 r., na podstawie art. 5 § 1 pkt 8 k.p.w. w zw. z art. 62 § 1 i 2 k.p.w.,

umorzył postępowanie o wykroczenie ze względu na powagę rzeczy osądzonej. Na

to postanowienie zażalenie wniósł prokurator, i podnosząc zarzut obrazy art. 10 § 1

k.w. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wojskowy Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 18 marca 2003 r. zaskarżone postanowienie utrzymał w

mocy. Kasację od tego postanowienia Wojskowego Sądu Okręgowego w W. oraz

utrzymanego nim w mocy postanowienia Wojskowego Sądu Garnizonowego w K.,

na niekorzyść obwinionego Jarosława M. i innych, wniósł Zastępca Prokuratora

Generalnego – Naczelny Prokurator Wojskowy. Skarżący zarzucił: „rażące

naruszenie prawa materialnego, a to przepisów art. 43 1

ust. 1 ustawy z dnia 26

października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi

oraz art. 10 § 1 k.w. w zw. z art. 48 k.w., jak również art. 357 § 1 k.k., polegających

na niesłusznym uznaniu, że w niniejszej sprawie, w odniesieniu do każdego z

obwinionych, występuje konsumpcja znamion wykroczenia z art. 43 1

ust. 1 cyt.

ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości (...), przez

znamiona przestępstwa z art. 357 § 1 k.k., i w konsekwencji bezzasadnym

przyjęciu, iż w tym przypadku zaistniał pomijalny zbieg przepisów, a nie idealny

zbieg przepisów, o jakim mowa w art. 10 § 1 k.w., co miało istotny wpływ na treść

zaskarżonych orzeczeń, gdyż postępowanie o czyn z art. 43 1

ust. 1 ustawy z dnia 26

października 1982 r., na podstawie art. 5 § 1 pkt 8 k.p.w. w zw. z art. 62 § 1 i 2

k.p.w. w odniesieniu do każdego z obwinionych – umorzono”. Autor kasacji wniósł

o uchylenie zaskarżonych orzeczeń i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji

do ponownego rozpoznania akcentując, że oba sądy, rozstrzygając w niniejszej

sprawie miały na uwadze pogląd Sądu Najwyższego – Izba Wojskowa wyrażony w

postanowieniu z dnia 10 maja 2001 r., WKN 9/01 (OSNKW 2001, z. 7–8, poz. 56).

Rozpoznając kasację Sąd Najwyższy uznał, że wyłoniło się zagadnienie prawne

wymagające zasadniczej wykładni ustawy, w związku z czym, w trybie art. 441 § 1

i 2 k.p.k., wystąpił do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym sformułowanym jak

na wstępie. W uzasadnieniu pytania prawnego zaakcentowano, że stanowisko Sądu

Najwyższego zajęte w powołanym postanowieniu, na tle poglądów doktryny i

piśmiennictwa, wcale nie jest tak jednoznaczne (A. Gubiński: W kwestii

rozgraniczenia niektórych kategorii wykroczeń i przestępstw, PiP 1972, z. 2, s. 43;

W. Marcinkowski: Spożywanie alkoholu w miejscach niedozwolonych przez

sprawcę przestępstwa z art. 357 § 1 k.k., Prokurator 2002, nr 3–4, s. 63). Ponadto

zauważono, że podniesiona kwestia, mająca duże znaczenie dla praktyki

orzeczniczej sądów wojskowych, w doktrynie została przedstawiona w sposób

marginalny (A. Marek: Prawo wykroczeń, Warszawa 1999; M. Bojarski, W.

Radecki: Oceny prawne obszarów stycznych wykroczeń i przestępstw, Wrocław

1989). Również orzecznictwo Sądu Najwyższego w tej materii jest niejednolite

(postanowienie z dnia 12 stycznia 2001 r., III KKN 504/98, OSP 2001, z. 9, poz.

126).

Z kolei Zastępca Prokuratora Generalnego – Naczelny Prokurator Wojskowy,

podzielając w całości wywody zawarte w uzasadnieniu pytania prawnego, jak i

podnosząc szereg argumentów (o czym będzie mowa później), wniósł o podjęcie

uchwały o następującej treści: „żołnierz, który po wyznaczeniu do służby lub będąc

w służbie, o jakiej mowa w art. 357 § 1 k.k., wbrew zakazowi przewidzianemu w

art. 43 1

ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i

przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. z 2002 r., Nr 147, poz. 1231 ze zm.)

spożywa napoje alkoholowe na terenie jednostki wojskowej i w następstwie tego

wprawia się w stan nietrzeźwości, popełnia jeden czyn stanowiący zarówno

przestępstwo z art. 357 § 1 k.k., jak i wykroczenie określone w art. 43 1

ust. 1

ustawy, pozostające w tzw. zbiegu idealnym określonym w art. 10 § 1 k.w. i

skutkującym odrębną odpowiedzialnością za wykroczenie i przestępstwo”.

Rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne, powiększony skład Sądu

Najwyższego zważył, co następuje:

Na wstępie należało podnieść, że przedstawione zagadnienie prawne spełnia

wymogi art. 441 § 1 i 2 k.p.k., albowiem wyłoniło się przy rozpoznawaniu

nadzwyczajnego środka zaskarżenia i wymaga dokonania zasadniczej wykładni

ustawy. Również potrzeba ujednolicenia praktyki orzeczniczej sądów wojskowych

przemawia za rozstrzygnięciem tego zagadnienia.

Rozważania należy rozpocząć od przypomnienia poglądu Sądu Najwyższego

wyrażonego w postanowieniu z dnia 10 maja 2001 r., WKN 9/01. Brzmi on:

„Żołnierz, który po wyznaczeniu do służby lub będąc w służbie, o jakiej mowa w

art. 357 § 1 k.k., wbrew zakazowi przewidzianemu w art. 43 ust. 3 (obecnie art. 43 1

ust. 1 – uwaga SN) ustawy z dnia 26 października 1982 r., o wychowaniu w

trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. Nr 35, poz. 230 ze zm.)

spożywa napoje alkoholowe na terenie jednostki wojskowej i w następstwie tego

wprawia się w stan nietrzeźwości, popełnia jeden czyn, który powinien być

kwalifikowany wyłącznie jako przestępstwo określone w art. 357 § 1 k.k.”. Sąd

Najwyższy uznał, że rozstrzygnięcie to stanowi konsekwencję zastosowania zasady

konsumpcji w razie zbiegu znamion przestępstwa i wykroczenia. Zasada ta wchodzi

w grę wtedy, gdy przepis konsumujący jest skonstruowany w ten sposób, że w

realizację jego znamion wpasowano w zasadzie te elementy decydujące o ładunku

społecznej szkodliwości, które wiążą się z realizacją znamion przepisu

konsumowanego. Idąc nawet dalej tym nurtem rozważań Sąd Najwyższy podniósł,

że skoro kryminalna zawartość czynu skonsumowanego jest już uwzględniona w

sankcji określonego przepisu, który ów przepis konsumuje, to brak jest podstaw do

tego, aby w kwalifikacji prawnej zbiegu przestępstwa i wykroczenia – ten ostatni

odzwierciedlać. W tej sytuacji, naruszenie zakazu spożywania alkoholu na terenie

jednostki wojskowej przez żołnierza jest już czynnością „wkalkulowaną” w bardziej

niebezpieczną społecznie czynność, jaką jest wprawienie się w stan nietrzeźwości w

służbie, lub po wyznaczeniu do służby.

Naczelny Prokurator Wojskowy ustosunkowując się do tej argumentacji

podniósł, że jeżeli określony element zachowania się sprawcy (miejsce popełnienia

czynu bądź sposobu działania sprawcy) nie należy do znamion tego przestępstwa,

przez co niejako „wylewa się” poza znamiona tego przestępstwa, wówczas element

ten nie może być pochłonięty przez znamiona tego przestępstwa, albowiem do

znamion tych w ogóle nie należy. Według oceny autora wniosku tym elementem,

który nie został objęty dyspozycją przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k. było

„miejsce popełnienia czynu, gdzie spożywanie napojów alkoholowych jest

zabronione”. W tej sytuacji, nie miała zastosowania zasada konsumpcji

(pochłonięcie znamion wykroczenia przez przestępstwo określone w art. 357 § 1

k.k.), albowiem wprawienie się w stan nietrzeźwości przez żołnierza będącego w

służbie lub po wyznaczeniu do służby może nastąpić również w miejscach, w

których spożywanie alkoholu jest dozwolone. Pogląd Sądu Najwyższego, że treść

art. 357 § 1 k.k. została skonstruowana w ten sposób, iż w jego realizację

„wkalkulowany” jest zakaz spożywania alkoholu jest błędny. W doktrynie

przyjmuje się, że istotą zasady konsumpcji jest to, iż stopień społecznej

szkodliwości czynu, określony w dwóch przepisach ustawy, oceniany przez pryzmat

jednego przepisu jest inny niż stopień społecznej szkodliwości tegoż czynu

oceniony przez pryzmat drugiego przepisu. Warunkiem działania tej zasady jest

taka sytuacja, gdy stopień społecznej szkodliwości czynu pochłanianego jest

znacznie mniejszy od owego stopnia czynu pochłaniającego. Ocena stopnia

społecznej szkodliwości w zasadzie powinna być dokonywana in concreto , a nie in

abstracto . Decydującym bowiem czynnikiem działania zasady konsumpcji, jest

różnica stopnia społecznej szkodliwości przez pryzmat zbiegających się przepisów

ustawy karnej [por. A. Spotowski: Pomijalny (pozorny) zbieg przepisów ustawy i

przestępstw, Warszawa 1976, s. 128–133].

Literatura przedmiotu w zakresie styku obszarów przestępstwa i wykroczenia jest

na tyle obszerna, że cytowanie jej w uzasadnieniu niniejszej uchwały nie jest

możliwe. Sąd Najwyższy za celowe uznał natomiast przypomnienie poglądu A.

Gubińskiego w: W kwestii rozgraniczenia niektórych kategorii wykroczeń i

przestępstw (PiP 1972, z. 2, s. 40–52). Interesujące rozważania autora tego artykułu

na tle stosowania art. 10 § 1 k.w. poświęcone są zakresom wykluczania się,

zawierania się oraz krzyżowania się pól przestępstwa i wykroczenia. Są one wielce

przydatne dla omawianej tu materii. Według A. Gubińskiego w przypadku

wykluczania się pól przestępstwa i wykroczenia bądź w ogóle nie mają one

punktów stycznych, bądź tylko stykają się ze sobą. Sytuacja zawierania się owych

pól aktualizuje się wówczas, gdy pole przestępstwa obejmuje swym zakresem pole

wykroczenia. Przypadek zaś ich skrzyżowania się dotyczy takich sytuacji, gdy pole

przestępstwa i pole wykroczenia częściowo nakładają się na siebie, ale w pozostałej

części nie pokrywają się ze sobą. W konkluzji tych rozważań autor wyraża pogląd,

że równoległa odpowiedzialność za czyn wyczerpujący znamiona przestępstwa i

znamiona wykroczenia (art. 10 § 1 k.w.) w przypadku krzyżowania się ich pól ma

miejsce tylko wtedy, gdy „dyspozycja przestępstwa nie obejmuje swym zakresem

całości czynu sprawcy, gdy jego fragment wylewa się poza przestępstwo” (A.

Gubiński, op. cit., s. 41–42). Podobnie T. Florek, A. Zoll w: Z pogranicza

przestępstw i wykroczeń (NP 1974, z. 3, s. 263–272) określając ową sytuację, jako

rzeczywisty zbieg przepisów kodeksu karnego i kodeksu wykroczeń, co do których

nie mają jednak zastosowania reguły wyłączania wielości ocen (zob. s. 266). Pogląd

A. Gubinskiego został w całości zaakceptowany przez W. Marcinkowskiego w:

Kilka zagadnień z obszarów wspólnych przestępstw i wykroczeń (Prokurator 2001,

nr 2–3, s. 21–31). Stanowisko A. Gubińskiego stanowi też podstawę rozważań

wniosku Naczelnego Prokuratora Wojskowego o podjęcie uchwały. Z kolei, jeżeli

chodzi o poglądy doktryny w zakresie określenia kryterium rozgraniczania

wykroczeń od przestępstwa, to jedynie A. Marek w sposób wyraźny posługuje się

pojęciem „wykluczanie się obszarów prawa karnego i prawa wykroczeń, do których

mają zastosowanie reguły wielości ocen” [A. Marek: Prawo wykroczeń (materialne

i procesowe), Warszawa 2002, s. 74]. Problematyka styku przestępstwa i

wykroczenia oraz tzw. czynów przepołowionych, a także stosowania w tych

sytuacjach m.in. zasady specjalności i konsumpcji była dostrzegana w orzecznictwie

Sądu Najwyższego (por. m.in. uchwały: składu siedmiu sędziów z dnia 15 grudnia

1987 r., VI KZP 43/87, OSNKW 1987, z. 3–4, poz. 17; z dnia 29 sierpnia 1989 r., V

KZP 17/89, OSNKW 1989, z. 7–12, poz. 51; składu siedmiu sędziów z dnia 19

sierpnia 1993 r., KZP 17/93, OSNKW 1993, z. 9–10, poz. 54; z dnia 18 listopada

1998 r., I KZP 16/98, OSNKW 1998, z. 11–12, poz. 48).

Według oceny Sądu Najwyższego w składzie powiększonym, w niniejszej

sprawie, posługując się kryterium obiektywnym w zakresie zaistnienia jedności lub

wielości czynu (zwartość miejscowa i czasowa ocenianego zdarzenia),

przedstawione w pytaniu prawnym zachowanie żołnierza stanowi jeden czyn, który

wyczerpuje zarówno znamiona przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k., jak i

wykroczenia określonego w art. 43 1

ust. 1 powoływanej wielokrotnie ustawy. Jest to

zbieg znamion przestępstwa oraz wykroczenia, o którym mowa w art. 10 § 1 k.w.

Przestępstwo określone w art. 357 § 1 k.k. jest przestępstwem indywidualnym

poprzez oznaczenie tylko tego podmiotu, a nie innego – każdy żołnierz pełniący

służbę lub wyznaczony do służby. Przedmiotem ochrony tego przepisu jest

prawidłowy przebieg służby. Jest to przestępstwo o charakterze materialnym,

znamienne skutkiem w postaci wprawienia się przez sprawcę w stan nietrzeźwości

w następstwie spożywania napojów alkoholowych. Z kolei, wykroczenie

stypizowane w art. 43 1

ust. 1 powołanej ustawy należy do kategorii czynów

zabronionych o charakterze powszechnym. Przepis ten w swojej treści odsyła do art.

14 ust. 1 pkt 6 tejże ustawy, który zabrania sprzedaży, podawania i spożywania

napojów alkoholowych w obiektach zajmowanych przez organy wojskowe i spraw

wewnętrznych, jak również w rejonie obiektów koszarowych i zakwaterowania

przejściowego jednostek wojskowych. Zgodnie z treścią art. 43 1

ust. 1 ustawy

spożywanie alkoholu przez osobę (osoby), wbrew zakazom określonym w art. 14

ust. 1 tej ustawy podlega karze grzywny. Ocena całości znamion przestępstwa,

określonego w art. 357 § 1 k.k. wskazuje, że nie obejmuje ono znamienia

wykroczenia – miejsca, w którym to spożywanie alkoholu jest zabronione. Zatem

nie może być ono pochłonięte przez znamiona przestępstwa w następstwie

krzyżowania się pól wykroczenia i przestępstwa. Do takiego wniosku należało dojść

w drodze wykładni gramatycznej wyżej wymienionych przepisów. Wszak

rozpoznanie znamion czynu zabronionego, a więc „konfrontacja zdarzenia

rzeczywistego z przepisem ustawy jest stosowaniem prawa w następstwie jego

wykładni” (I. Andrejew: Rozpoznanie znamion przestępstwa, Warszawa 1968, s.

90). Skoro znamię wykroczenia z art. 43 1

ust. 1 powołanej ustawy nie zostało

pochłonięte przez dyspozycję art. 357 § 1 k.k., to nie miała zastosowania in

concreto zasada konsumpcji, albowiem „sama konstrukcja” przepisu nie obejmuje

miejsca spożywania alkoholu. Jak słusznie podnosi się w piśmiennictwie,

wprawienie się w stan nietrzeźwości przez żołnierza będącego w służbie, a

zwłaszcza przez żołnierza wyznaczonego dopiero do służby, następuje często poza

jednostką wojskową w miejscach, gdzie spożywanie alkoholu jest dozwolone jak i

zabronione (por. W. Marcinkowski: Spożywanie alkoholu w miejscu

niedozwolonym przez sprawcę przestępstwa z art. 357 § 1 k.k., Prokurator 2002 nr

3–4, s. 60–68, krytycznie do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001

r., WKN 9/01). Ten stan rzeczy prowadził do niejednolitej praktyki orzeczniczej

sądów wojskowych (tamże). Reasumując, w pełni uzasadnione jest stwierdzenie, że

zachowanie żołnierza przedstawione w zagadnieniu prawnym stanowi jeden czyn

wyczerpujący znamiona wykroczenia stypizowanego w art. 43 1

ust. 1 ustawy z dnia

26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu

alkoholizmowi (Dz.U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 ze zm.) oraz przestępstwa

określonego w art. 357 § 1 k.k. (art. 10 § 1 k.w.). Identycznie należy

zakwalifikować zachowanie żołnierza, który wprawił się w stan nietrzeźwości w

innym niż jednostka wojskowa miejscu, gdzie także zabronione jest spożywanie

alkoholu. Z kolei, jeśli żołnierz ten wprawił się w stan nietrzeźwości w miejscu,

gdzie spożywanie alkoholu nie jest zabronione, to czyn jego wyczerpuje znamiona

przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy w powiększonym składzie uchwalił

jak na wstępie.