III CZP 85/03

Uchwała z dnia 21 listopada 2003 r., III CZP 85/03

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kaji M., Michała M. i Jerzego J. jako

następców prawnych zmarłego Tadeusza M. oraz Mieczysława L., Janiny M.,

Magdaleny O., Marcina D., Janusza M., a także Janiny M., nieznanej z miejsca

pobytu, zastępowanej przez kuratora Danutę J. przeciwko Gminie Miejskiej J.,

R. Zakładowi Energetycznemu S.A. w R., Miejskiemu Przedsiębiorstwu Gospodarki

Komunalnej, spółce z o.o. w J., Telekomunikacji Polskiej S.A., Pionowi Sieci –

Obszarowi w R. jako następcy prawnemu Telekomunikacji Polskiej S.A., Pionu

Sieci – Obszaru w K. oraz Polskiemu Górnictwu Naftowemu i Gazownictwu S.A. w

W. – Oddziałowi Zakład Gazowniczy w J. o złożenie oświadczenia woli o nabyciu

własności nieruchomości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 21 listopada 2003 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 20 grudnia 2001 r.:

"Czy nabycie własności w uwzględnieniu powództwa z art. 231 § 2 k.c. może

nastąpić w częściach ułamkowych nieruchomości w przypadku wzniesienia kilku

urządzeń przez różne podmioty i czy właściwym kryterium dla ustalenia wysokości

udziałów ułamkowej części nieruchomości stanowi wyłącznie wartość wzniesionych

urządzeń?"

podjął uchwałę:

Właściciel gruntu, na którym kilku współposiadaczy wzniosło urządzenia

o wartości przenoszącej znacznie wartość zajętej na ten cel działki, może na

podstawie art. 231 § 2 k.c. żądać wykupienia tej działki, jeżeli nie da się ustalić

zakresu jej współposiadania; domniemywa się równość udziałów

współwłaścicieli.

Uzasadnienie

Powodowie są współwłaścicielami nieruchomości o powierzchni 85,45 a,

położonej w J. przy ul. M., składającej się z działek nr 104/1 i nr 104/3, wpisanej do

księgi wieczystej nr (...). W okresie, gdy nieruchomość ta stanowiła własność

Skarbu Państwa (23 luty 1951 r. – 4 marzec 1993 r.), wzniesiono na niej urządzenia

energetyczne, wodne, kanalizacyjne i telekomunikacyjne o wartości znacznie

przenoszącej jej wartość.

Rozpoznając powództwo współwłaścicieli o wykup gruntu (art. 231 § 2 k.c.),

Sąd Okręgowy w Krośnie ustalił, że – stosownie do treści art. 49 k.c. – pozwani są

właścicielami następujących urządzeń: Zakład Energetyczny S.A. w R. – linii

kablowych wysokiego i niskiego napięcia, linii elektrycznej średniego napięcia oraz

stacji transformatorowej, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. w W. –

dwóch odcinków gazociągów, Telekomunikacja Polska S.A. w W. – kabla

telekomunikacyjnego i linii telekomunikacyjnej napowietrznej, Miejskie

Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej, sp. z o.o. w J. – kolektora wodnego,

przyłączy kanalizacji sanitarnej i studzienek rewizyjnych. Urządzenia te (naziemne,

podziemne i napowietrzne) wzajemnie się krzyżują i nie jest możliwe wydzielenie

gruntu z urządzeniem tylko jednego inwestora.

Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2001 r. Sąd Okręgowy zobowiązał pozwanych

do wykupu nieruchomości na współwłasność, określając udziały we współwłasności

według wartości poszczególnych inwestycji i zasądzając na rzecz powodów

wynagrodzenie stosownie do wielkości udziałów we współwłasności.

Przy rozpoznawaniu apelacji pozwanych wyłoniło się zasygnalizowane w

trybie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne. Sąd Apelacyjny wskazał, że art. 231 §

2 k.c. mówi w liczbie pojedynczej o wzniesionym budynku lub innym urządzeniu,

dlatego powstaje wątpliwość, czy zakresem tej regulacji objęta jest większa ilość

obiektów wzniesionych na gruncie. W tej ostatniej sytuacji aktualizuje się potrzeba

dokonania oceny dopuszczalności sumowania wartości urządzeń wzniesionych

przez różnych inwestorów. W rozpoznawanej sprawie ustalono bowiem, że tylko

wartość inwestycji pozwanego Zakładu Energetycznego przewyższyła wartość

działki. Sąd powziął też wątpliwość dotyczącą możliwości zobowiązania posiadaczy

do wykupu działki na współwłasność w częściach ułamkowych oraz w odniesieniu

do kryteriów określenia udziałów we współwłasności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przewidziane w art. 231 § 2 k.c. roszczenie właściciela o wykup działki może

być skierowane przeciwko każdemu, kto wzniósł na niej budynek lub inne

urządzenie nie będąc do tego uprawniony, niezależnie od charakteru posiadania,

bez względu na dobrą bądź złą wiarę posiadacza. Roszczenie te służy ochronie

interesów właściciela, eksponując jego dominację prawną wobec posiadacza,

zgodnie z treścią art. 140 k.c. oraz standardami konstytucyjnymi (art. 21 ust. 1 i 64

Konstytucji). Powyższe wskazanie należy mieć na uwadze przy poszukiwaniu

rozwiązań umożliwiających racjonalne uregulowanie stanu prawnego

nieruchomości, w następstwie wybudowania na niej obiektów przez osoby

nieuprawnione.

Zastosowanie przez ustawodawcę w art. 231 § 2 k.c. liczby pojedynczej dla

określenia „wzniesionego budynku lub innego urządzenia” (podobnie jak przy

wskazaniu właściciela i inwestora) wynika z zasad techniki legislacyjnej. Chodzi tu

mianowicie o określenie rodzaju wzniesionego obiektu, a więc o charakterystykę

każdego obiektu odpowiadającego przyjętym kryteriom. Jest oczywiste, że

powyższy przepis ma na uwadze wszystkie budynki i inne urządzenia wzniesione

przez posiadacza (posiadaczy) oraz czyni uprawnionymi wszystkie osoby, którym

służy przymiot właściciela.

Dokonane przez pozwanych inwestycje dotyczą urządzeń określonych w art.

49 k.c., wchodzących w skład ich przedsiębiorstw. Z tej przyczyny, jako składniki

mienia pozwanych, nie są częścią składową gruntu i nie zwiększają jego wartości.

Przeciwnie, znaczne ich nagromadzenie degraduje wartość użytkową

nieruchomości. Ponadto, ich usunięcie z działki, jako urządzeń użyteczności

publicznej, jest wysoce utrudnione. Utrwalił się w związku z tym pogląd, że w takiej

sytuacji właściciel gruntu nie może być pozbawiony możliwości realizacji roszczenia

przysługującego mu na podstawie art. 231 § 2 k.c. (zob. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 13 stycznia 1995 r., III CZP 169/94, OSNC 1995, nr 4, poz. 64).

Dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego istotne znaczenie

ma dokonane w postępowaniu sądowym ustalenie, że wzniesione przez pozwanych

urządzenia wzajemnie się krzyżują i nie jest możliwe wydzielenie gruntu z

urządzeniami tylko jednego posiadacza. Posiadanie pozwanych ma zatem

charakter łączny, uniemożliwiający ustalenie jego zakresu. Konsekwencją

niepodzielnego korzystania przez posiadaczy z zajętego gruntu, w zakresie

niezbędnym do korzystania z zainstalowanych na nim urządzeń, jest konieczność

potraktowania całościowo wszystkich jednostkowych inwestycji – w relacji do

uprawnień właściciela z art. 231 § 2 k.c. – jako inwestycji „wspólnej”, o zsumowanej

wartości. W opisanej sytuacji roszczenie właściciela o wykup gruntu, skierowane

przeciwko wszystkim współposiadaczom, prowadzi do nabycia przez nich – w

drodze orzeczenia sądowego – własności nieruchomości. Skutkiem tego jest

powstanie współwłasności („nabycie na współwłasność”), skoro zaistniały

wymagane przesłanki (jedność przedmiotu, wielość podmiotów i niepodzielność

wspólnego prawa).

W judykaturze została potwierdzona możliwość powstania współwłasności w

następstwie uwzględnienia powództwa z art. 231 k.c. (por. uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 18 lutego 1972 r., III CZP 4/71, OSNCP 1972, nr 6, poz. 109, z

dnia 13 lutego 1978 r., III CZP 101/77, OSNCP 1978, nr 9, poz. 150, z dnia 11 lipca

1983 r., III CZP 27/83, OSNCP 1984, nr 2-3, poz. 24 oraz z dnia 5 czerwca 1985 r.,

III CZP 33/85, OSNCP 1986, nr 5, poz. 66 oraz wyrok z dnia 10 grudnia 1973 r., III

CRN 266/73, OSPiKA 1974, nr 11, poz. 234).

Przedstawiona wykładnia ma na uwadze dominujący interes właściciela, ale

jednocześnie umożliwia całościowe uporządkowanie konsekwencji inwestowania na

cudzym gruncie. Tak rozumiana wykładnia art. 231 k.c. eksponowana jest w

doktrynie. Należy jednak zauważyć, że stan faktyczny, będący podłożem

roszczenia powodów o wykup działki, jest nietypowy, wynikający z sytuacji

poreprywatyzacyjnej. Badanie przebiegu wieloletnich procesów inwestycyjnych jest

tu wszakże zbędne, ponieważ liczy się stan rzeczy z chwili orzekania (art. 316 § 1

k.p.c.), kiedy to następuje przekształcenie stosunku realnozobowiązaniowego w

stosunek prawnorzeczowy. Stosownie do przyjętych poprzednio założeń,

dopuszczalne jest w konsekwencji zobowiązanie współposiadaczy na podstawie

art. 46 k.c. i art. 1047 k.p.c., w sytuacji określonej w art. 231 § 2 k.c., do wykupu

działki, na której wznieśli oni urządzenia o wartości znacznie przewyższającej jej

wartość, jeżeli nie da się określić zakresu współposiadania.

Z racji wielości właścicieli działki, powstaje między nimi współwłasność w

częściach ułamkowych (art. 196 k.c.), wymagająca określenia zakresu uprawnień

każdego ze współwłaścicieli w postaci udziału oznaczonego ułamkowo bądź

procentowo. Odpowiadając na przedstawione zagadnienie prawne w części

dotyczącej kryteriów określenia rozmiaru udziałów we współwłasności, należy

wskazać na istnienie ustawowego domniemania, że udziały współwłaścicieli są

równe (art. 197 k.c.). Jest to jednak domniemanie wzruszalne (praesumptio iuris

tantum), przy czym możliwość jego obalenia nie jest ograniczona przepisem

szczególnym. Na tym tle należy tylko zauważyć, że inwestycje posiadaczy – w

sytuacji określonej w art. 49 k.c. – nie są nakładami na nieruchomość i nie

zwiększają jej wartości, powiększają tylko zasoby mienia inwestorów. Zmniejsza to

doniosłość wartości tych inwestycji jako kryterium ustalenia udziałów we

współwłasności gruntu.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).