I KZP 21/03

UCHWAŁA Z DNIA 26 LISTOPADA 2003 R.

I KZP 21/03

Bon towarowy nie jest rzeczą ruchomą w rozumieniu art. 278 § 1 k.k.,

a w szczególności nie jest środkiem płatniczym, jest natomiast dokumen-

tem stwierdzającym prawa majątkowe w rozumieniu art. 275 § 1 k.k.

Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański.

Sędziowie SN: A. Deptuła (sprawozdawca), M. Sokołowski.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R.A. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Piotra L., po rozpoznaniu przekazanego na

podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K., postanowieniem z

dnia 23 kwietnia 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadni-

czej wykładni ustawy:

„Czy bon towarowy jest rzeczą ruchomą w rozumieniu art. 278 § 1 k.k., w

szczególności czy jest środkiem płatniczym, czy też znakiem wartościowym

(inaczej znakiem na okaziciela), inkorporującym prawa i wartości w nim wy-

rażone i tym samym legitymującym ich posiadacza do uzyskania realizacji

uprawnienia?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j.

2

U z a s a d n i e n i e

Wątpliwość, której Sąd Okręgowy w K. nadał rangę zagadnienia

prawnego wymagającego dokonania wykładni prawa zrodziła się w nastę-

pującej sytuacji procesowej.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 1 sierpnia 2002 r. uznał Piotra L.

za winnego tego, że w nocy z 6 na 7 października 2001 r. w S., podczas

pełnienia służby w patrolu zmotoryzowanym jako funkcjonariusz Komendy

Powiatowej Policji w S., działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej,

przekroczył swoje uprawnienia w toku interwencji związanej z odwiezie-

niem Artura W. do domu, w ten sposób, że zabrał od niego w celu przy-

właszczenia 4 bony towarowe łącznej wartości 400 zł na zakup artykułów

spożywczo-przemysłowych w sklepie „Chemik” w S., czym działał na szko-

dę wymienionego – i za to na podstawie art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 278 §

1 k.k. skazał na stosowną karę.

Na skutek apelacji obrońcy skazanego sprawa trafiła do Sądu Okrę-

gowego w K., który wystąpił z pytaniem prawnym, formułując je w takiej

postaci jaka została przytoczona w części dyspozytywnej niniejszej uchwa-

ły.

Prokurator Krajowy w związku z tym pytaniem, wystąpił z wnioskiem

o odmowę podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały, wywodząc, że z uza-

sadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w K. nie wynika, iżby odpo-

wiadało ono wymogom stawianym przy występowaniu do Sądu Najwyż-

szego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Akcentując to, że w świetle ustalonego

orzecznictwa „zagadnieniem prawnym powinny być tylko takie kwestie, któ-

re dotyczą przepisu rozbieżnie interpretowanego w praktyce sądowej albo

przepisu o wadliwej redakcji lub niejasno sformułowanego, umożliwiające-

go przeciwstawne sobie interpretacje” – Prokurator Krajowy wywiódł, iż

3

skoro Sąd Okręgowy w K. pyta, czy bon towarowy jest rzeczą ruchomą w

rozumieniu art. 278 § 1 k.k., nie zaś o wyjaśnienie pojęcia „rzecz ruchoma”,

to takie postawienie sprawy nie mieści się w granicach zakreślonych w

przepisie art. 441 § 1 k.p.k.

Analizując przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnienie Sąd

Najwyższy zważył, co następuje:

Zacząć trzeba od następującej uwagi wyjaśniającej powody, dla któ-

rych rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego ma formę uchwały, a więc zawiera

odpowiedź na pytanie prawne w postaci wyraźnie wyartykułowanej tezy, a

nie postanowienia odmawiającego podjęcia uchwały.

Otóż, nie można podzielić poglądu wyrażonego przez Prokuratora

Krajowego, że wystąpienie Sądu Okręgowego w K. nie ma dostatecznego

oparcia w treści art. 441 § 1 k.p.k., inaczej bowiem, niż przyjął to Prokurator

Krajowy, odczytywać należy intencje wystąpienia Sądu Okręgowego. Po-

zornie tylko może się wydawać, że zgłaszana przez Sąd Okręgowy w K.

wątpliwość nie ma charakteru zagadnienia prawnego, wymagającego wy-

kładni ustawy bo, jak pisze Prokurator Krajowy w swoim wniosku, odpo-

wiedzi na tak sformułowane pytanie powinien udzielić sąd meriti. W rze-

czywistości bowiem, w pytaniu skierowanym do Sądu Najwyższego, chodzi

o wyjaśnienie kwestii poprawnego zakwalifikowania bonu towarowego w

płaszczyźnie znamion określających czynność sprawczą przestępstwa kra-

dzieży.

Tak odczytując sens pytania prawnego, należy stwierdzić, że wymogi

uzasadniające jego postawienie zostały spełnione.

Przechodząc już wprost do meritum sprawy, należy skonstatować, że

Sąd Okręgowy w K. trafnie stwierdza, iż rzecz ruchoma jako przedmiot

kradzieży opisana została w obowiązującym kodeksie „z zastosowaniem

terminologii cywilistycznej” (co zresztą wyraźnie wynika z uzasadnienia

rządowego projektu Kodeksu karnego z 1997 r.). Taki stan rzeczy nakazu-

4

je, aby, przy interpretacji znamion przestępstwa kradzieży, odwoływać się

do brzmienia i wykładni tego pojęcia w prawie cywilnym. Na plan pierwszy

wysuwa się tu przepis art. 45 k.c., w świetle którego rzeczami są tylko

przedmioty materialne, przy czym, przy podstawowym podziale rzeczy na

nieruchomości i ruchomości próżno szukać w Kodeksie cywilnym definicji

rzeczy ruchomej, w związku z czym przyjmuje się, że rzeczami ruchomymi

są przedmioty materialne nie będące nieruchomościami, definicję których

zawiera art. 46 tegoż Kodeksu.

W literaturze cywilistycznej podkreśla się, że cechą przedmiotu mate-

rialnego jest jego samoistność, to znaczy takie wyodrębnienie od innych

przedmiotów, że może być on traktowany w obrocie jako dobro – przedmiot

samodzielny. Podkreśla się także, że nie są rzeczami prawa oraz różnego

rodzaju energia (I. Ignatowicz: Prawo rzeczowe; Warszawa 1986, s. 16 i

17).

Ograniczając przedmiot przestępstwa (podstawowego) kradzieży do

rzeczy ruchomej w rozumieniu prawa cywilnego, ustawodawca karny roz-

szerzył zarazem cywilistyczne rozumienie rzeczy ruchomej oraz wprowa-

dził odrębne typy kradzieży. Wyrazem pierwszego zabiegu jest uregulowa-

nie zawarte w art. 115 § 9 k.k., drugiego zaś normy § 2 i 5 art. 278 k.k., a

także przepis art. 275 § 1 k.k., czyniący przedmiotem ochrony m.in. doku-

ment stwierdzający prawa majątkowe.

Sąd Okręgowy w K. zgłasza jednak wątpliwość, czy bon towarowy

nie należałoby traktować jako środek płatniczy, co pozostawiałoby go w

obrębie przedmiotów objętych ochroną prawnokarną w art. 278 § 1 k.k.

Wątpliwości te nie są uzasadnione. Nie uzasadnia ich w wystarczającym

stopniu ani przywołany przez Sąd Okręgowy pogląd wyrażony w Komenta-

rzu do Kodeksu karnego – (Komentarz pod red. A. Zolla, Kraków 1999, t. 3,

s. 513), ani też opinia Ministra Finansów, również przywołane przez Sąd

Okręgowy. Opinia ta odnosi się do bonu towarowego, ale tylko na gruncie

5

prawa podatkowego, i nie może mieć istotniejszego znaczenia przy wy-

kładni przepisów prawa karnego.

W obowiązującym prawie karnym, także w prawie skarbowym, brak

jest definicji pojęcia „środek płatniczy”. Sąd Najwyższy pojęcie „środki płat-

nicze” analizował w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 września

1998 r. I KZP 3/98, OSNKW 1998, z. 9-10, poz. 41 wskazując, że desygna-

ty tego pojęcia określone zostały w prawie dewizowym. Prawo dewizowe

(obecnie ustawa z dnia 27 sierpnia 2002 r., poz. 1178) nie zawiera jednak

opisowej definicji środków płatniczych. Wspomniana ustawa w art. 2 ust. 1

pkt 6 wylicza walory i dokumenty, które uznaje za krajowe środki płatnicze,

stanowiąc, że „krajowymi środkami płatniczymi są waluta polska oraz pa-

piery wartościowe i inne dokumenty pełniące funkcję środka płatniczego

wystawione w walucie polskiej”. Nie budzi zatem żadnej wątpliwości, że na

gruncie cytowanego wyżej przepisu środkami płatniczymi są pieniądze pol-

skie (złoty i grosz) pozostałe zaś walory i dokumenty zaliczone są do tej

kategorii gdy in concreto spełniają funkcję płatniczą. Jasno zatem widać, że

ustawodawca ustalając katalog „środków płatniczych”, za kryterium kwalifi-

kujące uznał funkcję płatniczą wymienionych wyżej przedmiotów. Sedno

omawianej w tym miejscu kwestii tkwi zatem w funkcji jaką może pełnić

analizowany in concreto – ogólnie mówiąc – przedmiot. Podobnie kwestia

ta ujmowana jest w piśmiennictwie prawa karnego. Wskazać tu można na

J. Skorupkę, który w: Przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papie-

rami wartościowymi – Komentarz (Warszawa 2002 s. 22) pisze, że „środ-

kami płatniczymi, o których mowa w art. 310 § 1 k.k., będą tylko te walory

posiadające funkcję płatniczą, którymi w obrocie można posługiwać się

zamiast pieniędzy. Do kategorii środków płatniczych będzie można zaliczyć

niektóre z papierów wartościowych, a mianowicie te, które posiadają funk-

cję płatniczą”. Fakt, że uwagi powyższe autor ten czyni komentując jeden z

6

przedmiotów czynności wykonawczej przestępstwa z art. 310 § 1 k.k., ni-

czego w niniejszej sprawie nie zmienia.

Podobnie wypowiada się O. Górniok, według której środkami płatni-

czymi są poza pieniędzmi, wszelkie inne środki, jakimi można się posługi-

wać samodzielnie, tj. bez dodatkowych czynności prawnych w obrocie we-

wnętrznym i międzynarodowym (O. Górniok: Prawo karne gospodarcze,

Toruń 1997, s. 40-41).

Wychodząc zatem z funkcji jaką winien spełniać określony przedmiot,

a więc, że ma to być funkcja płatnicza, jasnym jest, iż bon towarowy nie

może być uznany za środek płatniczy, nie jest bowiem surogatem pienią-

dza, a jego realizacja nie oznacza wprowadzenia bonu do obiegu, nie ma-

my więc tu do czynienia z zastępowaniem pieniądza. Bon towarowy nie

przedstawia też samodzielnie żadnej własnej wartości (kartka, na której

bon jest wydrukowany nie ma żadnej wartości) i nie funkcjonuje samodziel-

nie w obrocie. Jest natomiast dowodem zakupu bliżej nieokreślonych towa-

rów, za które zapłata dokonana została wcześniej. Bon taki uprawnia do

odbioru niesprecyzowanych jeszcze indywidualnie towarów, o wartości wy-

znaczonej przez cenę wcześniej uiszczoną. Jest więc dokumentem (zna-

kiem legitymacyjnym), który wyraża uprawnienia przysługujące jego okazi-

cielowi, pozwalające na odbiór wybranych przez posiadacza bonu rzeczy

od ustalonych wcześniej podmiotów. Rola bonu towarowego zbliżona jest

do magnetycznej karty telefonicznej, co do której Sąd Najwyższy przyjął, że

nie jest ona środkiem płatniczym, stanowi zaś dowód zawarcia określonej

umowy cywilnoprawnej (uchwała SN z dnia 23 października 2002 r. , I KZP

31/02 , OSNKW 2002, z. 11-12, poz. 95).

Zatem w przypadku kradzieży bonu towarowego, karnoprawnej

ochrony nie można poszukiwać w przepisie art. 278 § 1 k.k. Bon towarowy

stanowi bez wątpienia dokument wchodzący w zakres definicji ujętej w art.

7

115 § 14 k.k., stwierdzający prawa majątkowe w rozumieniu art. 275 § 1

k.k.