I KZP 30/03

UCHWAŁA Z DNIA 26 LISTOPADA 2003 R.

I KZP 30/03

Oskarżonemu przysługuje zażalenie na postanowienie wydane w

przedmiocie jego wniosku o uchylenie lub zmianę nieizolacyjnego środka

zapobiegawczego (art. 252 § 1 k.p.k.).

Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański (sprawozdawca).

Sędziowie SN: A. Deptuła, M. Sokołowski.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. A. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Istvana K., po rozpoznaniu przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Z., postanowieniem

z dnia 23 lipca 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej

wykładni ustawy:

„Czy przez zawarte w art. 254 § 2 k.p.k. sformułowanie - w przedmiocie

wniosku - należy rozumieć, iż zażalenie przysługuje również oskarżonemu

na postanowienie w przedmiocie wniosku o uchylenie lub zmianę nieizola-

cyjnego środka zapobiegawczego?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak w y ż e j .

U Z A S A D N I E N I E

Postanowieniem z dnia 9 lipca 2003 r. Sąd Okręgowy w Z. nie

uwzględnił wniosku obrońcy Istvana K. o uchylenie w stosunku do niego

2

środka zapobiegawczego w postaci poręczenia majątkowego. Rozpozna-

jąc zażalenie obrońcy na to postanowienie Sąd Okręgowy powziął wątpli-

wość co do jego dopuszczalności i w związku z tym, odraczając posiedze-

nie w dniu 23 lipca 2003 r., przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzy-

gnięcia zagadnienie prawne przytoczone we wstępnej części uchwały.

Rozpoznając to zagadnienie Sąd Najwyższy podzielił zapatrywanie

Sądu Okręgowego w Z., gdy chodzi o potrzebę rozstrzygnięcia nasuwają-

cego się na tle realiów przedmiotowej sprawy zagadnienia prawnego jako

wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, w rozumieniu art. 441 § 1

k.p.k.

Sąd Okręgowy w Z., uzasadniając postanowienie z dnia 23 lipca

2003 r., dopatruje się braku jednoznaczności w redakcji art. 254 § 2 k.p.k. i

wskazuje na dwa możliwe kierunki jego wykładni. Wywodzi, że możliwe jest

przyjęcie, iż „art. 254 § 2 k.p.k. zawęża pole zaskarżania przez oskarżone-

go tylko do tymczasowego aresztowania”. Można jednak także, zdaniem

Sądu Okręgowego, przyjąć, „iż przepis ten umożliwia oskarżonemu za-

skarżanie wszystkich postanowień w przedmiocie środków zapobiegaw-

czych ze szczególnymi obwarowaniami dotyczącymi tymczasowego aresz-

towania”. Wątpliwości Sądu Okręgowego pogłębia aspekt historycznopo-

równawczy, w szczególności w kontekście zmian wprowadzonych nowelą

do Kodeksu postępowania karnego z dnia 20 lipca 2000 r. (Dz. U. Nr 62,

poz. 717), a także implikacje wynikające z art. 252 k.p.k., rodzące wątpli-

wość co do właściwości sądu powołanego do rozpoznania zażalenia, jeśli

jest ono w ogóle dopuszczalne. Uzasadniając swoje postanowienie Sąd

Okręgowy wskazał ponadto na zgłoszone w piśmiennictwie prawniczym

wątpliwości co do interpretacji art. 254 k.p.k.

Zajmując stanowisko w sprawie Zastępca Prokuratora Generalnego

opowiedział się za przyjęciem, że oskarżonemu nie przysługuje zażalenie

na postanowienie w przedmiocie jego wniosku o uchylenie lub zmianę

3

środka zapobiegawczego innego niż tymczasowe aresztowanie. Uzasad-

niając zajęte stanowisko, Zastępca Prokuratora Generalnego, przyznając

że możliwe jest także przyjęcie odmiennej interpretacji, odwołał się do ratio

legis unormowania zawartego w art. 254 § 2 k.p.k., jak też do argumentów

natury historycznej wynikających z tego, iż przepis art. 254 k.p.k. zawsze

autonomicznie regulował kwestię zakresu dopuszczalności zaskarżania

postanowień wydanych po rozpoznaniu wniosków o uchylenie lub zmianę

środków zapobiegawczych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uwagę Sądu Okręgowego w Z. koncentruje na sobie wyłącznie prze-

pis art. 254 § 2 k.p.k., w którym Sąd ten poszukuje odpowiedzi na pytanie

o dopuszczalność zażalenia na postanowienie wydane po rozpoznaniu

wniosku oskarżonego o uchylenie lub zmianę innego środka zapobiegaw-

czego, niż tymczasowe aresztowanie. Także Zastępca Prokuratora Gene-

ralnego dostrzega w swoim piśmie procesowym, że o ile początkową część

tego przepisu ustawodawca odnosi do wszelkich środków zapobiegaw-

czych, to już jego dalszą część wiąże jedynie z tymczasowym aresztowa-

niem. Skoro bowiem mowa o postanowieniu w przedmiocie wniosku, to do-

tyczyć to może każdego ze środków zapobiegawczych, albowiem zgodnie

z art. 254 § 1 k.p.k. każdego z nich dotyczyć może wniosek oskarżonego.

Miałoby to przemawiać za przyjęciem, że to art. 254 § 1 k.p.k. determinuje

zakres dopuszczalności zażalenia na postanowienie, wydane po rozpo-

znaniu wniosku oskarżonego złożonego w trybie § 1 tego przepisu, do-

puszczając je jedynie wówczas, gdy wniosek dotyczy tymczasowego

aresztowania, a ponadto spełniony jest dodatkowy warunek wskazany w

art. 254 § 2 k.p.k. (wniosek został złożony po upływie co najmniej 3 miesię-

cy od dnia wydania postanowienia w przedmiocie tymczasowego areszto-

wania dotyczącego tego samego oskarżonego). Na takim stanowisku sta-

4

nął także T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego, Komentarz, Kra-

ków 2003, s. 663.

Zdaniem Sądu Najwyższego rozumowania powyższego nie sposób

zaakceptować. Przepis art. 254 § 2 k.p.k. nie jest bowiem, w żadnym razie,

przepisem konstytuującym uprawnienie do żalenia się na jakiekolwiek po-

stanowienie, i z tego powodu za wadliwy należy uznać sposób sformuło-

wania zagadnienia prawnego w postanowieniu Sądu Okręgowego w Z. W

rzeczywistości bowiem, podstawą zażalenia na postanowienie wydane po

rozpoznaniu wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego nie

jest art. 254 § 2 k.p.k., lecz art. 252 § 1 k.p.k. Nie ma bowiem, zdaniem

Sądu Najwyższego, powodu, by twierdzić, że postanowienie w przedmiocie

wniosku (oskarżonego złożonego na podstawie art. 254 § 1 k.p.k.) nie jest

postanowieniem w przedmiocie środka zapobiegawczego. Jest nim bo-

wiem z uwagi na przedmiot wniosku oskarżonego. Każde zatem postano-

wienie rozstrzygające o zasadności (lub niezasadności) wniosku złożonego

na podstawie art. 254 § 1 k.p.k. jest postanowieniem w przedmiocie środka

zapobiegawczego, choć oczywiście nie zachodzi relacja odwrotna (posta-

nowienia w przedmiocie środków zapobiegawczych zapadają bowiem tak-

że na wniosek organów postępowania – art. 250 § 2 zd. 1 k.p.k., lub z

urzędu – art. 250 § 2 zd. 2 i § 4, art. 253 § 1 i 2 k.p.k.).

Wobec powyższej konstatacji należy uznać, że funkcja art. 254 § 2

k.p.k. sprowadza się do ograniczenia zakresu dopuszczalności zażalenia

na postanowienie wydane w przedmiocie wniosku oskarżonego o uchyle-

nie, lub zmianę tymczasowego aresztowania na inny środek zapobiegaw-

czy. Przepis ten zaś w żadnym zakresie nie dotyczy innych, niż tymczaso-

we aresztowanie środków zapobiegawczych. Nie można negować prawi-

dłowości tych twierdzeń poprzez odwołanie się do wykładni historycznej.

Identyczną bowiem funkcję pełnił art. 254 § 2 k.p.k. w brzmieniu nadanym

temu przepisowi nowelą z dnia 20 lipca 2000 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 717),

5

tyle tylko, że wprowadzał ograniczenie dopuszczalności zażalenia nie tylko

w odniesieniu do postanowień w przedmiocie wniosków dotyczących tym-

czasowego aresztowania, ale w odniesieniu do postanowień w przedmiocie

wszelkich wniosków składanych na podstawie art. 254 § 1 k.p.k.

Może pojawić się pytanie o ratio legis rozwiązania przyjętego przez

ustawodawcę w noweli z dnia 10 stycznia 2003 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 155).

Okazuje się bowiem, że postanowienie w przedmiocie wniosku dotyczące-

go najsurowszego spośród środków zapobiegawczych zaskarżalne jest z

ograniczeniem temporalnym wynikającym z art. 254 § 2 k.p.k., zaś posta-

nowienia wydane w przedmiocie wniosków dotyczących innych środków

zapobiegawczych dopuszczalne są w pełnym zakresie. Nie sposób polemi-

zować z twierdzeniem, że czym dalej idąca jest ingerencja w sferę gwaran-

cji procesowych oskarżonego, tym skuteczniejsza powinna być ochrona

prawna przeciwko nadużyciom ze strony organów procesowych. Nie moż-

na jednak przejść do porządku dziennego nad tym, że właśnie potrzeba

ograniczenia dopuszczalności zażalenia na postanowienia wydawane w

przedmiocie wniosków dotyczących tymczasowego aresztowania była po-

wodem wprowadzenia ograniczenia temporalnego w art. 254 § 2 k.p.k., ja-

ko że te właśnie wnioski w praktyce zdarzają się najczęściej a konieczność

dwuinstancyjnego nad nimi procedowania przyczyniała się do wydłużania

toczących się postępowań ponad miarę.

Przyjęcie odmiennej interpretacji, zasadzającej się na założeniu, że

art. 254 § 2 k.k. jedynie w ograniczonym zakresie otwiera dopuszczalność

zażalenia, podczas gdy w pozostałym zakresie zażalenie nie przysługuje,

wiązałoby się nie tylko z ignorowaniem treści art. 252 § 1 k.p.k., ale także

prowadziłoby do konsekwencji niemożliwych do przyjęcia. Okazałoby się

bowiem, że uprawnienie do zaskarżania postanowień wydanych w przed-

miocie wniosku złożonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k. ma tylko oskarżony

(choć w zakresie ograniczonym przedmiotowo i temporalnie), zaś upraw-

6

nienia takiego nie mają inne strony postępowania, w szczególności zaś

prokurator. Niczym bowiem nie dałoby się uzasadnić twierdzenia, że nie

narusza równości broni unormowanie, w świetle którego prokurator może

skarżyć postanowienia wydane w przedmiocie wniosków oskarżonego do-

tyczących wszelkich środków zapobiegawczych na podstawie art. 252 § 1

k.p.k., zaś oskarżony ma takie uprawnienie jedynie w bardzo ograniczonym

zakresie „wyznaczonym przez art. 254 § 2 k.p.k.”.

Wytyczając zakres dopuszczalności zażalenia na postanowienie wy-

dane w przedmiocie wniosku złożonego przez oskarżonego, należy pamię-

tać, że wniosek taki może być składany na każdym etapie postępowania i

to bez ograniczeń przedmiotowych i temporalnych. W związku z tym nie

można pominąć treści art. 426 § 2 i 3 k.p.k. Jeśli bowiem postanowienie w

przedmiocie wniosku wydał sąd odwoławczy, zażalenie na to postanowie-

nie nie przysługuje (nikomu i bez względu na jakiekolwiek uwarunkowania

temporalne), chyba że jest to postanowienie „o zastosowaniu środka zapo-

biegawczego” w rozumieniu art. 426 § 3 k.p.k. Ta ostatnia sytuacja może

się zdarzyć wówczas, gdy sąd odwoławczy, uwzględniając wniosek oskar-

żonego zmieni stosowany środek zapobiegawczy na inny (nieizolacyjny).

Postanowienie takie jest oczywiście zaskarżalne, ale tylko w takim zakre-

sie, w jakim przesądza o zastosowaniu nieizolacyjnego środka zapobie-

gawczego. Jeżeli więc, na przykład, sąd w toku postępowania apelacyjne-

go, uwzględniając wniosek złożony na podstawie art. 254 § 1 k.p.k., zmieni

tymczasowe aresztowanie na poręczenie majątkowe, nie można w drodze

zażalenia kwestionować zasadności uchylenia tymczasowego aresztowa-

nia. Można natomiast zaskarżyć postanowienie sądu odwoławczego w

części dotyczącej zastosowania poręczenia (np. wywodząc, iż w sytuacji

gdy odpadły przesłanki tymczasowego aresztowania, nie jest zasadne sto-

sowanie także poręczenia majątkowego, albo też domagając się określenia

7

wyższej lub niższej kwoty jako przedmiotu poręczenia, por. T. Grzegorczyk,

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2003, s. 664.

Na koniec wypada odnieść się do wątpliwości wyakcentowanych w

uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w Z., a dotyczących wła-

ściwości sądu do rozpoznania zażalenia na postanowienie wydane po roz-

poznaniu wniosku. Może się bowiem wydawać, że skoro podstawą zażale-

nia jest art. 252 § 1 k.p.k., to także ten przepis, odsyłając do „zasad ogól-

nych”, powinien przesądzać o właściwości sądu do rozpoznania zażalenia.

Za przyjęciem takiego rozwiązania może przemawiać to, że jedynym wyjąt-

kiem od owych „zasad ogólnych” wskazanych w art. 252 § 1 k.p.k., jest

wymieniony w tym przepisie wyjątek, „o którym mowa w § 2”, a więc doty-

czący zaskarżania postanowienia prokuratora na postanowienie w przed-

miocie nieizolacyjnego środka zapobiegawczego. Uznanie za trafnej takiej

interpretacji musiałoby prowadzić do wniosku, że funkcja art. 254 § 3 k.p.k.

sprowadza się do wskazania szczególnego trybu rozpoznawania zażaleń w

odniesieniu do postanowień dotyczących wniosku oskarżonego o uchylenie

lub zmianę tymczasowego aresztowania na inny środek zapobiegawczy

(tak nietrafnie T. Grzegorczyk, Komentarz, op. cit., s. 669). Rozważając tę

kwestię Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że właśnie z uwagi na ten

ostatni rezultat zreferowanej powyżej wykładni, nie może być ona zaakcep-

towana. Brak jest bowiem jakichkolwiek podstaw do wiązania treści art. 254

§ 3 k.p.k. z przedmiotowym i temporalnym ograniczeniem dopuszczalności

zażalenia oskarżonego, o których mowa w art. 254 § 2 k.p.k. Gdyby usta-

wodawca tego rodzaju powiązanie zamierzał ukonstytuować, zapisałby

treść art. 254 § 3 k.p.k. jako zdanie drugie w § 2 tego przepisu. Skoro zaś

tego nie uczynił, należy przyjąć, że szczególny tryb rozpoznawania zażaleń

ukonstytuowany w art. 254 § 3 k.p.k. dotyczy wszelkich postanowień sądu,

wydanych po rozpoznaniu wniosku oskarżonego złożonego na podstawie

art. 254 § 1 k.p.k. Okazuje się zatem, że poza wyjątkiem od „zasad ogól-

8

nych” wskazanym w art. 252 § 1 in fine k.p.k. (odnoszącym się lege non

distinquente także do postanowień prokuratora wydanych po rozpoznaniu

wniosku złożonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k.) jest także inny wyjątek od

tych zasad, zapisany w art. 254 § 3. Tak więc „ten sam sąd w składzie

trzech sędziów” rozpozna każde dopuszczalne zażalenie na postanowienie

sądu, wydane po rozpoznaniu wniosku oskarżonego, złożonego na pod-

stawie art. 254 § 1 k.p.k., nawet gdy sądem, który wydał postanowienie w

przedmiocie wniosku jest sąd w składzie dwóch sędziów i trzech ławników

(art. 28 § 3 k.p.k.).