I KZP 32/03

UCHWAŁA Z DNIA 26 LISTOPADA 2003 R.

I KZP 32/03

Użyte w art. 300 § 2 k.k. określenie „orzeczenia sądu lub innego or-

ganu państwowego” nie jest ograniczone tylko do orzeczeń dotyczących

wierzytelności wynikających ze stosunku prawnego, którego jedną ze stron

jest podmiot obrotu gospodarczego.

Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański.

Sędziowie SN: A. Deptuła, M. Sokołowski (sprawozdawca).

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. A. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Henryka B., po rozpoznaniu przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K., postanowie-

niem z dnia 30 lipca 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasad-

niczej wykładni ustawy:

„Czy orzeczeniem sądu lub innego organu państwowego - w rozumieniu

art. 300 § 2 k.k. - będzie każde rozstrzygnięcie (niezależnie od jego nazwy)

w sprawie indywidualnej w postępowaniu cywilnym, administracyjnym, kar-

nym lub innym prowadzonym na podstawie przepisów ustawy, które nadaje

się do wykonania w drodze egzekucji, a którego stronami są wierzyciel

(wierzyciele) i dłużnik (dłużnicy) czy też będzie to wyłącznie rozstrzygnięcie

w sprawach związanych z obrotem gospodarczym, w szczególności takich,

w których wierzyciel i dłużnik mają przymiot profesjonalnego uczestnika

tego obrotu, tj. są podmiotami gospodarczymi lub osobami zatrudnionymi

przez ten podmiot?”

2

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j .

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione zagadnienie prawne powstało w następującej sytuacji

procesowej:

Henryk B. oskarżony był o to, że w lutym i marcu 2002 r., w celu uda-

remnienia wykonania orzeczenia Sądu Rejonowego w C., usunął i ukrył

betoniarkę zajętą i oddaną mu pod dozór przez Komornika Sądowego przy

Sądzie Rejonowym w W., to jest o przestępstwo określone w art. 300 § 2

k.k.

Sąd Rejonowy w W. ustalił, że oskarżony orzeczeniem Kolegium do

Spraw Wykroczeń został skazany na karę grzywny w kwocie 600 zł i obcią-

żony kosztami postępowania w kwocie 12 zł, a Sąd Rejonowy w C. nadał

temu orzeczeniu klauzulę wykonalności. Postępowanie egzekucyjne na

mocy tego tytułu wykonawczego prowadził komornik sądowy i w jego toku

zajął betoniarkę stanowiącą własność oskarżonego oddając mu ją pod do-

zór. Oskarżony wywiózł betoniarkę, odmówił podania gdzie ona się znajdu-

je, co w konsekwencji doprowadziło do umorzenia egzekucji jako bezsku-

tecznej.

Przy takich ustaleniach Sąd Rejonowy w W., wyrokiem z dnia 15

stycznia 2003 r. uniewinnił oskarżonego uznając, że jego czyn nie wyczer-

puje znamion przestępstwa określonego w art. 300 § 2 k.k., bowiem prze-

pis ten penalizuje tylko udaremnienie wykonania orzeczeń dotyczących

wierzytelności związanych z obrotem gospodarczym.

Prokurator zaskarżył ten wyrok apelacją, zarzucając obrazę prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 300 § 2 k.k.

3

Sąd Okręgowy w K., rozpoznając apelację, uznał, że wyłoniło się za-

gadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, a to ustalenia

zakresu pojęcia „orzeczenie sądu lub innego organu państwowego” użyte-

go w art. 300 § 2 k.k., z uwagi na prezentowaną w literaturze (powoływanej

przez Sąd Okręgowy) różnicę poglądów w tej kwestii i brak utrwalonego

orzecznictwa Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 300 § 2 k.k. wskazuje, że ustawodawca ograniczył krąg

podmiotów przestępstwa stypizowanego w tym przepisie do dłużników

działających na szkodę „swojego wierzyciela”. Brzmienie interpretowanego

przepisu nie daje natomiast podstaw do przyjęcia, że zakres kryminalizacji

opisanych w nim zachowań ograniczony został do udaremniania, bądź

uszczuplania zaspokojenia wierzytelności tylko pewnego rodzaju – a to

powstałych w obrocie gospodarczym.

Powstaje więc pytanie czy uzasadnione jest, dla wyjaśnienia treści

tego przepisu, posłużenie się nie tylko wykładnią językową, lecz także in-

nymi regułami wykładni, co może doprowadzić do odmiennego rozstrzy-

gnięcia. Zdaniem Sądu Najwyższego,w składzie rozpoznającym niniejszą

sprawę, na to pytanie należy odpowiedzieć negatywnie z następujących

względów.

Przepis art. 300 k.k. zamieszczony został w Rozdziale XXXVI „Prze-

stępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu”, a nie w Rozdziale XXX

„Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości”. Stąd w literaturze

wyciągany jest wniosek, że zgodnie z tytułem Rozdziału XXXVI Kodeksu

karnego rodzajowym przedmiotem ochrony przepisów art. 300 § 1 – 3 k.k.

jest bezpieczeństwo obrotu gospodarczego, a zatem przepisy te nie udzie-

lają ochrony roszczeniom wierzycieli nie związanym z obrotem gospodar-

czym (por. J. Majewski – glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20

listopada 2000 r., I KZP 31/2000, OSP 2001, z. 5, s. 251).

4

Nie jest to jednak argument wystarczający do zawężenia stosowania

art. 300 § 2 k.k. W Rozdziale XXXVI Kodeksu karnego zamieszczone są

przepisy, których rodzajowym przedmiotem ochrony nie jest wyłącznie

bezpieczeństwo obrotu gospodarczego (np. art. 299 § 1 k.k.). W tej kwestii

podzielić należy stanowisko zaprezentowane w uchwale Sądu Najwyższe-

go z dnia 26 września 2002 r., I KZP 25/02 (OSNKW 2002 z. 11-12 poz.

94), zgodnie z którym przepis art. 306 k.k. (zamieszczony w tym samym

Rozdziale) dotyczy także działań w nim opisanych, nie związanych z obro-

tem gospodarczym. Podobnie należy przyjąć, że jakkolwiek obrót gospo-

darczy stanowi podstawowy przedmiot ochrony przepisu art. 300 § 2 k.k.

(co spowodowało zamieszczenie go w Rozdziale XXXVI Kodeksu karne-

go), to jednak nie ogranicza się tylko do niego.

Dalszym argumentem za ograniczeniem stosowania przepisów art.

300 § 1 – 3 k.k. do wierzytelności związanych z obrotem gospodarczym –

według zwolenników takiego poglądu – jest zasada subsydiarności prawa

karnego, nakazująca rezygnację z posługiwania się sankcją karną tam,

gdzie wystarczające są środki właściwe innym dziedzinom prawa. Rozcią-

gnięcie stosowania tego przepisu na działania dłużników nie związane z

obrotem gospodarczym rozszerzałoby granice kryminalizacji ponad ko-

nieczność (por. J. Majewski op. cit.). Przy wykładni art. 300 § 2 k.k. argu-

mentacja taka nie jest trafna. Nie da się racjonalnie uzasadniać, że możli-

wość wyegzekwowania wierzytelności podmiotów gospodarczych wymaga

ochrony prawa karnego, a ochrony takiej nie wymagają wierzytelności z

innych tytułów, np. alimentacyjne, czy odszkodowawcze z czynów niedo-

zwolonych (uszkodzenia ciała, kradzieży, oszustwa itp.).

Przepis art. 300 § 2 k.k. zastąpił trzy poprzednio obowiązujące prze-

pisy, a to: art. 258 k.k. z 1969 r. „Kto w celu udaremnienia wykonania orze-

czenia sądu lub innego organu państwowego usuwa, ukrywa, zbywa lub

obciąża albo uszkadza mienie zajęte lub zagrożone zajęciem”, zamiesz-

5

czony w Rozdziale XXXIII „Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedli-

wości” oraz zawarte w ustawie z dnia 12 października 1994 r. o ochronie

obrotu gospodarczego i zmianie niektórych przepisów prawa karnego (Dz.

U. Nr 126 poz. 615) art. 6 § 2: „Kto w celu udaremnienia wykonania, zwią-

zanego z działalnością gospodarczą, orzeczenia sądu lub innego organu

państwowego dopuszcza się czynu określonego w § 1 w stosunku do mie-

nia zajętego lub zagrożonego zajęciem” oraz art. 6 § 3: „Jeżeli czynem

określonym w § 1 lub 2 wyrządzona została szkoda wielu wierzycielom”.

Zauważyć należy, że omawiane rozbieżności w doktrynie powstały

przy wykładni art. 6 § 1 – 3 ustawy o ochronie obrotu gospodarczego. Po-

równanie brzmienia przepisu art. 6 § 2 tej ustawy i jego odpowiednika – art.

300 § 2 k.k. wskazuje na bardzo istotną różnicę. W art. 300 § 2 k.k. nie ma

ograniczenia do orzeczeń „związanych z działalnością” gospodarczą. Po-

minięcie tego zwrotu stanowi istotną wskazówkę, że przepis ten zastępuje

nie tylko art. 6 § 2 ustawy, ale także art. 258 k.k. z 1969 r., i w związku z

tym jego stosowanie nie jest ograniczone tylko do wierzytelności związa-

nych z obrotem gospodarczym. Daje to też podstawę do przyjęcia, iż po-

glądy ograniczające stosowanie art. 6 § 2 ustawy o obrocie gospodarczym

(oczywiste wobec jego wyraźnego brzmienia) nie są już aktualne w odnie-

sieniu do art. 300 § 2 k.k.

Za takim stanowiskiem przemawia też uważna lektura poglądów J.

Majewskiego zamieszczonych w Komentarzu do Kodeksu karnego pod re-

dakcją A. Zolla (Kraków 1999, t. III), które zdaniem Sądu Okręgowego

przemawiają za zawężającą wykładnią art. 300 § 2 k.k., a w istocie jest

odwrotnie. Autor ten stwierdza: „W istocie typ czynu zabronionego zawarty

w art. 300 § 2 łączy w jedno zachowania się karalne dotąd na podstawie aż

trzech różnych przepisów, a mianowicie art. 258 k.k. z 1969 r. oraz art. 6 §

2 i art. 6 § 3 w zw. z § 2 ustawy o ochronie obrotu gospodarczego”, dalej

„Oznacza to, że udaremnienie wykonania orzeczenia nie związanego z

6

działalnością gospodarczą zagrożone będzie surowiej niż dotąd” (str. 368 i

369 teza 3) oraz „Artykuł 300 § 2 chroni dwa różne dobra prawne prawi-

dłowość (pewność) obrotu gospodarczego oraz powagę orzeczeń orga-

nów państwowych”.

Sąd Najwyższy w pełni podziela taką wykładnię. Prowadzi ona także

do wniosku, że przedmiot ochrony przepisu art. 300 § 2 k.k. może być od-

mienny od przedmiotu ochrony przepisu art. 300 § 1 k.k., którego określe-

nie nadal budzi kontrowersje. Dla rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego

przedstawionego Sądowi Najwyższemu w niniejszej sprawie nie ma zatem

decydującego znaczenia wykładnia art. 300 § 1 k.k. zawarta w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2000 r., I KZP 31/00 (OSNKW

2001, z. 1-2, poz. 5), jak i polemika co do jej trafności.