I PK 113/03

Wyrok z dnia 3 grudnia 2003 r.

I PK 113/03

Uprawnienie do odprawy pieniężnej przysługującej dyrektorowi przedsię-

biorstwa państwowego na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 25 września

1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr

18, poz. 80 ze zm.) nie zostało uchylone przez unormowania zawarte w art. 12,

13 i 26 ustawy z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektó-

rymi podmiotami prawnymi (Dz.U. Nr 26, poz. 306 ze zm.), a jedynie zmodyfiko-

wane.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2003 r. sprawy

z powództwa Jana D. przeciwko Przedsiębiorstwu Przemysłu Metalowego „P.”

Przedsiębiorstwu Państwowemu w W. o odprawę, na skutek kasacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z

dnia 12 listopada 2002 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z

dnia 12 listopada 2002 r. oddalił apelację pozwanego Przedsiębiorstwa Przemysłu

Metalowego „P.” Przedsiębiorstwa Państwowego w W. od wyroku Sądu Rejonowe-

go-Sądu Pracy w Chełmie z dnia 18 kwietnia 2002 r. zasądzającego na rzecz powo-

da Jana D. kwotę 16.791 zł z ustawowymi odsetkami tytułem odprawy pieniężnej. W

sprawie tej ustalono, że powód był zatrudniony na stanowisku dyrektora pozwanego

przedsiębiorstwa państwowego od dnia 1 września 1992 r. Pismem z dnia 22

czerwca 2001 r. powód został odwołany z tego stanowiska przez organ założycielski

ze skutkiem na dzień 30 września 2001 r. Obowiązujące u pozwanego pracodawcy

2

zakładowe przepisy płacowe nie przewidują dla zwalnianego dyrektora odprawy w

związku z odwołaniem ze stanowiska. Powodowi nie była też przyznana indywidual-

nie taka odprawa.

W ramach takich ustaleń Sądy meriti wskazywały, że zgodnie z art. 39 ust. 1

ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity

tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o p.p.) -

odwołanemu dyrektorowi przysługuje odprawa w wysokości sześciomiesięcznego

wynagrodzenia, którą wypłaca się w dniu rozwiązania stosunku pracy (art. 39 ust. 4).

Ponadto, unormowania dotyczące tego rodzaju świadczeń zawiera także ustawa z

dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami

prawnymi (Dz.U. Nr 26, poz. 306 ze zm., powoływana dalej jako ustawa „kominowa”

lub ukom). Zgodnie z jej art. 12 - w razie odwołania ze stanowiska lub rozwiązania

umowy o pracę albo umowy cywilnoprawnej będącej podstawą zatrudnienia przez

podmiot zatrudniający z innych przyczyn niż naruszenie podstawowych obowiązków

ze stosunku zatrudnienia, osobom określonym w art. 2 może być przyznana odprawa

w wysokości nie wyższej niż trzykrotność wynagrodzenia miesięcznego. Stosownie

do art. 13 tej ustawy, postanowienia umów o pracę albo umów cywilnoprawnych

ustalające między innymi odprawę w wysokości wyższej niż maksymalna dopusz-

czona ustawą, są nieważne z mocy prawa w części przewyższającej te maksymalne

kwoty ustawowe. Natomiast zgodnie z art. 26 tej ustawy - postanowienia umów o

pracę i innych aktów stanowiących podstawę nawiązania stosunku pracy oraz umów

cywilnoprawnych stanowiących podstawę zatrudnienia, ustalające między innymi

odprawę w wysokości wyższej niż maksymalnie dopuszczona ustawą, stały się nie-

ważne z mocy prawa z upływem trzech miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, tj.

od dnia 1 września 2000 r. Zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy ustawy

„kominowej” (tj. art. 12 - w stosunku do odprawy). W ocenie Sądu drugiej instancji,

łączna analiza wskazanych przepisów nie pozwala na przyjęcie, że przepisy ustawy

„kominowej” uchyliły (zderogowały) art. 39 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach pań-

stwowych. Oznacza to, że nadal obligatoryjne jest przyznanie odwołanemu dyrekto-

rowi przedsiębiorstwa państwowego odprawy, której wysokość nie może być jednak

wyższa niż trzykrotność jego wynagrodzenia miesięcznego. W przeciwieństwie do

obowiązującej wcześniej sztywnej wysokości odprawy (sześciomiesięczne wynagro-

dzenie), aktualnie odprawa może być przyznana „w dowolnej wysokości, maksymal-

nie jednak w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia”. Prawo do tego rodzaju

3

odprawy wynika bezpośrednio z art. 39 ust. 1 ustawy o p.p., a zatem przysługuje ona

w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia także wówczas, gdy w akcie powoła-

nia lub odwołania nie ma żadnej wzmianki o tym świadczeniu.

Stanowisko takie wynika nie tylko z interpretacji gramatycznej, ale również z

wykładni celowościowej przepisów ustawy „kominowej”, która powinna zapobiegać

stosowaniu społecznie nieuzasadnionych stawek wynagradzania osób zajmujących

stanowiska kierownicze. W szczególności nie zmierzała ona do całkowitego pozba-

wienia tych osób wynagrodzenia, gdyż w takim przypadku ustawodawca zamieściłby

w niej regulacje zmieniające lub uchylające art. 39 ustawy o p.p. Tymczasem została

otwarta jedynie możliwość indywidualnego uzgodnienia wysokości odprawy w grani-

cach maksymalnej kwoty ustawowej. W przypadku nieskorzystania z tej możliwości

istnieje nadal obowiązek przyznania odprawy przewidzianej w ustawie o p.p., tyle że

zmniejszonej dwukrotnie w stosunku do poprzednio obowiązującej. Ostatecznie Sąd

Okręgowy uznał, że pomiędzy przepisami ustawy „kominowej” a przepisami ustawy o

p.p. nie zachodzą kolizje wyłączające obowiązywanie art. 39 ust. 1 ostatniej ustawy

(„w kategoriach lex specialis - lex generalis”), ale modyfikacji podlega wysokość od-

prawy należnej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego.

W kasacji pozwany podniósł następujące zarzuty: 1) błędnej wykładni art. 12

ustawy „kominowej”, co doprowadziło do niewłaściwego zastosowania art. 39 ust. 1

ustawy o p.p., „w sytuacji gdy przepis powyższy został uchylony”, 2) błędnej wykładni

art. 13 i 26 ustawy „kominowej”. Na tych podstawach wniósł o „zmianę zaskarżonego

wyroku i oddalenie powództwa w całości”, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania

oraz zasądzenia kosztów postępowania w obu przypadkach.

W sprawie występuje istotne zagadnienie prawne dotyczące relacji art. 12

ukom i art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. W ocenie skarżącego, przepis art. 39 ust. 1

ustawy o p.p. został zderogowany, a nie jedynie zmodyfikowany przez unormowanie

zawarte w art. 12 ustawy „kominowej” według kolizyjnej reguły lex posterior derogat

legi priori. Ponadto, istnieje kontrowersja dotycząca fakultatywnego bądź obligatoryj-

nego charakteru odprawy przysługującej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa

państwowego. Zdaniem skarżącego, gramatyczna analiza art. 12 ustawy „komino-

wej” prowadzi do wniosku, że przyznanie takiego świadczenia jest fakultatywne co do

zasady i wysokości w granicach maksymalnej kwoty ustawowej (trzykrotności mie-

sięcznego wynagrodzenia). Poważne wątpliwości interpretacyjne budzi także treści

4

normatywna art. 26 tej ustawy, który deroguje „z systemu prawa postanowienia

umów o pracę i innych aktów stanowiących podstawę nawiązania stosunku pracy”,

ale nie zawiera regulacji derogującej „ustawy, które określały treść stosunku pracy

wiążącego dyrektora z przedsiębiorstwem państwowym, jak to czynił art. 39 ust. 1

upp ?”. Zdaniem skarżącego, „jeżeli art. 26 ukom nie może być uznany za regułę

derogującą przepisy innych ustaw wprost, to być może na mocy reguł wykładni celo-

wościowej i systemowej sformułowanie art. 26 ukom wskazuje na konieczność od-

czytywania regulacji ustawy kominowej w całkowitym oderwaniu od regulacji ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych ? Jeżeli nieważne mają być wszelkie akty

prawne, których postanowienia kreują stan prawny niezgodny z ustawą kominową, to

być może należy odrzucić zastosowanie również art. 39 ust. 1?”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest uzasadniona, albowiem przewidziane w 39 ust. 1 ustawy o

p.p. uprawnienie dyrektora przedsiębiorstwa państwowego do odprawy w wysokości

sześciomiesięcznego wynagrodzenia jest ustawowym składnikiem jego treści sto-

sunku pracy, gdyż wynika z imperatywnego brzmienia tej regulacji prawnej. Odprawa

ta nie przysługuje wyłącznie w okolicznościach określonych w art. 39 ust. 2 tej

ustawy, które nie wystąpiły w odniesieniu do powoda. Tak rozumiany ustawowy cha-

rakter prawny odprawy pieniężnej przysługującej dyrektorowi przedsiębiorstwa pań-

stwowego z mocy art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. (w związku z art. 56 k.c. i art. 300 k.p.)

przekreśla tezę skarżącego o fakultatywnym charakterze decyzji o przyznaniu prawa

do tego świadczenia w akcie powołania kreującym stosunek pracy dyrektora przed-

siębiorstwa państwowego lub w akcie odwołania z tego stanowiska; wyklucza też

modyfikowanie wysokości tej ustawowej odprawy przy zastosowaniu przepisów

ustawy „kominowej”.

Wprawdzie ustawa ta przewiduje jej stosowanie, między innymi do dyrektorów

przedsiębiorstw państwowych (art. 1 pkt 1 w związku z art. 2 pkt 1), to jednak jej art.

12, stanowiący, że w razie odwołania ze stanowiska lub rozwiązania umowy o pracę

albo umowy cywilnoprawnej będącej podstawą zatrudniania przez podmiot zatrud-

niający, z innych przyczyn niż naruszenie podstawowych obowiązków ze stosunku

zatrudnienia, osobom określonym w art. 2 może być przyznana odprawa w wysoko-

ści nie wyższej niż trzykrotność wynagrodzenia miesięcznego, nie dotyczy ustawowej

5

odprawy zastrzeżonej dla dyrektora przedsiębiorstwa państwowego w art. 39 ust. 1

ustawy o p.p. z następujących przyczyn. Po pierwsze, art. 17 ukom zmodyfikował

wyraźnie jedynie treść art. 45a ust. 3 pkt ustawy o p.p, który otrzymał następujące

brzmienie - umowa o zarządzanie przedsiębiorstwem powinna określać w szczegól-

ności: zasady wynagradzania zarządcy, z uwzględnieniem przepisów ustawy z dnia

3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi

(Dz.U. Nr 26, poz. 306). Ta wyraźna modyfikacja treści tylko tego jednego z przepi-

sów ustawy o p.p. prowadzi do odrzucenia koncepcji skarżącego o tym, jakoby usta-

wodawca w art. 12 ukom „milcząco” zderogował inne przepisy ustawy o p.p., w tym

jej art. 39 ust. 1, który nadal obowiązuje, a przeto w dalszym ciągu kreuje ustawowe

uprawnienie do odprawy przysługującej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa

państwowego. Po drugie, uprawnienie to wynika z ustawy (art. 39 ust. 1 ustawy o

p.p.), co wpływa na nieważność uzgodnienia w umowie o pracę, albo w innym akcie

stanowiącym podstawę nawiązania stosunku, tego ustawowego prawa do odprawy w

sposób mniej korzystny, niż wynika to z przepisów prawa pracy (art. 18 § 2 k.p.).

Unormowania zawarte w całym art. 39 ustawy o p.p. mają bez wątpienia naturę

prawną przepisów prawa pracy w rozumieniu art. 18 § 2 k.p., przeto postanowienia

umowy o pracę, czy też aktu powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego -

sprzeczne z imperatywnym brzmieniem art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. - są z mocy

prawa nieważne, a zamiast nich stosuje się to unormowanie (art. 39 ust. 1 ustawy o

p.p. w związku z art. 18 § 2 k.p.). Oznacza to, że regulacja zawarta w art. 12 ustawy

o wynagradzaniu ma zastosowanie tylko do tych składników umowy o pracę lub in-

nego aktu kreującego stosunek pracy, bądź stosunek zatrudnienia osób kierujących

niektórymi podmiotami prawnymi, które nie zostały ustawowo określone co do impe-

ratywnego przyznania określonego świadczenia ze stosunku pracy w ustawowo wy-

znaczonej wysokości. Z tych samych przyczyn, do odprawy - będącej ustawowym

składnikiem treści stosunku prawnego odwołanego dyrektora przedsiębiorstwa pań-

stwowego - nie mają zatem zastosowania regulacje zawarte w art. 13 i 26 ustawy

„kominowej”, które dotyczą tego samego składnika wynagrodzenia (odprawy) osób

kierujących niektórymi podmiotami prawnymi, które to osoby nie są dyrektorami

przedsiębiorstw państwowych.

Przy powyższych uwarunkowaniach - przepis art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. po-

zostaje nadal normą szczególną w stosunku do przepisów ustawy „kominowej”, a

zatem jako lex specialis, dotycząca szczególnego ustawowego uprawnienia do od-

6

prawy przysługującej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego, wy-

klucza stosowanie art. 12, 13 i 26 ustawy o wynagradzaniu, które w odniesieniu do

tej kategorii zatrudnionych mają ogólną naturę prawną (lex generalis). Wszystko to

wskazuje na działanie kolizyjnej reguły wyrażającej zasadę, że późniejsze przepisy

ogólne nie derogują wcześniejszego przepisu o charakterze szczególnym, (lex poste-

rior generalis non derogat legi priori speciali), jeżeli ten nie został wyraźnie uchylony

przez ustawę późniejszą. W konsekwencji chybione było postrzeganie przez skarżą-

cego przeciwnego oddziaływania innej reguły kolizyjnej (lex posterior derogat legi

priori), gdyż zakresy normatywnego oddziaływania art. 12, 13 i 26 ukom w stosunku

do art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. są rozbieżne w tym sensie, że imperatywna ustawowa

natura uprawnienia do odprawy pieniężnej przysługującej odwołanemu dyrektorowi

przedsiębiorstwa państwowego (art. 39 ust. 1 ustawy o p.p.) nie została uchylona ale

zmodyfikowana przez unormowania zawarte w art. 12, 13 i 26 ustawy „kominowej”.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację pozbawioną

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312

k.p.c.).

========================================