III CZP 92/03

Uchwała z dnia 2 grudnia 2003 r., III CZP 92/03

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Bogdana K. przy uczestnictwie

Zbigniewa G. o wpis hipoteki przymusowej, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 2 grudnia 2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury

Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 18 września 2003 r.:

"Czy nieprawomocny nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, stanowiący

zgodnie z art. 492 § 1 k.p.c. od chwili jego wydania tytuł zabezpieczenia wykonalny

bez nadawania mu klauzuli wykonalności może być podstawą wpisu hipoteki

przymusowej bez nadania mu tej klauzuli ?"

podjął uchwałę:

Nieprawomocny nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym

może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej, bez nadania mu

klauzuli wykonalności.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 marca 2003 r. Sąd Rejonowy w Chrzanowie oddalił

wniosek Bogdana K. o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 76 523,31 zł,

stwierdzając, że dołączony do wniosku jako podstawa wpisu tej hipoteki nakaz

zapłaty wydany przez Sąd Okręgowy w Krakowie z dnia 20 sierpnia 2002 r. nie

może być podstawą wpisu, gdyż nie został zaopatrzony w klauzulę wykonalności i

nie jest tytułem wykonawczym w rozumieniu art. 776 k.p.c. Zgodnie zaś z art. 109

ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h."), hipotekę przymusową

może uzyskać wierzyciel, którego wierzytelność jest stwierdzona tytułem

wykonawczym.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy, Sąd Okręgowy w Krakowie przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości, o treści sformułowanej na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 109 ust. 1 u.k.w.h., wierzyciel, którego wierzytelność jest

stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich

nieruchomościach dłużnika (hipoteka przymusowa). Hipotekę przymusową można

uzyskać także na podstawie tymczasowego zarządzenia sądu, postanowienia

prokuratora, na mocy przepisów szczególnych na podstawie decyzji, chociażby nie

była ostateczna, albo zarządzenia zabezpieczenia dokonanego na podstawie

przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 110), przy czym

hipoteka przymusowa wpisana na podstawie nieprawomocnego orzeczenia,

tymczasowego zarządzenia sądu, postanowienia prokuratora albo nieostatecznej

decyzji jest hipoteką kaucyjną (art. 111 ustawy).

Z definicji hipoteki przymusowej zawartej w art. 109 ust. 1 u.k.w.h. wynika

zatem bezspornie, że podstawą jej wpisu jest tytuł wykonawczy określony w

przepisach o postępowaniu egzekucyjnym. Zgodnie z art. 776 k.p.c., tytułem

wykonawczym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności,

natomiast tytułem egzekucyjnym jest dokument urzędowy, stwierdzający istnienie i

zakres roszczenia wierzyciela, a zarazem istnienie i zakres obowiązku świadczenia

dłużnika. Nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu ma znaczenie

generalnego dozwolenia egzekucji na podstawie danego tytułu egzekucyjnego.

Tytuły egzekucyjne wymienione są w art. 777 § 1 k.p.c., a wśród nich orzeczenie

sądu prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu, jak również

ugoda zawarta przed sądem. Jeśli chodzi o nakazy zapłaty wydane w

postępowaniu nakazowym lub upominawczym, to po uprawomocnieniu się mają

skutki prawomocnego wyroku (art. 494 § 2 i art. 504 § 2 k.p.c.), stanowią więc tytuły

egzekucyjne, a dopiero zaopatrzone w klauzulę wykonalności stają się tytułem

wykonawczym.

Rozważając problem, czy i kiedy nieprawomocny nakaz zapłaty może być

podstawą wpisu hipoteki przymusowej, Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28

stycznia 1999 r., I CKN 977/97 (OSNC 1999, nr 7-8, poz. 137) stwierdził, że

dopuszczalne jest wpisanie hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika na

podstawie nieprawomocnego i niepodlegającego wykonaniu nakazu zapłaty,

zaopatrzonego w klauzulę wykonalności „dla zabezpieczenia”, oraz wniosku

wierzyciela, wskazującego ten sposób zabezpieczenia.

Orzeczenie to zapadło pod rządem art. 492 § 1 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 1 lipca 2000 r. Przepis ten stanowił wówczas, że nakaz

zapłaty w chwili wydania stanowi tytuł zabezpieczenia, a jeżeli był wydany na

podstawie weksla lub czeku, staje się on natychmiast wykonalny z upływem terminu

udzielonego do zaspokojenia roszczenia. Od dnia 1 lipca 2000 r. art. 492 § 1 k.p.c.

uzyskał brzmienie: „Nakaz zapłaty z chwilą wydania stanowi tytuł zabezpieczenia,

wykonalny bez nadania mu klauzuli wykonalności”. Przyjmuje się, że w świetle tego

brzmienia nakaz zapłaty stanowiący od chwili wydania tytuł zabezpieczenia

zrównany jest w tym zakresie z zarządzeniem tymczasowym, wydawanym przez

sąd w postępowaniu zabezpieczającym. To rozwiązanie powoduje, że art. 492 § 1

k.p.c. wywiera wpływ zarówno na zakres zawartych w pozwie wniosków, jak i na

zakres orzekania, powód nie powinien zatem składać wniosku o zabezpieczenie

powództwa, bo sąd takiego postanowienia w ogóle nie wydaje. Nakaz zapłaty jako

tytuł zabezpieczenia roszczeń dochodzonych w postępowaniu nakazowym nie

wymaga nadania klauzuli wykonalności, gdyż staje się wykonalny z chwilą wydania.

Tak więc wniosek powoda o nadanie klauzuli wykonalności jest bezprzedmiotowy,

gdyż wykonalność wynika z samej ustawy.

Jeśli zatem nakaz zapłaty stanowiący od chwili wydania tytuł zabezpieczenia,

wykonalny bez nadawania mu klauzuli wykonalności, jest zrównany w tym zakresie

z zarządzeniem tymczasowym, a zgodnie z art. 110 u.k.w.h. hipotekę przymusową

można ustanowić także na podstawie tymczasowego zarządzenia sądu, to

uzasadniony jest wniosek, że hipotekę przymusową można ustanowić także na

podstawie nieprawomocnego nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu

nakazowym, bez potrzeby nadawania mu klauzuli wykonalności. Zgodnie z art. 111

u.k.w.h., hipoteka przymusowa jest w tym przypadku hipotekę kaucyjną.

Stosownie do art. 492 § 2 k.p.c., powód, wnosząc o dokonanie

zabezpieczenia, obowiązany jest wskazać sposób zabezpieczenia. Sposoby

zabezpieczenia roszczeń pieniężnych wymienione w art. 747 k.p.c. obejmują w pkt

2 obciążenie nieruchomości dłużnika hipoteką przymusową, zatem wskazanie przez

dłużnika tego sposobu zabezpieczenia, na podstawie nieprawomocnego nakazu

zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym, który stanowi tytuł zabezpieczenia

wykonalny bez nadawania mu klauzuli wykonalności, spełnia wymagania określone

w art. 110 u.k.w.h. do uzyskania hipoteki przymusowej kaucyjnej.

Z tych względów podjęto uchwałę o treści, jak na wstępie.