III CZP 93/03

Uchwała z dnia 3 grudnia 2003 r., III CZP 93/03

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Prezydenta Miasta G. przy uczestnictwie

Stowarzyszenia Bezrobotnych i Ludzi Zagrożonych Socjalnie Wskutek Bezrobocia

w G. o uchylenie uchwał, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 3 grudnia 2003 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 24 września 2003 r.:

"Jaki sąd jest właściwy do rozpoznania sprawy o uchylenie uchwały

stowarzyszenia ?"

podjął uchwałę:

Sprawy o uchylenie uchwały stowarzyszenia rozpoznaje sąd rejonowy.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 maja 2003 r. Sąd Rejonowy w Toruniu – Wydział

Krajowego Rejestru Sądowego uchylił sześć uchwał Stowarzyszenia Bezrobotnych i

Ludzi Zagrożonych Socjalnie Wskutek Bezrobocia w G. z dnia 16 grudnia 2002 r.,

uznając, że zostały one podjęte z naruszeniem statutu tego Stowarzyszenia.

W związku z rozpoznawaniem apelacji Stowarzyszenia Sąd Okręgowy w

Toruniu powziął – przytoczoną na wstępie – poważną wątpliwość prawną, którą na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawiając Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, Sąd Okręgowy

trafnie podkreślił, że przed dniem 1 stycznia 2001 r., tj. przed wejściem w życie

ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.), problem określenia sądu właściwego do

rozpoznania spraw wyszczególnionych w art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia

1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze

zm. – dalej „Pr.stow.”), wobec jednoznacznej i wyraźnej regulacji, nie nastręczał

trudności. Rejestracja stowarzyszenia należała wówczas do właściwego ze względu

na siedzibę stowarzyszenia sądu wojewódzkiego (okręgowego), zwanego w

ustawie „sądem rejestrowym”, natomiast stosowanie w stosunku do stowarzyszeń

środków określonych w ustawie – do właściwego ze względu na siedzibę

stowarzyszenia sądu wojewódzkiego (okręgowego), który był w ustawie zwany

„sądem” (art. 8 ust. 1 i 3 Pr.stow.). Zgodnie z ówcześnie obowiązującym art. 8 ust. 4

Pr.stow., do postępowania sądowego zarówno w sprawach rozpoznawanych przez

sąd rejestrowy, jak i sąd, stosowało się odpowiednio przepisy kodeksu

postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym ze zmianami

wynikającymi z ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach. Było

zatem jasne, że wymienione w art. 29 Pr.stow. sprawy, w tym o uchylenie uchwały

stowarzyszenia niezgodnej z prawem lub statutem, objęte były właściwością sądu

wojewódzkiego (okręgowego) i rozpoznawane były w trybie nieprocesowym.

W konsekwencji, sprawy rejestrowe i sprawy, których przedmiotem było stosowanie

wobec stowarzyszenia ustawowo określonych środków, należały do jednego sądu –

sądu wojewódzkiego (okręgowego).

Stan prawny w omawianym względzie uległ zasadniczej zmianie z chwilą

wejścia w życie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym. Z dniem 1 stycznia 2001 r.

na podstawie tej ustawy (art. 73) doszło do zmiany art. 8 ust. 1 Pr.stow. i do

skreślenia ustępów 2, 3 i 4 tego artykułu. Zgodnie ze znowelizowaną formułą art. 8

ust. 1 Pr.stow., stowarzyszenie podlega obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru

Sądowego, jeżeli przepis ustawy nie stanowi inaczej, natomiast według pierwotnej

treści tego przepisu, stowarzyszenie podlegało rejestracji, jeżeli przepisy ustawy nie

stanowiły inaczej. Nie bez znaczenia pozostawała przy tym przytoczona wyżej

regulacja zawarta w przepisach deregowanych. Ustawodawca wskazywał w niej

wyraźnie, który sąd jest „sądem rejestrowym” i „sądem” w rozumieniu ustawy z dnia

7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, jak też przesądzał w sposób

jednoznaczny stosowanie w sprawach rozpoznawanych przez te sądy przepisów

kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym.

De lege lata w odniesieniu do tych zagadnień, jak trafnie podkreślił Sąd

Okręgowy, nie nasuwa wątpliwości jedynie kwestia właściwości miejscowej sądu w

sprawach o wpis stowarzyszenia do rejestru oraz trybu postępowania w tym

zakresie. Przepis art. 7 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym stanowi bowiem

wprost, że do postępowania przed sądami rejestrowymi stosuje się przepisy

kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym, chyba że

ustawa stanowi inaczej. Szczegółowe uregulowanie kwestii procesowych

związanych z postępowaniem w sprawach rejestrowych, w tym w sprawach o wpis

do Krajowego Rejestru Sądowego, zawarte zostało w kodeksie postępowania

cywilnego w art. 6941

-6948

, zlokalizowanych w dziale VI księgi drugiej części

pierwszej. Stosownie do art. 6942

k.p.c., w sprawach rejestrowych wyłącznie

właściwy jest sąd rejonowy (sąd gospodarczy) właściwy ze względu na miejsce

zamieszkania lub siedzibę podmiotu, którego wpis dotyczy (sąd rejestrowy). Przepis

ten, wobec braku unormowania szczególnego, odnosi się także do stowarzyszeń.

W związku z uchyleniem przepisów art. 8 ust. 2-4 Pr.stow. wyłaniają się

obecnie wątpliwości co do trybu postępowania oraz określenia właściwości

rzeczowej w sprawach sądowych związanych z wykonywaniem nadzoru na

stowarzyszeniami, a zatem w sprawach, o których mowa w art. 29 Pr.stow. Sprawy

te nie są sprawami rejestrowymi i dotyczą m.in. spraw z wniosku organu nadzoru

lub prokuratora o uchylenie przez sąd niezgodnej z prawem lub statutem uchwały

stowarzyszenia (art. 29 ust. 1 pkt 2 Pr.stow.). W konsekwencji stwierdzić należy, że

skoro nie ma przepisów, które wyraźnie regulowałyby oba te zagadnienia, to

problem należy rozwiązać przez uwzględnienie ogólnych przepisów dotyczących

rozpoznawania i rozstrzygania spraw w postępowaniu cywilnym. Chodzi tu przede

wszystkim o art. 13 § 1 k.p.c. Należy też zwrócić uwagę na użytą przez

ustawodawcę terminologię.

W myśl art. 13 § 1 k.p.c., sąd rozpoznaje sprawy w procesie, chyba że ustawa

stanowi inaczej. Przepis ten, jak to wielokrotnie wyjaśniano w doktrynie i

orzecznictwie Sądu Najwyższego, ustanawia domniemanie drogi procesu. Innymi

słowy, w myśl przyjętej w kodeksie postępowania cywilnego zasady, sprawa

cywilna objęta drogą sądową podlega rozpoznaniu w procesie, chyba że

szczególny przepis ustawy stanowi inaczej. Wychodząc z tego założenia należy

zatem wyjaśnić, czy ustawodawca w jakikolwiek sposób wskazał, że w odniesieniu

do rozpoznawania spraw o uchylenie przez sąd niezgodnej z prawem lub statutem

uchwały stowarzyszenia ma miejsce wyjątek od powyższej zasady.

W przepisach art. 29 Pr.stow. nie określono wyraźnie, jaki charakter ma

postępowanie w sprawach w nim wymienionych, należy jednak zauważyć, że w ust.

2 tego artykułu ustawodawca przewiduje, iż w sprawach tych sąd wydaje

postanowienie. Wskazówkę interpretacyjną przy wyjaśnianiu przedmiotowego

zagadnienia zawierają również – ściśle związane z powyższym przepisem – art. 31

i 32 Pr.stow., mowa w nich bowiem także o wydawaniu przez sąd postanowienia.

Nie bez znaczenia jest także fakt trzykrotnego użycia w art. 29 Pr.stow. wyrazu

„wniosek” w związku określeniem pisma procesowego, będącego podstawą

wszczęcia postępowania sądowego w omawianych sprawach. Z przytoczonych

sformułowań wynika więc pośrednio, że chodzi o postępowanie nieprocesowe,

zgodnie bowiem z art. 506 k.p.c., sąd wszczyna postępowanie nieprocesowe na

wniosek. W postępowaniu tym – zgodnie z art. 516 w związku z art. 518 k.p.c. –

zasadą jest wydawanie przez sąd orzeczeń co do istoty sprawy w formie

postanowień. Podkreślić należy, że w poprzednim stanie prawnym ustawodawca

również przewidywał, z tym że uczynił to w sposób wyraźny (art. 8 ust. 4 Pr.stow.),

rozpoznawanie omawianych spraw w trybie nieprocesowym.

Jeżeli zatem sprawy o uchylenie przez sąd niezgodnej z prawem lub statutem

uchwały stowarzyszenia rozpoznawane są w trybie nieprocesowym, to tym samym

należy mieć na względzie treść art. 507 k.p.c. Przepis ten ustanawia domniemanie

kompetencji sądów rejonowych we wszystkich sprawach należących do

postępowania nieprocesowego, właściwość sądu okręgowego musi więc wyraźnie

wynikać z konkretnego przepisu szczególnego. W odniesieniu do spraw, o których

mowa w art. 29 Pr.stow., ustawodawca nie ustanowił jednak wyjątku od powyższej

zasady.

W tej sytuacji, skoro jednocześnie brak odrębnej regulacji, z której wynikałoby,

że poza sprawami rejestrowymi również inne sprawy dotyczące stowarzyszeń, w

szczególności związane ze stosowaniem środków nadzoru, skierowane zostały do

rozpoznawania przez sądy rejestrowe, należało orzec, jak w uchwale.