I PK 154/03

Wyrok z dnia 9 grudnia 2003 r.

I PK 154/03

Prawomocne orzeczenie sądu przywracające pracownika do pracy,

oparte na stwierdzeniu naruszenia przepisów o wypowiadaniu, bez zbadania

jego merytorycznej zasadności, nie pozbawia pracodawcy możliwości ponow-

nego wypowiedzenia umowy z powołaniem się na te same przyczyny.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk, Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 grudnia 2003 r. sprawy

z powództwa Emila N. przeciwko Spółdzielni Pracy Zaopatrzenia Ogrodniczego i

Usług w T. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 19

listopada 2002 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację powoda od

wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Tarnowie z dnia 11 grudnia 2001 r. [...]

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 11 grudnia 2001 r. Sąd Rejonowy w Tarnowie oddalił po-

wództwo Emila N. o przywrócenie do pracy w Spółdzielni Pracy Zaopatrzenia Ogrod-

niczego i Usług w T. Sąd ustalił, że powód był zatrudniony u strony pozwanej od dnia

2 maja 1988 r. na stanowisku kierownika magazynu, na podstawie spółdzielczej

umowy o pracę. Prawomocnym wyrokiem Sądu Pracy w Tarnowie z dnia 9 kwietnia

2001 r. powód został przywrócony do pracy u strony pozwanej z powodu naruszenia

przez pracodawcę art. 4 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw. W wykonaniu wyroku przywracają-

cego powoda do pracy, pozwany wezwał powoda do pracy w dniu 23 kwietnia 2001

r. i wręczył mu ponowne wypowiedzenie umowy o pracę oraz powierzył mu na okres

2

do 31 maja 2001 r. stanowisko sprzedawcy w sklepie [...] przy ul. Ł. Jako przyczynę

wypowiedzenia wskazano trudną sytuację gospodarczą Spółdzielni, potwierdzoną

„ujemnym wynikiem finansowym” za rok obrotowy 2000 w kwocie 32.192,98 zł. Rada

Nadzorcza Spółdzielni podjęła w dniu 26 października 2000 r. uchwałę [...] w sprawie

zmniejszenia zatrudnienia z osiemnastu etatów do trzynastu. Strona pozwana w

pierwszym kwartale 2001 r. odnotowała stratę w kwocie 24.161,10 zł netto. Jej zo-

bowiązania na dzień 31 marca 2001 r. wyniosły 346.364,14 zł. Sytuacja Spółdzielni z

roku na rok ulegała pogorszeniu, sklepy nie przynosiły dochodów, a jedynymi zy-

skami były dochody z tytułu dzierżawy.

Powód został zwolniony z pracy w ramach zwolnień indywidualnych z przy-

czyn ekonomicznych. Zasadniczym kryterium wytypowania go do zwolnienia spośród

dwóch pracowników magazynu było nabycie przez niego prawa do zasiłku przede-

merytalnego. Sąd Rejonowy ustalił także, że powód nie pozostawał w konflikcie z

zarządem Spółdzielni. Powstał on dopiero wskutek wręczenia pierwszego wypowie-

dzenia.

Zdaniem Sądu, roszczenie powoda o przywrócenie do pracy nie zasługuje na

uwzględnienie. Stosownie do art. 187 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo

spółdzielcze, istnieje możliwość rozwiązania spółdzielczej umowy o pracę w czasie

trwania członkostwa w razie zmniejszenia na podstawie uchwały rady spółdzielni

stanu zatrudnienia podyktowanego koniecznością gospodarczą. Powód został zwol-

niony z pracy w trybie art. 10 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasa-

dach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących za-

kładu pracy. Wcześniejsze wypowiedzenie mu umowy o pracę w ramach zwolnień

grupowych zostało dokonane z naruszeniem art. 4 tej ustawy, skutkiem czego było

przywrócenie powoda do pracy na poprzednich warunkach. Jednakże uchybienia

formalne dokonane przez pracodawcę przy tamtym wypowiedzeniu umowy o pracę

nie zmieniły faktu, że stanowisko powoda zostało zlikwidowane w ramach redukcji

etatów z przyczyn ekonomicznych. Zwolnienie pracownika w trybie art. 10 ustawy o

zwolnieniach grupowych musi być rozpatrywane w świetle art. 45 k.p., tj. czy jest ono

uzasadnione, zgodne z prawem oraz czy przyczyna wypowiedzenia jest prawdziwa i

konkretna. Powód, w przeciwieństwie do drugiego pracownika magazynu nabył

prawo do zasiłku przedemerytalnego. Przyjęte kryterium zwolnienia było słuszne,

powód nie został pozbawiony środków do życia. Sytuacja ekonomiczna uzasadniała

3

podjęcie uchwały o zmniejszeniu zatrudnienia. Wypowiedzenie powodowi umowy o

pracę było zatem zgodne z prawem i uzasadnione.

W apelacji powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez przywrócenie

do pracy, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego roz-

poznania Sądowi pierwszej instancji.

W uzasadnieniu apelacji powód zarzucił, że Sąd pierwszej instancji dokonał

błędnych i niepełnych ustaleń faktycznych. Bezzasadnie pominięty został „dowód” ze

zobowiązania strony pozwanej do przedstawienia wyliczenia, ile Spółdzielnia dopła-

cała miesięcznie do sklepu [...] przy ul. Ł. w T. Przeprowadzenie tego dowodu, jak

również wnikliwa analiza obsady kadrowej, wykazałyby złośliwy stosunek pracodaw-

cy do powoda. Bezzasadne było także pominięcie innych dowodów: z regulaminu

premiowania, co wykazałoby pomijanie powoda przy nagrodach w marcu i kwietniu

2001 r. i z fotografii na okoliczność wykazania, że w magazynie znajdował się obcy

towar. Powód bezskutecznie próbował wykazać w trakcie procesu, że prawdziwą

przyczyną zwolnienia go z pracy był konflikt ze stroną pozwaną związany z ujawnia-

niem przez powoda nieprawidłowości w Spółdzielni. Znamienne i ważne jest to, że

wypowiedzenie wręczono powodowi tego samego dnia, kiedy przywrócono go do

pracy w związku z wyrokiem Sądu Pracy z dnia 9 kwietnia 2001 r. Było to wypowie-

dzenie nieuzasadnione. Nadto skarżący zarzucił, że Sąd pierwszej instancji wnikliwie

badał sytuację materialno-życiową drugiego pracownika magazynu, a nie wziął pod

uwagę sytuacji powoda, który aktualnie otrzymuje zasiłek w kwocie 500 zł na utrzy-

manie 3-osobowej rodziny, a jego stan zdrowia w związku ze schorzeniami urolo-

gicznymi - pogarsza się.

Wyrokiem z dnia 19 listopada 2001 r. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wy-

rok i przywrócił powoda do pracy u strony pozwanej.

Zdaniem Sądu Okręgowego, nie budzi wątpliwości, że przyczyny wypowiedze-

nia umów o pracę powodowi były tożsame, a różnica polegała jedynie na innym lite-

ralnym ujęciu przyczyny drugiego wypowiedzenia, po przywróceniu powoda do pracy

oraz na innym trybie zwolnienia: w pierwszym przypadku w ramach zwolnień grupo-

wych, w drugim w trybie zwolnień indywidualnych z przyczyn dotyczących pracodaw-

cy. Takie działanie pozwanego stanowiło obejście prawomocnego wyroku Sądu

Pracy w Tarnowie z dnia 9 kwietnia 2001 r. przywracającego powoda do pracy u

strony pozwanej. Sąd podkreślił, że dyspozycja art. 45 § 1 k.p. w jednakowy sposób

sankcjonuje wypowiedzenie nieuzasadnione, jak i wypowiedzenie dokonane z naru-

4

szeniem przepisów prawa o wypowiadaniu umów o pracę. Prawomocne orzeczenie

przywracające pracownika do pracy, oparte na stwierdzeniu naruszenia przepisów

prawa o wypowiadaniu umów o pracę, bez sądowego zbadania zasadności meryto-

rycznej przyczyn takiego wypowiedzenia, przekreśla znaczenie prawne i możliwość

powoływania się na tożsame przyczyny jako uzasadniające kolejne wypowiedzenie

pracownikowi umowy o pracę. Takie bowiem przyczyny stają się nieaktualne z uwagi

na prawomocne orzeczenie Sądu Pracy przywracające powoda do pracy u strony

pozwanej z powodu naruszenia art. 45 § 1 k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10

kwietnia 1997 r., I PKN 94/97, OSNAPiUS 1998 nr 4, poz. 115).

Sąd Najwyższy w przytoczonym wyroku podkreślił, że inne stanowisko prze-

kreślałoby znaczenie i wagę prawomocnego wyroku sądowego o przywróceniu do

pracy, umożliwiając ponowne wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę z tożsa-

mych przyczyn. Sankcjonowałoby to tym samym zwolnienie pracodawcy od prze-

strzegania wymogów formalnych wypowiedzenia umowy o pracę i po przywróceniu

przez sąd pracownika do pracy z uwagi na uchybienia dotyczące zwolnień grupo-

wych, na zwolnienie indywidualne pozwalałoby pracodawcy. Oznacza to, iż w takim

wypadku ponowne wypowiedzenie powodowi umowy o pracę z tych samych przy-

czyn, wobec przywrócenia powoda do pracy na zasadzie art. 45 § 1 k.p. - było nie-

uzasadnione - w rozumieniu tego przepisu.

Kasacja pozwanej od powyższego wyroku została oparta na zarzucie naru-

szenia przepisów postępowania: art. 385, art. 386 § 1, art. 233 § 1 w związku z art.

391 § 1 i art. 382 k.p.c. oraz naruszenie prawa materialnego - art. 45 § 1 k.p., art. 8

k.p., art. 181 § 1 i art. 182 § 2 oraz art. 187 pkt 1 Prawa spółdzielczego. Skarżąca

wskazała na rozbieżność w orzecznictwie w przedmiocie dopuszczalności ponowne-

go wypowiedzenia umowy o pracę z tej samej przyczyny w sytuacji, kiedy wskutek

uchybień w trybie postępowania przy pierwszym wypowiedzeniu, pracownik został

przywrócony do pracy. Zdaniem skarżącego, prawidłowe jest stanowisko, że w przy-

padku, gdy pierwsze wypowiedzenie było wadliwe „formalnie", żadna norma prawa

pracy nie zabrania ponownego, niewadliwego wypowiedzenia umowy o pracę, jeśli

przyczyna wypowiedzenia jest konkretna, prawdziwa i uzasadnia rozwiązanie sto-

sunku pracy. Taka sytuacja miała miejsce w spornej sprawie.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

5

Istota sprawy sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w sytuacji, kiedy w

związku z wypowiedzeniem umowy o pracę pracownik został przywrócony do pracy z

powodu naruszenia przepisów o trybie postępowania przy rozwiązywaniu umów o

pracę z przyczyn leżących po stronie pracodawcy (art. 4 ust. 4 ustawy o zwolnie-

niach grupowych z 1989 r.), bez zbadania przez sąd merytorycznej zasadności zwol-

nienia, pracodawca, wobec utrzymującej się nadal przyczyny uzasadniającej rozwią-

zanie umowy, może ponownie, z powołaniem się na tę przyczynę, wypowiedzieć

umowę o pracę. Sąd Okręgowy, powołując się na pogląd zawarty w uzasadnieniu

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1997 r. (I PKN 94/97, OSNAPiUS 1998

nr 4, poz. 115) przyjął, że orzeczenie przywracające pracownika do pracy, oparte na

stwierdzeniu naruszenia przepisów o wypowiadaniu umów o pracę bez sądowego

zbadania zasadności merytorycznej wypowiedzenia, przekreśla możliwość powołania

się przez pracodawcę na te same przyczyny przy ponownym wypowiedzeniu umowy

o pracę.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym odstępuje od stanowiska zajętego

przez Sąd Najwyższy w powołanym wyroku i wyraża pogląd, że prawomocne orze-

czenie przywracające pracownika do pracy, oparte na stwierdzeniu naruszenia prze-

pisów o wypowiadaniu umów o pracę, bez sądowego zbadania merytorycznej za-

sadności wypowiedzenia umowy o pracę, nie pozbawia pracodawcy możliwości po-

nownego wypowiedzenia umowy o pracę z powołaniem się na te same przyczyny.

W uzasadnieniu tego stanowiska warto na wstępie zwrócić uwagę, że w nieco

późniejszym orzeczeniu aniżeli przytoczone powyżej stanowisko, a mianowicie w

wyroku z dnia 14 maja 1999 r. (I PKN 57/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 576) Sąd

Najwyższy nie odnosząc się do orzeczenia z 10 kwietnia 1997 r. i nie uzasadniając

swojego stanowiska stwierdził już, że naruszenie przez pracodawcę przepisów „for-

malnych" obowiązujących przy dokonywaniu zwolnień grupowych, nie pozbawia go

możliwości ponownego wypowiedzenia - w sposób prawidłowy - umowy o pracę.

Rozważając wymienioną kwestię należy podkreślić, że art. 45 § 1 k.p. wymie-

nia dwa rodzaje wadliwości rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem, które

mają odrębny charakter i każda z nich stanowi samodzielną podstawę ubezskutecz-

nienia wypowiedzenia, względnie przywrócenia do pracy albo zasądzenie odszko-

dowania. Wynika to z wyraźnego brzmienia powołanego przepisu: „w razie ustalenia,

że wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nie określony jest nieuzasadnio-

ne lub narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, sąd pracy - stosownie do

6

żądania pracownika - orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a jeżeli umowa ule-

gła już rozwiązaniu - o przywróceniu pracownika do pracy na poprzednich warunkach

albo o odszkodowaniu". Z art. 45 § 1 k.p. ani z innych przepisów o wypowiadaniu

umów o pracę nie wynika, że prawomocne orzeczenie o bezskuteczności wypowie-

dzenia umowy o pracę, oparte na naruszeniu przepisów o wypowiadaniu umów o

pracę w tym trybie, bez sądowego zbadania merytorycznych przyczyn wypowiedze-

nia, miałoby przekreślać „znaczenie prawne i możliwość powoływania tych samych

przyczyn jako uzasadnienia kolejnego wypowiedzenia umowy o pracę", jak to przyjął

Sąd Najwyższy w powołanym orzeczeniu z dnia 10 kwietnia 1997 r. Nie przekonuje

również wyrażone w tym wyroku stwierdzenie, że przyczyny te „stają się nieaktualne

z uwagi na prawomocne orzeczenie bezskuteczności wypowiedzenia, które miały

uzasadniać". Przepisy Kodeksu pracy nie dają podstaw do przyjęcia mechanizmu

prawnego, według którego prawomocne orzeczenie o bezskuteczności wypowiedze-

nia oparte wyłącznie o niedochowanie wymogów dotyczących trybu skutkuje „nieak-

tualnością" przyczyny wypowiedzenia. Mechanizmu takiego nie przewidują też

ogólne zasady dokonywania czynności prawnych zamieszczone w Kodeksie cywil-

nym. Wreszcie, konsekwencji takiej nie można by też wyprowadzać z ogólnych za-

sad procesu cywilnego, a mianowicie z zasady powagi rzeczy osądzonej. Stosownie

do art. 366 k.p.c., wyrok ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w

związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko mię-

dzy tymi samymi stronami. Orzeczenie sądu o bezskuteczności wypowiedzenia

(przywróceniu do pracy albo odszkodowaniu) oparte wyłącznie o niedochowanie

wymogów dotyczących trybu wypowiedzenia umowy, nie rozciąga się na przyczyny

wypowiedzenia, które nie wchodzą tym samym do podstawy faktycznej rozstrzygnię-

cia.

W rozpoznawanej sprawie podstawa do zwolnienia z pracy za wypowiedze-

niem w postaci uchwały rady spółdzielni o konieczności zmniejszenia stanu zatrud-

nienia podyktowanego koniecznością gospodarczą występowała nie tylko w momen-

cie wypowiedzenia umowy o pracę spółdzielczą po raz pierwszy, ale występowała

nadal po przywróceniu powoda do pracy i stanowiła przyczynę ponownego wypowie-

dzenia umowy o pracę.

Z przytoczonych motywów, w oparciu o art. 39315

k.p.c. orzeczono jak w sen-

tencji wyroku.

========================================