III CK 155/02

Wyrok z dnia 19 grudnia 2003 r., III CK 155/02

W sprawie o zasądzenie renty na podstawie art. 446 § 2 k.c. – wytoczonej

przez żonę, zamieszkałą na Ukrainie, w związku ze śmiercią męża w wyniku

wypadku samochodowego, który nastąpił w Polsce – ustalenie istnienia

uprawnienia do alimentacji wymaga zastosowania prawa ukraińskiego (art. 29

ust. 1 umowy między Rzeczypospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i

stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych, sporządzonej w

Kijowie dnia 24 maja 1993 r., Dz.U. z 1994 r. Nr 96 , poz. 465 i 466 ze zm.).

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Olgi W. i Iriny W. przeciwko

Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji "W." S.A. w W. o odszkodowanie i rentę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 grudnia 2003 r., kasacji

powódki Olgi W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 22 listopada

2001 r.

uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację Olgi W. i w tym

zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Olga W. i Irina W. domagały się zasądzenia od Towarzystwa Ubezpieczeń i

Reasekuracji „W.” S.A. w W. na rzecz Olgi W. kwoty 5000 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 20 czerwca 2000 r. tytułem odszkodowania za pogorszenie

sytuacji życiowej i odsetek od kwoty 6200 zł za okres od dnia 20 czerwca 2000 r. do

dnia 3 marca 2001 r. oraz na rzecz Iriny W. odsetek od kwoty 15000 zł za okres od

dnia 20 czerwca 2000 r. do dnia 3 marca 2001 r., a ponadto dla każdej z nich po

1000 zł renty miesięcznie.

Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia 11 czerwca 2001 r. zasądził od

pozwanego Towarzystwa na rzecz Olgi W. kwotę 5000 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 7 listopada 2000 r. i odsetki ustawowe od kwoty 6200 zł za okres od dnia 7

listopada 2000 r. do dnia zapłaty oraz na rzecz Iriny W. odsetki od kwoty 15000 zł

za okres od dnia 7 listopada 2000 r., a w pozostałej części powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny w Lublinie – po rozpoznaniu apelacji powódek od wyroku w

części oddalającej powództwo o rentę – oddalił apelację.

Z podstawy faktycznej rozstrzygnięcia wynika, że w dniu 13 marca 1999 r.

doszło do wypadku komunikacyjnego w G., gmina K., w którym zginął obywatel

Ukrainy Leonid W., mąż Olgi W. i ojciec Iriny W. Sprawca wypadku, który został

skazany za popełnienie przestępstwa drogowego, był ubezpieczony w pozwanym

Towarzystwie.

Powódki są obywatelkami Ukrainy i zamieszkują na jej terytorium. Olga W. ma

41 lat, wykształcenie średnie ogólne. Do dnia 15 lutego 1999 r. pracowała jako

magazynier. Została zwolniona z pracy z powodu redukcji zatrudnienia. Obecnie

jest bezrobotna. Na Ukrainie nie otrzymała żadnych świadczeń z tytułu śmierci

męża. W dniu 22 marca 1999 r. Olga W. została przyjęta do szpitala, gdzie

stwierdzono, że cierpi na nerwicę sytuacyjną i inne schorzenia. W szpitalu

przebywała jeszcze kilkakrotnie. Irina W. ma 23 lata. W lipcu 1998 r. skończyła

kolegium prawnicze, uzyskując kwalifikacje młodszego specjalisty prawnika.

Zarówno w chwili śmierci ojca, jaki i obecnie nie pracuje. Jest zarejestrowana jako

poszukująca pracy. Irina W. otrzymywała zasiłek dla bezrobotnych. Nie kontynuuje

nauki na prywatnej uczelni, ponieważ nie ma pieniędzy na czesne, a na uczelnię

państwową nie próbowała się dostać, gdyż jest to bardzo trudne.

Leonid W. mieszkał z żoną i córką. Do dnia 1 października 1998 r. był

zatrudniony jako ślusarz, ale przebywał na bezpłatnym urlopie z powodu braku

pracy. Po rozwiązaniu mowy o pracę zarejestrował działalność gospodarczą w

zakresie handlu i pośrednictwa, jednakże faktycznie nielegalnie handlował w Polsce

i pracował dorywczo na budowach.

Sąd odwoławczy przyjął, że wprawdzie Sąd pierwszej instancji dopuścił się

uchybienia, oceniając zasadność roszczenia o rentę bez odwołania się do art. 1 § 2

ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr

46, poz. 290 ze zm. – dalej: "p.p.m.") i postanowień umowy między Rzeczypospolita

Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i

karnych, sporządzonej w Kijowie dnia 24 maja 1993 r. (Dz.U. z 1994 r., Nr 96, poz.

465 i 466 ze zm. – dalej: "umowa"), jednakże to uchybienie nie miało wpływu na

treść rozstrzygnięcia, a sama umowa została zastosowana prawidłowo.

Powódki dochodziły roszczeń odszkodowawczych wynikających z czynu

niedozwolonego. Czyn powodujący szkodę (wypadek) i szkoda bezpośrednia

(śmierć Leonida W.) miały miejsce w Polsce, dalszy zaś skutek czynu

niedozwolonego w postaci szkody poniesionej przez powódki jest związany z

obszarem prawnym ukraińskim. Donioślejszy charakter – zdaniem Sądu – ma

powiązanie z obszarem prawnym samego czynu i szkody bezpośredniej, a nie

dalszej szkody poniesionej przez powódki. W sprawie jest zatem – zgodnie z art. 35

ust. 1 umowy – właściwe prawo polskie.

Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo zastosował w

sprawie prawo polskie do wszystkich kwestii związanych z dochodzonym

roszczeniem. Statutowi deliktowemu podlega ocena zarówno samego źródła

zobowiązania, jak i stosunku zobowiązaniowego wynikłego z czynu

niedozwolonego, zatem stosowanie prawa polskiego na podstawie art. 35 ust. 1

umowy oznacza, że także ustawowy obowiązek alimentacyjny zmarłego Leonida W.

wobec powódek, stanowiący przesłankę renty przewidzianej w art. 446 § 2 k.c.,

podlega ocenie na podstawie przepisów polskiego kodeksu rodzinnego i

opiekuńczego.

Sąd odwoławczy uznał, że nie doszło do naruszenia art. 28 ust. 1 i art. 29 ust.

1 umowy, gdyż przytoczone przepisy dotyczą roszczeń alimentacyjnych, a powódki

dochodzą roszczenia odszkodowawczego, którego źródłem jest czyn niedozwolony.

Sąd Apelacyjny podzielił też stanowisko Sądu pierwszej instancji, że żądanie

zasądzenia renty jest nieuzasadnione, ponieważ powódki nie spełniają przesłanek

przewidzianych w art. 446 § 2 k.c.

W kasacji, którą wniosła tylko Olga W., zarzucono naruszenie przez błędną

wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie art. 28 ust. 1 i art. 29 ust. 1 umowy oraz

art. 446 § 2 k.c. w związku z art. 35 ust. 1 umowy. Powołując się na tę podstawę

kasacyjną wniósła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w kasacji zarzuty wiążą się z kwestią ustalenia prawa właściwego

w sprawie, w której osoba bliska zmarłego domaga się zasądzenia renty od

zobowiązanego do naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym.

Zgodnie z art. 35 ust. 1 umowy, odpowiedzialność z tytułu wyrządzenia szkody nie

wynikającej ze stosunków umownych (czyny niedozwolone) podlega prawu tej

umawiającej się strony, na której terytorium nastąpiło zdarzenie będące źródłem

zobowiązania. Jednakże, gdy powód i pozwany są obywatelami tej samej

umawiającej się strony, właściwe jest prawo tej strony. Sąd Apelacyjny, opierając

się na przytoczonym przepisie, trafnie ustalił, że w sprawie jest właściwe prawo

polskie, w Polsce nastąpiło bowiem zdarzenie będące źródłem zobowiązania, czyli

wypadek samochodowy, którego następstwa spowodowały śmierć Leonida W.

Wprawdzie w doktrynie można spotkać stanowisko, że roszczenia pośrednio

poszkodowanych, których łączył ze zmarłym określony stosunek rodzinny lub

alimentacyjny, powinny być poddane w całości prawu właściwemu dla stosunku

łączącego ich ze zmarłym (tj. statutowi rodzinnemu lub statutowi alimentacyjnemu),

jednakże pozostaje ono w mniejszości. Przeważa zapatrywanie, że statut deliktowy

ustala strony sporu dotyczącego roszczeń odszkodowawczych; według tego statutu

należy oceniać, czy danym osobom przysługuje roszczenie, w szczególności, czy

przysługuje ono tylko bezpośrednio poszkodowanym, czy też pośrednio

poszkodowanym. Przyjmuje się także, że właściwość statutu deliktowego obejmuje

również ocenę możliwości bezpośredniego wniesienia powództwa przeciwko

zakładowi ubezpieczeń, w którym sprawca czynu był ubezpieczony od

odpowiedzialności cywilnej.

Ustalenie – na podstawie art. 35 ust. 1 umowy – właściwości prawa polskiego

oznacza, że dochodzone w sprawie roszczenie o rentę podlega ocenie według art.

446 § 2 k.c. Pojawia się jednak problem, według jakiego prawa należy oceniać

przesłankę roszczenia o rentę w postaci istnienia po stronie zmarłego ustawowego

obowiązku alimentacyjnego wobec osoby dochodzącej tego roszczenia. Sąd

Apelacyjny, rozstrzygając ten problem, uznał, że również według statutu

deliktowego (a więc prawa polskiego, wskazanego przez normę kolizyjną z art. 35

ust. 1 umowy) należy ocenić kwestię, czy na zmarłym Leonidzie W. spoczywał

obowiązek alimentacyjny wobec żony i córki. To stanowisko zakwestionowano w

kasacji, zarzucając, że ta kwestia podlega ocenie według prawa wskazanego przez

normę kolizyjną właściwą dla stosunków między małżonkami oraz między rodzicami

a dziećmi (art. 28 i art. 29 umowy).

Ustosunkowując się do tego zarzutu należało rozważyć, czy kwestia istnienia

– w rozumieniu art. 446 § 2 k.c. – ustawowego obowiązku alimentacyjnego

zmarłego, jako przesłanki roszczenia o rentę, nie stanowi tzw. kwestii wstępnej w

ujęciu doktryny prawa prywatnego międzynarodowego. Kwestia wstępna określana

jest w doktrynie jako odrębny względem sprawy głównej, samoistny stosunek

(samoistna sytuacja prawna), którego ocena wywiera wpływ na rozstrzygnięcie

sprawy głównej. Kwestia wstępna ujawnia się dopiero po ustaleniu prawa

właściwego dla sprawy głównej. Konieczność rozstrzygnięcia kwestii wstępnej

wynika z norm merytorycznych prawa właściwego dla sprawy głównej, które

uzależniają określone skutki prawne od istnienia jakiegoś stosunku podlegającego

odrębnej normie kolizyjnej. Potrzeba dokonania oceny danego stosunku jako

kwestii wstępnej może pojawić się zarówno wtedy, gdy prawem właściwym dla

sprawy głównej jest obcy system prawny, jak i wtedy, gdy sprawa główna podlega

prawu merytorycznemu tego państwa, w którym dokonywana jest ocena. W tym

ostatnim wypadku przyjmuje się, że odszukanie prawa właściwego dla kwestii

wstępnej następuje na podstawie norm kolizyjnych prawa prywatnego

międzynarodowego państwa, o które w danym wypadku chodzi. Taka sytuacja

występuje w rozpoznawanej sprawie; właściwe w sprawie głównej jest prawo

polskie (art. 35 ust. 1 umowy), zatem prawa właściwego dla oceny kwestii wstępnej

należy szukać na podstawie norm kolizyjnych obowiązujących sąd polski (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2002 r., I CKN 1137/99, OSNC 2003, nr

4, poz. 51).

Ustalenie, że istnienie – w ujęciu art. 446 § 2 k.c. – ustawowego obowiązku

alimentacyjnego stanowi w niniejszej sprawie kwestę wstępną, wymaga odszukania

prawa właściwego dla oceny tej kwestii na podstawie odrębnej normy kolizyjnej

wskazanej w umowie dla stosunków alimentacyjnych. Jest to sytuacja, w której

zachodzi potrzeba odgraniczenia statutu deliktowego, dotyczącego sprawy głównej,

od statutu alimentacyjnego, właściwego dla kwestii wstępnej. Nie można zatem

podzielić stanowiska Sądu drugiej instancji, który przyjął, że istnienie – w

rozumieniu art. 446 § 2 k.c. – ustawowego obowiązku alimentacyjnego zmarłego

podlega ocenie według statutu deliktowego.

Kwestionując przytoczone stanowisko Sądu Apelacyjnego, skarżąca zarzuciła

naruszenie art. 28 ust. 1 i art. 29 ust. 1 umowy, które – jej zadaniem – zawierają

normy kolizyjne wskazujące prawo właściwe do rozstrzygnięcia kwestii wstępnej.

Przepis art. 28 ust. 1 umowy, który stanowi, że stosunki prawne między

rodzicami i dziećmi, w tym roszczenia alimentacyjne na rzecz dzieci, podlegają

prawu tej umawiającej się strony, której obywatelem jest dziecko, dotyczy tylko

stosunków między rodzicami i dziećmi. Miałby on zatem zastosowanie do ustalenia

prawa właściwego dla oceny, czy na zmarłym Leonidzie W. ciążył ustawowy

obowiązek alimentacyjny wobec córki Iriny W. i stanowiłby podstawę uznania, że do

rozstrzygnięcia tej kwestii wstępnej jest właściwe prawo ukraińskie. Jednakże wyrok

oddalający powództwo Iriny W. o zasądzenie renty na podstawie art. 446 § 2 k.c.

uprawomocnił się, ponieważ kasację w sprawie wniosła tylko Olga W., Sąd

Najwyższy zaś – zgodnie z art. 39311

§ 1 k.p.c. – rozpoznaje sprawę w granicach

zaskarżenia kasacją i jej podstaw, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność

postępowania. Nie zachodzi też możliwość rozpoznania kasacji na rzecz Iriny W. na

podstawie art. 378 § 2 k.p.c. w związku z art. 39319

k.p.c. oraz art. 73 § 2 k.p.c.,

ponieważ okoliczności przewidziane w tych przepisach nie występują. W rezultacie

– wobec niemożności rozpoznania kasacji także na rzecz Iriny W. – zarzut, że

zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem art. 28 ust. 1 umowy należało uznać za

bezzasadny.

Należy natomiast podzielić zarzut skarżącej, że Sąd naruszył art. 29 ust. 1

umowy, albowiem przytoczony przepis, stanowiący, że w sprawach o inne

roszczenia alimentacyjne z zakresu prawa rodzinnego właściwe jest prawo tej

umawiającej się strony, na której terytorium ma miejsce zamieszkania osoba

dochodząca alimentów, zawiera normę kolizyjną, która wskazuje prawo ukraińskie

jako właściwe do rozstrzygnięcia kwestii, czy na zmarłym Leonidzie W. ciążył

ustawowy obowiązek alimentacyjny wobec żony. Systematyka umowy wskazuje

jednoznacznie, że art. 28 ust. 1 reguluje m.in. prawo właściwe dla roszczeń

alimentacyjnych na rzecz dzieci, natomiast art. 29 ust. 1 dotyczy innych roszczeń

alimentacyjnych z zakresu prawa rodzinnego. Inne roszczenia alimentacyjne z

zakresu prawa rodzinnego to wszystkie te, które nie są roszczeniami

alimentacyjnymi na rzecz dzieci, a więc także roszczenia alimentacyjne między

małżonkami.

Nie ma natomiast podstaw, aby w celu ustalenia prawa właściwego dla

roszczeń alimentacyjnych między małżonkami sięgać do art. 25 umowy, który

określa prawo właściwe dla stosunków osobistych i majątkowych między

małżonkami. Należy bowiem uznać, że w zakresie roszczeń alimentacyjnych

między małżonkami art. 29 ust. 1 umowy jest normą szczególną w stosunku do art.

25 umowy.

Argumentu wspierającego to stanowisko dostarcza porównanie art. 25 i art. 28

ust. 1 umowy. W pierwszym przepisie mowa jest o „stosunkach osobistych i

majątkowych między małżonkami”, a w drugim o „stosunkach prawnych między

rodzicami i dziećmi, w tym roszczeniach alimentacyjnych na rzecz dzieci”. O ile w

art. 25 umowy nie ma zastrzeżenia, że ta norma dotyczy także roszczeń między

małżonkami, o tyle takie zastrzeżenie zawiera art. 28 ust. 1 umowy. Brak

zastrzeżenia co do roszczeń alimentacyjnych między małżonkami w art. 25 umowy

potwierdza, że ma tu zastosowanie art. 29 ust. 1 umowy dotyczący innych roszczeń

w zakresie prawa rodzinnego (innych niż na rzecz dzieci).

Ze względu na to, że umowa zawiera art. 29 ust. 1 dotyczący roszczeń

alimentacyjnych z zakresu prawa rodzinnego (innych niż na rzecz dzieci), za

nieaktualny należy uznać wyrażany na tle art. 17 p.p.m. pogląd, że statutowi

stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami podlega obowiązek

alimentacyjny w czasie trwania małżeństwa. Ten pogląd został bowiem wyrażony

ze względu na postanowienia art. 20 p.p.m., który określa prawo właściwe dla

roszczeń alimentacyjnych między krewnymi lub powinowatymi, a nie określa prawa

właściwego dla roszczeń alimentacyjnych opartych na węźle małżeństwa

Ustalenie, że art. 29 ust. 1 umowy jest miarodajny dla określenia prawa

właściwego dla roszczeń alimentacyjnych między małżonkami pozwala przyjąć, że

dla tych roszczeń w niniejszej sprawie jest właściwe prawo ukraińskie (stanowi ono

statut alimentacyjny). Przyjmuje się, że statut alimentacyjny rozstrzyga o

przesłankach roszczenia alimentacyjnego, rozmiarze i sposobie określenia

wysokości świadczeń alimentacyjnych. Tak więc Sąd, aby ocenić zasadność

roszczenia Olgi W. o zasądzenie renty na podstawie art. 446 § 2 k.c., powinien

najpierw ustalić – według prawa ukraińskiego – czy na zmarłym Leonidzie W. ciążył

ustawowy obowiązek alimentacyjny wobec żony. Miarodajne będą tu przepisy

ukraińskiego kodeksu małżeńskiego i rodzinnego z dnia 20 czerwca 1969 r.

Obowiązek alimentacyjny między małżonkami regulują przepisy art. 32-36 tego

kodeksu.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39313

§ 1 k.p.c.).