III CZP 95/03

Uchwała z dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 95/03

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powiatowego Rzecznika

Konsumentów w B. przeciwko Międzynarodowej Korporacji Gospodarczej "I.C.", sp.

z o.o. w T. o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 19 grudnia 2003 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z

dnia 19 września 2003 r.:

"Czy postępowanie w sprawie z powództwa powiatowego rzecznika

konsumentów o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone objęte jest

powagą rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku uznającego za niedozwolone

tych samych postanowień wzorca umowy, wydanego w sprawie z powództwa

Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeciwko temu samemu

pozwanemu", a w przypadku udzielenia negatywnej odpowiedzi na postawione

wyżej pytanie "czy w sprawie z powództwa powiatowego rzecznika konsumentów o

uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone dopuszczalne jest wydanie

merytorycznego rozstrzygnięcia w sytuacji, gdy istnieje prawomocny wyrok

uznający za niedozwolone te same postanowienia wzorca umowy, wydany w

sprawie z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

przeciwko temu samemu pozwanemu, czy też wydanie wyroku jest zbędne, a

postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 355 § 1 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Powaga rzeczy osądzonej wyroku uznającego postanowienie wzorca

umowy za niedozwolone wyłącza – od chwili wpisania tego postanowienia do

rejestru (art. 47943

w związku z art. 365 i 47945

§ 2 k.p.c.) – ponowne

wytoczenie powództwa w tym przedmiocie, także przez osobę nie biorącą

udziału w sprawie, w której wydano wyrok.

Uzasadnienie

Powiatowy Rzecznik Konsumentów w B. w pozwie skierowanym przeciwko

Międzynarodowej Korporacji Gospodarczej „I.C.”, spółce z o.o. w T. wniósł o

uznanie za niedozwolone – i zakazanie w umowach z konsumentami – określonych

postanowień wzorca umowy.

Wyrokiem z dnia 27 listopada 2002 r. Sąd Okręgowy w Warszawie, Sąd

Ochrony Konkurencji i Konsumentów uwzględnił powództwo i zarządził publikację

tego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym na koszt strony pozwanej.

Rozpoznając apelację od tego wyroku, Sąd Apelacyjny w Warszawie z urzędu

powziął wiadomość, że prawomocnym wyrokiem z dnia 21 sierpnia 2002 r.,

wydanym w sprawie XVII Amc 50/01 z powództwa Prezesa Urzędu Konkurencji i

Konsumentów przeciwko Międzynarodowej Korporacji Gospodarczej „I.C.”, Sąd

Okręgowy w Warszawie orzekł już w przedmiocie uznania za niedozwolone – i

zakazania w umowach z konsumentami – postanowień wzorca umowy, których

dotyczy postępowanie w sprawie niniejszej. W związku z tym Sądowi Apelacyjnemu

nasunęły się wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Postępowanie w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone – będące postępowaniem szczególnym w ramach postępowania

odrębnego w sprawach gospodarczych – zostało wprowadzone do kodeksu

postępowania cywilnego ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw

konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt

niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271), która weszła w życie w dniu 1 lipca 2000 r.

W ten sposób ustawodawca włączył do prawa polskiego zasady wynikające z

Dyrektyw Rady Wspólnot Europejskich, w tym przede wszystkim Dyrektywy

93/13/EWG o niedozwolonych klauzulach w umowach konsumenckich z dnia 5

kwietnia 1993 r. (Dz.Urz. UE z dnia 21 kwietnia 1993 r., Nr L 95/29).

Celem tego postępowania jest tzw. abstrakcyjna kontrola wzorców umowy,

dokonywana w oderwaniu od konkretnej umowy; w razie uwzględnienia powództwa

sąd gospodarczy, kierując się przepisami art. 384-3854

k.c., orzeka, że konkretne,

zaskarżone postanowienia wzorca umowy są niedozwolone i zakazuje ich

stosowania (art. 47942

§ 1 k.p.c.). Zgodnie z art. 47943

k.p.c., wyrok ma – od chwili

wpisania do odpowiedniego rejestru (art. 47945

§ 2 k.p.c.) – skutek także wobec

osób trzecich.

Należy podkreślić, że art. 47943

k.p.c. nie jest jedynym przepisem

przewidującym skuteczność wyroku nie tylko w stosunku do stron procesu, ale

również wobec osób trzecich. Można przykładowo wymienić także art. 435 § 1 i art.

458 § 1 k.p.c., art. 254 § 1 i 4 oraz art. 427 § 1 i 2 k.s.h., art. 42 § 7 ustawy z dnia

16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz.

1848) albo art. 23 ust. 4 ustawy z dnia 26 października 2000 r. o giełdach

towarowych (Dz.U. Nr 103, poz. 1099 ze zm.). Wszystkie te przepisy spowodowały

już wcześniej konieczność opisania istoty tzw. rozszerzonej prawomocności

materialnej (art. 365 § 1 in fine k.p.c.) oraz określenia jej stosunku do powagi rzeczy

osądzonej, stanowiącej przeszkodę procesową dla ponownego rozpoznania sprawy

raz już merytorycznie rozstrzygniętej (art. 366 w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Problem nie jest zatem nowy; powstał zresztą zaraz po wejściu w życie

kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r., w związku z tym, że w art. 366 –

będącym odpowiednikiem art. 382 k.p.c. z 1930 r. – nie powtórzono zastrzeżenia, iż

prawomocny wyrok ma powagę rzeczy osądzonej także w stosunku do innych osób

niż strony procesu, jeżeli to wynika z ustawy. Nauka zaproponowała kilka rozwiązań

tego problemu, bez wątpienia jednak najbardziej przekonywająca i najpełniejsza, a

także przynosząca najbardziej pożyteczne skutki praktyczne, jest koncepcja,

zgodnie z którą – mówiąc najkrócej – granicami podmiotowymi powagi rzeczy

osądzonej objęte są w zasadzie strony procesu, a w wypadkach w ustawie

przewidzianych także inne osoby; w takich wypadkach dochodzi do połączenia

rozszerzonej prawomocności z powagą rzeczy osądzonej, czemu nie przeszkadza

brak w art. 366 k.p.c., znanej z art. 382 d.k.p.c., formułki „jeżeli z ustaw inaczej nie

wynika”. Mówiąc inaczej, wypadki rozszerzonej podmiotowo prawomocności

materialnej należy rozpatrywać nie tylko w aspekcie mocy wiążącej prawomocnego

orzeczenia (art. 365 § 1 k.p.c.), ale także w aspekcie powagi rzeczy osądzonej (art.

366 k.p.c.).

W konsekwencji, wypadki rozszerzonej prawomocności i powagi rzeczy

osądzonej można podzielić na dwie grupy; pierwszą stanowią wypadki, w których

wyrok – ze względu na szczególny charakter przedmiotu osądu – skutkuje dla

wszystkich i przeciw wszystkim (np. art. 435 § 1 i art. 458 § 1 k.p.c.), natomiast do

drugiej grupy należą wypadki, w których wyrok skutkuje wobec osób trzecich ze

względu na szczególny stosunek tych osób do jednej ze stron procesu i tylko wobec

niej (np. wypadki następstwa prawnego, w tym objęte regulacją art. 192 pkt 3

k.p.c.). Tożsamość stron procesowych, jako warunek istnienia powagi rzeczy

osądzonej, skutkującej w innej, późniejszej sprawie odrzuceniem pozwu (art. 199 §

1 pkt 2 k.p.c.), zachodzi więc zarówno wtedy, gdy w obydwu sprawach uczestniczą

te same strony – bez względu na rolę procesową – jak i wtedy, gdy zamiast strony

wcześniejszego procesu występuje jej następca prawny lub inna osoba objęta w

danym wypadku rozszerzoną prawomocnością.

Przedstawiona koncepcja ujmowania rozszerzonej prawomocności materialnej

w łączności z powagą rzeczy osądzonej, akceptowana przez przeważającą część

doktryny, jak też znajdująca odzwierciedlenie w judykaturze Sądu Najwyższego

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 1971 r., III CRN 361/71,

OSPiKA 1972, nr 10, poz. 179, oraz z dnia 27 kwietnia 1999 r., III CKN 48/99, nie

publ.), pozwala rozstrzygnąć zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd

Apelacyjny i przyjąć, że powaga rzeczy osądzonej wyroku uznającego

postanowienie wzorca umowy za niedozwolone wyłącza – od chwili wpisania tego

postanowienia do rejestru (art. 47943

w związku z art. 365 i art. 47945

§ 2 k.p.c.) –

ponowne wytoczenie powództwa w tym przedmiocie, także przez osobę nie biorącą

udziału w sprawie, w której wydano wyrok; pozew obejmujący takie powództwo

podlega odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Za takim rozwiązaniem, obok argumentów jurydycznych, przemawiają także

względy celowościowe i funkcjonalne. Jego przyjęcie pozwala uniknąć prowadzenia

kilku postępowań, z których każde musiałoby kończyć się identycznym

rozstrzygnięciem merytorycznym, a ponadto sprzyja charakterowi postępowania w

sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, którego celem

podstawowym jest usunięcie postanowień wzorca uznanych za abuzywne z obrotu

ze skutkiem nie tylko dla stron procesu, lecz także wobec osób trzecich (erga

omnes). Można więc stwierdzić, że szczególny przedmiot postępowania o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone, jak i również leżący w sferze

publicznej cel kontroli abstrakcyjnej, dodatkowo wspiera przyjęcie koncepcji

łączącej rozszerzoną prawomocność materialną nie tylko z mocą wiążącą

prawomocnego wyroku, ale także z jego powagą rzeczy osądzonej jako negatywną

przesłanką procesową.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.