IV CK 244/02

Wyrok z dnia 17 grudnia 2003 r., IV CK 244/02

W razie nabycia własności nieruchomości na podstawie przepisów

ustawy z dnia 4 września 1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania

wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności (jedn.

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1299) opłata roczna za użytkowanie

wieczyste podlega zmniejszeniu proporcjonalnie do czasu trwania prawa

użytkowania wieczystego.

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminy O. przeciwko Danucie S. i

Sylwestrowi S. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17

grudnia 2003 r. kasacji pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z

dnia 7 maja 2002 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Gmina O. wnosiła o zasądzenie od pozwanych Danuty i Sylwestra S. kwoty

44 012,35 zł z tytułu opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste za rok 1998 i

skapitalizowanych odsetek za opóźnienie w zapłacie.

Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z dnia 18 stycznia 2002 r. zasądził od

pozwanych solidarnie na rzecz powódki kwotę 5856,51 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 2 kwietnia 2001 r. W pozostałej części oddalił powództwo. Ustalił, że w

1998 r. nastąpiło przekształcenie prawa użytkowania wieczystego większości

działek składających się na nieruchomość w prawo własności, a decyzje o

przekształceniu w prawo własności prawa użytkowania wieczystego stały się

prawomocne w dniu 15 czerwca 1998 r. Gmina poinformowała pozwanych, że

termin płatności opłaty rocznej za 1998 r. został przesunięty do dnia 15 września

1998 r. Pismo podpisali naczelnik wydziału finansów i podatków urzędu miasta i

skarbnik miasta.

Sąd Okręgowy, dokonując wykładni art. 238 k.c., uznał, że opłata z tytułu

użytkowania wieczystego należy się za czas rzeczywistego wykonywania prawa,

gdyż stanowi ona formę ekwiwalentu wobec świadczenia powódki. Zdaniem Sądu,

nie sposób przyjąć, że pozwani mieliby obowiązek świadczyć na rzecz powódki

opłaty wykonując swoje zobowiązania wynikające z umowy wzajemnej w sytuacji, w

której zobowiązanie drugiej strony już wygasło. Stan taki naruszałby zasadę

równouprawnienia stron i przeczył istocie umów wzajemnych. Pozwani winni są

Gminie opłatę roczną za działki, objęte przekształceniem prawa użytkowania

wieczystego w prawo własności jedynie proporcjonalnie do czasu trwania prawa, za

które opłata się należy.

Biorąc pod uwagę, że pozwani zostali powiadomieni o prolongacie terminu

płatności do dnia 15 września 1998 r., Sąd Okręgowy przyjął, iż odsetki za

opóźnienie mogą być naliczone od dnia 16 września 1998 r. W ocenie Sądu

Okręgowego, podnoszenie po upływie dwóch lat przez gminę, że decyzja o zmianie

terminu płatności należności nie została wydana przez uprawniony organ, jest

nadużyciem prawa.

Na skutek apelacji powódki Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 7

maja 2003 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził

solidarnie od pozwanych na rzecz powodowej Gminy kwotę 44012,35 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 2 kwietnia 2001 r. do dnia zapłaty. Powołując się na

poglądy wyrażone w piśmiennictwie i utrwalone orzecznictwo stwierdził, że przepisy

kodeksu cywilnego oraz ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm. – dalej:

"u.g.n.") nie dają podstaw do dzielenia opłaty rocznej obciążającej użytkownika

wieczystego za dany rok stosownie do czasu trwania umowy użytkowania

wieczystego, w razie wygaśnięcia jej w ciągu roku kalendarzowego. Ustawodawca

możliwość taką mógłby przewidzieć w osobnej ustawie, regulującej w sposób

szczególny skutki wygaśnięcia umowy użytkowania wieczystego w okresie jej

trwania. Takiej regulacji nie zawierała ustawa z dnia 4 września 1997 r. o

przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom

fizycznym w prawo własności w brzmieniu obowiązującym w 1998 r. (Dz.U. Nr 123,

poz. 781).

Sąd Apelacyjny nie podzielił wywodów orzeczenia Sądu pierwszej instancji, że

zasada ekwiwalentności świadczeń przemawia za podzieleniem opłaty rocznej

proporcjonalnie do czasu trwania prawa użytkowania wieczystego, ustawodawca w

ustawie szczególnej wobec kodeksu cywilnego normą bezwzględnie obowiązującą

ustalił bowiem niepodzielność opłaty rocznej przez wskazanie terminu jej

wymagalności za dany rok. Od tej regulacji nie odszedł też w ustawie z dnia 4

września 1997 r., również po jej zmianie ustawą z dnia 21 czerwca 2001 r. Z tych

względów, zdaniem Sądu Apelacyjnego pozwani zobowiązani byli do uiszczania za

1998 r. opłaty rocznej w pełnej wysokości. (...)

W kasacji opartej na obu podstawach wymienionych w art. 3931

k.p.c. pozwani

zarzucili naruszenie prawa materialnego – art. 238 k.c. oraz art. 71 ust. 1 i 4 u.g.n.

przez błędną ich wykładnię, polegającą na przyjęciu, że opłata roczna za

użytkowanie wieczyste uiszczona z góry za dany rok nie podlega zmniejszeniu

proporcjonalnie do czasu trwania użytkowania wieczystego w tym roku, art. 5 k.c.

przez przyjęcie, że powódka może uczynić użytek z braku ustalenia innego terminu

opłaty rocznej przez właściwy organ w sytuacji, w której pozwani byli informowani

przez wysokich rangą pracowników powodowej gminy o ustaleniu innego niż

ustawowy termin uiszczenia opłaty rocznej. Zarzucili także naruszenie przepisów

postępowania – art. 299 k.p.c. przez sprzeczne z przebiegiem procesu przyjęcie, że

powódka zaprzeczała temu, iż termin zapłaty opłaty rocznej został ustalony na

dzień 15 września 1998 r. oraz art. 6 k.c. przez przyjęcie, że ciężar udowodnienia,

iż urzędnicy gminy podpisali dokumenty w granicach udzielonych im kompetencji,

spoczywa na pozwanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy art. 238 k.c. i art. 71 u.g.n. nakładają na użytkownika wieczystego

obowiązek ponoszenia na rzecz właściciela opłaty, która stanowi ekwiwalent za

obciążenie prawa własności użytkowaniem wieczystym. Rozpowszechniony jest

pogląd, że skoro opłata za użytkowanie wieczyste ma charakter opłaty rocznej,

należna jest uprawnionemu w całości, bez względu na to, ile czasu prawo

użytkowania wieczystego faktycznie istniało w danym roku. W konsekwencji

należałoby przyjąć, tak jak to zrobił Sąd Apelacyjny, że przekształcenie prawa

użytkowania wieczystego w prawo własności nie zwalnia z obowiązku uiszczenia

całej opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego za rok, w którym została

wydana decyzja o przekształceniu.

Powszechność powyższego stanowiska nie dowodzi jego trafności. Przyjęcie,

że użytkownik wieczysty ma obowiązek uiszczenia opłaty za cały rok, w którym

nastąpiło przekształcenie jego prawa w prawo własności, prowadziłoby do skutków,

których nie da się pogodzić z zasadą słuszności. Dostrzegł to Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 15 lutego 2002 r., V CA 2/02 (OSNC 2003, nr 1, poz. 12), w którym

wskazano, że w razie przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo

własności na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 września 1997 r. o

przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom

fizycznym w prawo własności (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1299)

dotychczasowy użytkownik wieczysty ma obowiązek uiszczenia opłaty za

przekształcenie. Opłata ta jest wynagrodzeniem, które służy zrekompensowaniu

dotychczasowemu właścicielowi (Skarbowi Państwa lub gminie) utraty

przysługującego mu do nieruchomości gruntowej prawa własności oraz utraty

stałego dopływu kwot z tytułu opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste. Obydwa te

cele, spełniane przez opłatę należną z tytułu przekształcenia, wyrównują całkowicie

uszczerbek dotychczasowego właściciela gruntu, powstały w następstwie utraty

przezeń prawa własności. Domaganie się jeszcze opłaty za użytkowanie wieczyste i

to za okres, w którym prawo własności już nie przysługiwało, narusza oczywisty w

świetle art. 2 Konstytucji wymóg, aby podmioty prawa publicznego nie krzywdziły

nikogo swoim postępowaniem.

Dodać można, że obciążenie nabywcy obowiązkiem płacenia Skarbowi

Państwa lub gminie wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy za okres, w którym

nabywcy przysługuje już prawo własności, a Skarb Państwa lub gmina nie ma

żadnych uprawnień do rzeczy, kłóci się z zasadą ochrony własności wyrażoną w

art. 21 Konstytucji.

Wykładnia przepisów ustawy, która prowadzi do naruszenia zasad

konstytucyjnych, nie może być uznana za prawidłową. Trzeba zauważyć, że z

brzmienia przepisów art. 238 k.c. i art. 71 u.g.n. wcale nie wynika, że w razie

przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności, opłata za

użytkowanie wieczyste należy się także za część roku, w której dotychczasowy

użytkownik wieczysty jest już właścicielem. Przeciwnie, w art. 238 k.c. mowa jest o

uiszczaniu opłaty przez czas trwania użytkowania wieczystego; a contrario za czas

po przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo własności opłata nie

powinna się należeć. Przepis art. 71 ust. 4 u.g.n. stanowi, że opłaty roczne wnosi

się przez cały okres użytkowania wieczystego, a po przekształceniu prawa

użytkowania wieczystego w prawo własności nie można już mówić o okresie

użytkowania wieczystego.

Ustawodawca ustalając, że wynagrodzenie za prawo użytkowania

wieczystego ma być płacone w formie opłat rocznych, kierował się oczywistą

intencją. Bez wątpienia chodziło o zapobieżenie płaceniu jednorazowej ceny za cały

okres użytkowania wieczystego, co zacierałoby różnicę między tym prawem a

prawem własności. Opłatę roczną trzeba rozumieć jako opłatę wnoszoną co roku, a

nie opłatę za cały rok. Opłata roczna obejmuje okres całego roku, ale tylko

wówczas, gdy przez cały rok prawo własności obciążone jest prawem użytkowania

wieczystego. W sytuacji, w której w ciągu roku prawo użytkowania wieczystego

zostaje przekształcone w prawo własności, przypisywanie nowemu właścicielowi

obowiązku wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy na rzecz osoby, która wyzbyła

się prawa, nie tylko nie znajduje podstaw w przepisach ustawy, ale także wypacza

intencję ustawodawcy, gdyż miał on na względzie inny cel, określając opłatę jako

opłatę roczną.

Sformułowanie zawarte w art. 71 ust. 4 u.g.n. „z góry za dany rok” oznacza

jedynie to, że obowiązek opłaty powstaje w każdym roku trwania użytkowania

wieczystego i opłata płacona jest z góry, natomiast nie oznacza, że opłata należna

jest także za część roku, w której użytkowanie wieczyste już nie istnieje. Wskazanie

w ustawie terminu wymagalności nie ma wpływu na podzielność bądź

niepodzielność świadczenia; świadczenie pieniężne jest ze swej natury podzielne.

Nieprzekonywujący jest argument, że przepisy ustawy nie dają podstaw do

dzielenia opłaty rocznej. Argumentację należałoby raczej odwrócić i stwierdzić, że

ustawa nie nakłada na byłego użytkownika wieczystego obowiązku świadczenia na

rzecz byłego właściciela za okres, w którym dotychczasowemu użytkownikowi

wieczystemu przysługuje prawo własności. Prawidłowa wykładnia art. 238 k.c. i art.

71 u.g.n. prowadzi więc do wniosku, że w razie nabycia własności nieruchomości

na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 września 1997 r. o przekształceniu prawa

użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności

opłata roczna za użytkowanie wieczyste podlega zmniejszeniu proporcjonalnie do

czasu trwania prawa użytkowania wieczystego. Wobec odmiennego stanowiska

Sądu Apelacyjnego zasadny jest zarzut kasacji naruszenia obu wyżej

wymienionych przepisów prawa. (...)

Z powyższych względów na podstawie art. 39313

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.