III CZP 100/03

Uchwała z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 100/03

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Miasta Ł. przeciwko Wspólnocie

Mieszkaniowej Nieruchomości Nr 2 przy ul. S. w Ł. o uchylenie uchwały, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 stycznia 2004 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia

27 czerwca 2003 r.:

"Czy sprawa o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej na podstawie art.

25 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r.

Nr 80, poz. 903) jest sprawą o prawa niemajątkowe w rozumieniu przepisu art. 17

ust. 1 k.p.c. należącą do wyłącznej kognicji Sądu Okręgowego ?"

podjął uchwałę:

Sprawa o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej, której

przedmiotem jest przeznaczenie środków finansowych wynikających z

rozliczenia kosztów centralnego ogrzewania za określony okres na pokrycie

takich kosztów w przyszłości, jest sprawą o prawa majątkowe (art. 17 pkt 4

k.p.c.).

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2002 r. Sąd Rejonowy dla Łodzi-Widzewa w

Łodzi oddalił powództwo wytoczone przez Miasto Ł. o uchylenie uchwały wspólnoty

mieszkaniowej nieruchomości Nr 2 przy ul S. w Ł. w przedmiocie przeznaczenia

zaoszczędzonych środków finansowych wynikających z rozliczenia kosztów

centralnego ogrzewania za okres od stycznia do grudnia 2001 r. w kwocie

44 485,44 zł na pokrycie takich kosztów w 2002 r. Przy rozpatrywaniu apelacji

powoda od tego wyroku przez Sąd Okręgowy w Łodzi powstało przytoczone w

sentencji postanowienia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które

Sąd ten przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Sąd Okręgowy

powołał się na rozbieżne poglądy wyrażone piśmiennictwie co do charakteru

powództwa o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej, a co za tym idzie –

charakteru sprawy toczącej się na skutek takiego powództwa i właściwości

rzeczowej sądu w takiej sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sprawy o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej, wytoczone na

podstawie art. 25 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst:

Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 – dalej: „u.w.l.”), mogą dotyczyć tak uchwał w

sprawach będących przedmiotem zebrania ogółu właścicieli, zwoływanego co

najmniej raz do roku (art. 30 ust. 2 w związku z ust. 1 pkt 3 u.w.l.) i uchwał w

przedmiocie wyrażenia zgody na dokonanie przez zarząd czynności

przekraczającej zakres zwykłego zarządu oraz udzielenia zarządowi

pełnomocnictwa do zawierania umów stanowiących czynności przekraczające

zakres zwykłego zarządu w formie prawem przewidzianej (art. 22 ust. 2 i 3 u.w.l.),

jak i wszelkich innych uchwał podejmowanych przez wspólnotę, także gdy podjęte

zostały bez podstawy prawnej. Przedmiot tych uchwał może być bardzo różny. W

szczególności mogą one dotyczyć praw majątkowych wspólnoty bądź właścicieli lub

właściciela lokalu, czy też ich praw niemajątkowych.

Jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy, w piśmiennictwie nie ma jednolitości

poglądów w kwestii objętej zagadnieniem prawnym przedstawionym do

rozstrzygnięcia. Prezentowane są trzy różne zapatrywania. Według jednego, prawo

żądania uchylenia uchwały wspólnoty mieszkaniowej, jako zmierzające do

wywołania skutków prawnych w sferze zarządu nieruchomością wspólną (art. 22

ust. 2 u.w.l.) lub w sferze własności lokali (art. 16 u.w.l.), jest roszczeniem

niepieniężnym. Nie jest to jednak prawo niemajątkowe, gdyż jego funkcją jest

zapewnienie prawidłowości zarządu wspólną nieruchomością, który niewątpliwie

należy do kategorii praw majątkowych. Sądem właściwym do rozpoznania sprawy o

uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej jest więc sąd rejonowy (art. 16 k.p.c.),

chyba że wartość przedmiotu sporu przewyższa kwotę wymienioną w art. 17 pkt 4

k.p.c.; wówczas sądem właściwym jest sąd okręgowy. W myśl innego poglądu,

prawo żądania uchylenia uchwały wspólnoty mieszkaniowej ma niemajątkowy

charakter, niezależnie od podstawy powództwa. Argumentem przemawiającym za

tym ma być niemożliwość ustalenia ekonomicznej wartości tego prawa. Przy ocenie

tej przywiązuje się też pewne znaczenie porównaniu – przy uwzględnieniu

wszelkich różnic – np. z prawem do zaskarżania uchwał wspólników w spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością, które, należące do tzw. praw korporacyjnych,

odróżniane bywa od praw majątkowych przysługujących wspólnikom.

Konsekwencją tego stanowiska jest uznanie, że sprawy o uchylenie uchwały

wspólnoty mieszkaniowej należą do właściwości sądu okręgowego na podstawie

art. 17 pkt 1 k.p.c. Wreszcie podnosi się, że charakter powództwa o uchylenie

uchwały wspólnoty mieszkaniowej zależy od charakteru uchwały, której dotyczy

powództwo. Uchwały te, w zależności od tego co jest ich przedmiotem, mogą mieć

charakter majątkowy, niemajątkowy bądź mieszany. Sądem właściwym do

rozpoznania sprawy o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej jest zatem – w

zależności od charakteru uchwały i gdy dotyczy ona praw majątkowych w

zależności od wartości przedmiotu sporu – sąd rejonowy bądź sąd okręgowy (art.

16 oraz 17 pkt 1 i 4 k.p.c.).

Omawiane zagadnienie znalazło także swój wyraz w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. W postanowieniu z dnia 27 lutego 2001 r., V CZ 4/01 (OSNC 2001,

nr 7-8, poz. 124), rozstrzygając o dopuszczalności kasacji w sprawie o uchylenie

uchwały wspólnoty mieszkaniowej, Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że o

charakterze tej sprawy, tj. czy jest to sprawa o prawa majątkowe, czy sprawa o

prawa niemajątkowe, decyduje przedmiot zaskarżonej uchwały. Pogląd ten został

podtrzymany w postanowieniu z dnia 11 lutego 2003 r., V CZ 208/02 (nie publ.),

według którego sprawy o uchylenie uchwał wspólnoty mieszkaniowej nie mają

charakteru jednolitego i nie mogą być zaliczone generalnie do spraw o prawa

majątkowe; o charakterze sprawy decyduje przedmiot zaskarżonej uchwały.

Wypada zauważyć, że podobne zagadnienie występuje także przy

rozstrzyganiu o właściwości rzeczowej sądu w sprawach o uchylenie lub

stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni, uchwały

zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i uchwały

walnego zgromadzenia spółki akcyjnej. Tak w doktrynie, jak i w orzecznictwie w

zasadzie jednolicie przyjmuje się, że o charakterze majątkowym bądź

niemajątkowym tych spraw decyduje przedmiot zaskarżonej uchwały, tj. czy są nim

prawa majątkowe, czy też prawa niemajątkowe (zob. np. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 20 lipca 1955 r., II CR 2072/54, OSN 1956, nr 1, poz. 22, z

dnia 5 czerwca 1959 r., 4 CO 5/59, OSN 1960, nr 3, poz. 76, postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 16 listopada 1974 r., II CZ 122/84, nie publ., z dnia 26 listopada

1975 r., I CZ 185/75, nie publ. i z dnia z dnia 11 grudnia 1998 r., I CZ 139/84, nie

publ., a także z dnia 9 stycznia 2003 r., I CK 339/02, „Izba Cywilna” 2003, nr 10, s.

39 i z dnia 27 lutego 2003 r., IV CZ 5/03, „Izba Cywilna” 2003, nr 12, s. 45).

Poszukiwania prawidłowego rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia

prawnego należy rozpocząć od stwierdzenia, że pojęć „sprawy o prawa

niemajątkowe” i „sprawy o prawa niemajątkowe”, którymi posługuje się art. 17 k.p.c.

w pkt 1 i 4 i które występują w innych przepisach kodeksu postępowania cywilnego

(np. w art. 187 § 1 pkt 1, art. 368 § 2, art. 3921

§ 1, art. 3933

§ 2) żaden przepis tego

kodeksu nie wyjaśnia. Jak powszechnie przyjmuje się, o majątkowym bądź

niemajątkowym charakterze sprawy rozstrzyga wyłącznie przedmiot sprawy.

Przedmiotem sprawy jest zaś – jak ujmuje to nauka postępowania cywilnego,

aczkolwiek niejednolicie – dobro, którego ochrony żąda powód, względnie interes,

którego zaspokojenia on dochodzi. Jeżeli dobro lub interes mają charakter

majątkowy, sprawa jest sprawą o prawa majątkowe, jeżeli mają one charakter

niemajątkowy, sprawa jest sprawą o prawa niemajątkowe. W wypadku zaskarżenia

uchwały wspólnoty mieszkaniowej zależy to od jej przedmiotu, tj. tego, czy

rozstrzyga ona o prawach majątkowych wspólnoty bądź właścicieli lub właściciela

lokalu, czy też o ich prawach niemajątkowych.

Podział praw podmiotowych na prawa majątkowe i prawa niemajątkowe ma

swe źródło w prawie cywilnym materialnym (zob. np. art. 44 k.c.). Jak przyjmuje się

w doktrynie, podział ten odpowiada różnej treści – majątkowej i niemajątkowej –

stosunków, których te prawa dotyczą, bądź też, że chodzi o to, czy prawa

podmiotowe są bezpośrednio uwarunkowane ekonomicznym interesem

uprawnionego podmiotu, czy też nie są w ten sposób uwarunkowane. Podstawą

wyróżnienia kategorii praw majątkowych i praw niemajątkowych jest typowy interes,

jaki one realizują. Według tego kryterium, do praw majątkowych zalicza się w

szczególności prawa rzeczowe, wierzytelności opiewające na świadczenia

majątkowe, prawa majątkowo-małżeńskie, a także istotną część praw

kwalifikowanych jako tzw. własność intelektualna. Dla uznania konkretnego prawa

podmiotowego za prawo typu majątkowego nie ma przy tym znaczenia, czy ma ono

jakąś wartość rynkową. Do praw niemajątkowych zalicza się natomiast prawa

osobiste i prawa rodzinne niemajątkowe (stanowiące element stosunków między

małżonkami, krewnymi, przysposobionymi i powinowatymi), jednocześnie

podkreślając, że we współczesnym prawie cywilnym nieustannie wzrasta rola praw

niemajątkowych, co jest uzasadnione dążeniem do wzmocnienia ochrony wartości

osobistych człowieka przy pomocy instrumentów cywilnoprawnych jako bardziej

elastycznych i przez to skuteczniejszych. Pojawia się także tendencja do

uwzględnienia wartości osobistych w obrębie praw majątkowych, co utrudnia

rozróżnienie obu rodzajów praw. Widoczne jest to na obszarze własności

intelektualnej, a także w dziedzinie tzw. praw korporacyjnych (organizacyjnych)

wspólników.

Nie ma podstaw, żeby odstąpić od poglądu wyrażonego w powołanych wyżej

orzeczeniach Sądu Najwyższego, że sprawy o uchylenie uchwały wspólnoty

mieszkaniowej (...) nie można generalnie zakwalifikować do spraw majątkowych lub

spraw niemajątkowych. Sprawa taka jest sprawą o prawa majątkowe bądź sprawą o

prawa niemajątkowe, w zależności od charakteru – majątkowego bądź

niemajątkowego – zaskarżonej uchwały. Uchwała wspólnoty mieszkaniowej może

mieć też charakter mieszany, częściowo majątkowy i częściowo niemajątkowy.

Zakwalifikowanie sprawy o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej do

spraw majątkowych bądź do spraw niemajątkowych decyduje o właściwości

rzeczowej sądu w tej sprawie. Jeżeli sprawa jest sprawą o prawa majątkowe,

sądem właściwym jest sąd rejonowy (art. 16 k.p.c.), chyba że wartość przedmiotu

sporu przewyższa 30 000 zł; wówczas sądem właściwym jest sąd okręgowy (art. 17

pkt 4 k.p.c.). Jeżeli sprawa jest sprawą o prawa niemajątkowe, sądem właściwym

jest sąd okręgowy (art. 17 pkt 1 k.p.c.). Także w sytuacji, w której zaskarżona

uchwała ma charakter mieszany, częściowo majątkowy i częściowo niemajątkowy,

właściwym do rozpoznania sprawy o uchylenie uchwały jest sąd okręgowy.

Kwalifikacja sprawy jako majątkowej bądź niemajątkowej, co powoduje

rozpoznanie jej przez określony sąd, ma procesowo doniosłe znaczenie, jeżeli

bowiem sąd rejonowy orzeknie w sprawie, w której sąd okręgowy jest właściwy bez

względu na wartość przedmiotu sporu, to zachodzi nieważność postępowania (art.

379 pkt 6 k.p.c.). To czy sprawa o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej jest

sprawą majątkową, czy też sprawą niemajątkową, może także decydować o

dopuszczalności kasacji w tej sprawie, kasacja przysługuje bowiem tylko w sprawie

o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej, jeżeli jest to sprawa o prawa

niemajątkowe lub gdy jest to sprawa o prawa majątkowe, ale wartość przedmiotu

zaskarżenia nie jest niższa niż 10 000 zł (art. 3921

§ 1 k.p.c.). Charakter sprawy o

uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej, a gdy jest to sprawa o prawa

majątkowe – wartość przedmiotu sprawy (przedmiotu sporu, przedmiotu

zaskarżenia), nie mają zaś znaczenia dla rodzaju i wysokości wpisu należnego w tej

sprawie, w każdym wypadku jest to bowiem wpis stały i wynosi 80 zł (§ 12 ust. 1 pkt

5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie

określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 154, poz. 753 ze

zm.). Okoliczność ta oczywiście nie zwalnia od obowiązku oznaczenia w pozwie

wniesionym w sprawie o prawa majątkowe wartości przedmiotu sporu (art. 187 § 1

pkt 1 k.p.c.), a w apelacji i kasacji wniesionych w takiej sprawie – wartości

przedmiotu zaskarżenia (art. 368 § 2 i art. 3933

§ 2 k.p.c.).

Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia powstało w sprawie o

uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej w przedmiocie przeznaczenia środków

finansowych wynikających z rozliczenia kosztów centralnego ogrzewania za

określony okres na pokrycie takich kosztów w przyszłości. Bez wątpienia uchwała ta

ma charakter majątkowy, sprawa o jej uchylenie jest więc sprawą o prawa

majątkowe (art. 17 pkt 4 k.p.c.). Taką zatem uchwałę – dostosowując jej treść do

okoliczności sprawy, w której powstało przedstawione zagadnienie prawne –

należało podjąć w wyniku rozstrzygnięcia tego zagadnienia.