III CZP 98/03

Uchwała z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 98/03

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Banku Polska Kasa Opieki, S.A.

z siedzibą w W., I Oddział w Z. przy uczestnictwie Henryka C., Magdaleny C. i

Sylwestra C. o nadanie klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 7 stycznia 2004 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Zamościu postanowieniem z dnia 5

września 2003 r.:

"Czy art. 98 ust. 2 Prawa bankowego stanowi podstawę do wystawienia

bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko następcom prawnym (z tytułu

spadkobrania) dłużnika banku ?"

podjął uchwałę:

Artykuł 98 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) nie stanowi podstawy do

wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko spadkobiercom

dłużnika banku.

Uzasadnienie

Oddalając wniosek Banku Polska Kasa Opieki S.A. o nadanie klauzuli

wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu wystawionemu przeciwko

spadkobiercom zmarłego dłużnika tego Banku, Sąd Rejonowy wskazał, że

wierzyciel nie jest uprawniony do wystawienia tytułu egzekucyjnego przeciwko

następcom prawnym dłużnika.

W zażaleniu skarżący Bank, z powołaniem się na art. 98 ust. 2 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665

ze zm. – dalej: "Pr.bank."), wskazywał, że stanowi on podstawę do wystawienia

bankowego tytułu egzekucyjnego wprost przeciwko wymienionym w tym przepisie

następcom prawnym, którzy nie dokonywali z bankiem czynności bankowej.

Rozpoznając zażalenie, Sąd Okręgowy przedstawił – przytoczone na wstępie

– zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości i kontrowersje w literaturze

przedmiotu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bankowy tytuł egzekucyjny uregulowany w art. 96-98 Pr.bank. jest

szczególnym aktem wystawianym przez bank; po nadaniu mu przez sąd klauzuli

wykonalności stanowi podstawę do prowadzenia egzekucji według przepisów

kodeksu postępowania cywilnego. Powszechnie określany jest jako przywilej banku,

który na podstawie swoich ksiąg lub innych dokumentów związanych z

dokonywaniem czynności bankowych, może wystawić bankowy tytuł egzekucyjny

(por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2002 r., III

CZP 80/01, OSNC 2003, nr 1, poz. 2).

Przepisy Prawa bankowego o bankowym tytule egzekucyjnym mają charakter

wyjątkowy, gdyż wprowadzają istotne odstępstwa od ogólnych zasad dochodzenia

roszczeń cywilnych określonych w kodeksie postępowania cywilnego. Tytuł ten

pozwala ominąć drogę sądowego postępowania rozpoznawczego. Bankowy tytuł

egzekucyjny nie korzysta z atrybutów właściwych dla tytułów egzekucyjnych w

postaci prawomocnych orzeczeń sądowych. Dotyczy to mocy wiążącej, powagi

rzeczy osądzonej oraz dziesięcioletniego terminu przedawnienia roszczeń

przewidzianych w art. 125 k.c. Egzekwowane roszczenie na podstawie bankowego

tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego klauzulą wykonalności dotyczy roszczeń

jeszcze nie osądzonych. Roszczenie objęte tym tytułem podlega osądzeniu w

wypadku, gdy dłużnik wystąpi o ustalenie, że nie istnieje zobowiązanie, z którego

bank wywodzi roszczenia, albo z powództwem przeciwegzekucyjnym lub też z

żądaniem zwrotu świadczenia wyegzekwowanego na podstawie tytułu

wystawianego przez bank.

Regułą jest, że sąd może nadać klauzulę wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu wyłącznie przeciwko osobie, która bezpośrednio z bankiem

dokonywała czynności bankowej i złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się

egzekucji oraz gdy roszczenie objęte tytułem wynika bezpośrednio z tej czynności

bankowej (art. 97 ust. 1 Pr.bank.). Stosownie do art. 97 ust. 2 Pr.bank.,

oświadczenie, o którym mowa w ust. 1, powinno określać kwotę, do której dłużnik

poddaje się egzekucji wraz z ostatecznym terminem, do którego bank może

wystawić bankowy tytuł egzekucyjny. Przytoczone i dalsze ustawowe obwarowania

warunkujące możliwość skutecznego wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego

mają – jak się określa w orzecznictwie – charakter gwarancyjny i zapobiegają

nadużywaniu przez banki możliwości wystawiania przez samego wierzyciela tytułu

wykonawczego, bez prowadzenia rozpoznawczego postępowania sądowego (por.

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 1999 r., III CA

4/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 53).

Artykuł 98 Pr.bank. stanowi odstępstwo od reguły bezpośredniości wyrażonej

w art. 97 Pr.bank., a wyjątek ten – zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa –

powinien być interpretowany ściśle. Stosownie do art. 98 ust. 2 Pr.bank., jeżeli po

dokonaniu czynności bankowej, o której mowa w art. 97 ust. 1, obowiązek

spełnienia świadczenia przeszedł na inne osoby w wyniku spadkobrania lub

przekształcenia osoby prawnej albo gdy zachodzi potrzeba egzekucji z majątku

wspólnego małżonków, podstawą egzekucji może być tytuł wykonawczy oparty na

bankowym tytule egzekucyjnym zaopatrzonym w sądową klauzulę wykonalności

nadaną przez sąd przeciwko tym osobom.

Prezentowane w literaturze przedmiotu zapatrywania, że bank jest uprawniony

do wystawienia tytułu egzekucyjnego przeciwko następcom prawnym wymienionym

w art. 98 ust. 2 Pr.bank. oparte są na argumencie, iż następca prawny wchodzi w

ogół praw i obowiązków swego poprzednika. Obciąża go także obowiązek

spełnienia świadczenia obciążającego dłużnika banku, na podstawie wystawionego,

bezpośrednio na następcę, bankowego tytułu egzekucyjnego.

Niewątpliwie sukcesja uniwersalna polega na tym, że na podstawie jednego

zdarzenia ogół praw i obowiązków majątkowych przechodzi z jednej osoby na

drugą i to bez względu na to, czy następca prawny o tym wie. Pochodne nabycie

praw majątkowych charakteryzuje się tym, że nabywca wstępuje w ogół praw i

obowiązków poprzednika, czyli obciążenie go określonymi obowiązkami

majątkowymi z zakresu prawa cywilnego uzależnione jest od stwierdzenia ich

istnienia u poprzednika. Pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji i

wynikające stąd konsekwencje dla dłużnika składającego takie oświadczenie nie

przechodzą – w drodze dziedziczenia – na podmiot, który nie podpisał takiego

oświadczenia. Tytuł egzekucyjny nie został wystawiony. Artykuł 98 ust. 2 Pr.bank.

nie czyni odstępstw od ogólnych reguł dziedziczenia obowiązków majątkowych lub

pewnych sytuacji prawnych. Określa on osoby trzecie, przeciwko którym bank może

wystąpić z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności, a także wskazuje moment,

od którego bank może żądać nadania klauzuli przeciwko tym osobom.

Postępowanie klauzulowe ma charakter autonomiczny, stanowi stadium

pośrednie pomiędzy postępowaniem rozpoznawczym a wykonawczym, w toku

którego chodzi o stwierdzenie, że wydany tytuł nadaje się do egzekucji. Przepis art.

98 ust. 2 Pr.bank. nie reguluje natomiast kwestii wystawienia bankowego tytułu

egzekucyjnego przeciwko osobie trzeciej, co potwierdza jego zestawienie z art. 97,

dotyczącym wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego. Nie można zatem

podzielić zapatrywania o możliwości wystawiania, na podstawie art. 98 ust. 2

Pr.bank., bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko podmiotom w tym przepisie

wymienionym.

Dodatkowy argument na rzecz tezy, że art. 98 pozwala tylko na nadanie

sądowej klauzuli wykonalności przeciwko innej osobie, wynika z analizy jednego z

przypadków wymienionych w hipotezie art. 98 ust. 2. W odróżnieniu od

spadkobrania i przekształcenia osoby prawnej, co powoduje przejście obowiązku

spełnienia świadczenia na inną osobę, w razie egzekucji z majątku wspólnego

małżonków nie może być mowy o wystawieniu bankowego tytułu egzekucyjnego

przeciw innej osobie. Stosownie do przepisów ogólnych kodeksu postępowania

cywilnego regulujących egzekucję (art. 787 k.p.c.), nie wystawia się odrębnego

tytułu egzekucyjnego wobec małżonka dłużnika, lecz tytułowi egzekucyjnemu

przeciwko dłużnikowi sąd nadaje klauzulę wykonalności również przeciwko

małżonkowi, z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku wchodzącego w

skład wspólności majątkowej, małżonek dłużnika nie ponosi bowiem

odpowiedzialności z majątku odrębnego za zobowiązania dłużnika. Zestawiając

powyższe trzy przypadki ustawodawca zaklasyfikował je do jednej grupy, która

podlega tej samej dyspozycji przepisu art. 98 Pr.bank.; we wszystkich tych trzech

sytuacjach oraz w wypadku określonym w art. 98 ust. 1 możliwe jest nadanie

sądowej klauzuli wykonalności przeciwko osobom tam wymienionym (spadkobierca,

przekształcona osoba prawna, małżonek dłużnika oraz przejemca długu).

Gdyby uznać, że art. 98 upoważnia do wystawienia bankowego tytułu

egzekucyjnego przeciwko tym osobom, to powstaje niekonsekwencja, ponieważ w

stosunku do małżonka dłużnika zakres przepisu art. 98 byłby odmienny, tj. węższy,

można bowiem nadać jedynie sądową klauzulę wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużnika, natomiast bankowy tytułu egzekucyjny jest zawsze

wystawiany przeciwko samemu dłużnikowi. Dlatego formułując w ten sposób normę

art. 98 ustawodawca zdecydował o nadaniu sądowej klauzuli wykonalności

przeciwko wymienionym w tym przepisie osobom.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).