III CZP 106/03

Uchwała z dnia 16 stycznia 2004 r., III CZP 106/03

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława T. przy uczestnictwie D. Bank

24 S.A. z siedzibą w K. o wpis hipoteki zwykłej łącznej i hipoteki kaucyjnej łącznej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 stycznia 2004

r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z

dnia 29 października 2003 r.:

"Czy § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 czerwca 1998

r. w sprawie określenia ulgowych stawek opłat sądowych oraz zwolnień od tych

opłat w sprawach o zabezpieczenie należności z tytułu udzielonych przez banki

kredytów, pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i poręczeń (Dz.U. Nr 87,

poz. 554) znajduje zastosowanie do hipoteki, której przedmiotem jest

zabezpieczenie roszczeń banku udzielającego kredytu na refinansowanie kredytu

mieszkaniowego udzielonego przez inny bank oraz na remont budynku

mieszkalnego stojącego na nieruchomości kredytobiorcy ?"

podjął uchwałę:

Zwolnienie od opłat, o którym mowa w § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 30 czerwca 1998 r. w sprawie określenie ulgowych

stawek opłat sądowych oraz zwolnień od tych opłat w sprawach o

zabezpieczenie należności z tytułu udzielonych przez banki kredytów,

pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i poręczeń (Dz.U. Nr 87, poz.

554), obejmuje również zwolnienie od opłaty sądowej od wniosku o wpis

hipoteki ustanowionej w celu zabezpieczenia należności z tytułu kredytu

udzielonego na budownictwo mieszkaniowe z przeznaczeniem na

refinansowanie (spłatę) kredytu mieszkaniowego udzielonego przez inny bank

oraz kredytu na remont budynku mieszkalnego.

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

powstało przy rozpoznawaniu zażalenia wnioskodawcy na zarządzenie

przewodniczącego w przedmiocie uiszczenia opłaty od wniosku o wpis hipoteki

łącznej zwykłej, ustanowionej na zabezpieczenie spłaty kredytu udzielonego

wnioskodawcy przez D. Bank 24 S.A. z siedzibą w K., przeznaczonego na

refinansowanie kredytu mieszkaniowego w BZ WBK S.A, II Oddział w W. oraz na

remont budynku określonego w akcie ustanowienia hipoteki, i wpis hipoteki

kaucyjnej łącznej na rzecz tego Banku, stanowiącej zabezpieczenie odsetek i

kosztów na warunkach określonych w umowie kredytowej.

Wątpliwości dotyczące tego zagadnienia, sformułowanego w sentencji

postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 29 października 2003 r.,

powstały na tle wykładni § 2 ust. 1 rozrządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30

czerwca 1998 r. w sprawie określenia ulgowych stawek opłat sądowych oraz

zwolnień od tych opłat w sprawach o zabezpieczenie należności z tytułu

udzielonych przez banki kredytów, pożyczek pieniężnych, gwarancji bankowych i

poręczeń (Dz.U. Nr 87, poz. 554 – dalej: "rozporządzenie"). Odnosząc się do treści

tego przepisu, jako ustanawiającego odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 16 ust.

1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88), Sąd Okręgowy wskazał na regułę

wykładni nakazującą jego ścisłą, literalną interpretację. Przy tej wykładni trafne

byłoby przyjęcie, że wyraźne i jednoznaczne przeznaczenie kredytu na cele

budownictwa mieszkaniowego uzasadnia zwolnienie od opłaty sądowej jedynie

wniosek o wpis hipoteki, która zabezpiecza wierzytelności banku udzielającego

kredytu. Możliwa jest jednak inna wykładnia tego przepisu, uwzględniająca zamiar

ustawodawcy ustanowienia zwolnienia w celu popierania zaspakajania potrzeb

mieszkaniowych przez społeczeństwo, także w formie remontu mieszkań lub przez

udzielanie kredytów na refinansowanie kredytów mieszkaniowych udzielonych

przez bank. Odwołując się do zasady jednolitości systemu prawnego Sąd

Okręgowy wskazał na potrzebę posługiwania się w rożnych aktach prawnych tymi

samymi terminami w tym samym znaczeniu. Zgodnie z tą zasadą, za kredyt

udzielony na budownictwo mieszkaniowe należałoby uznać udzielany osobom

fizycznym kredyt mieszkaniowy na remont budynku mieszkalnego na podstawie art.

3 ust. 2 ustawy z dnia 5 grudnia 2002 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów

mieszkaniowych o stałych stopach procentowych (Dz.U. Nr 230, poz. 1922).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy rozporządzenia z dnia 30 czerwca 1998 r. nie definiują pojęcia

budownictwa mieszkaniowego ani pojęcia kredytu udzielonego na to budownictwo.

Leksykalne znaczenie terminu "budownictwo" obejmuje wznoszenie, konserwację i

remontowanie budowli. Połączenie wymienionych działań z mieszkaniowym

charakterem budowli oznacza, że mamy do czynienia z budownictwem

mieszkaniowym. Z tego punktu widzenia kredyt udzielony na remont budowli

(budynku) mieszkalnego może być uznany za kredyt na budownictwo

mieszkaniowe, natomiast nie stanowi go kredyt udzielony na refinansowanie

kredytu mieszkaniowego ani na zakup budynku czy lokalu mieszkalnego; wpis

zabezpieczającej je hipoteki nie byłby więc objęty zwolnieniem.

Przedstawiony rezultat wykładni językowej nie może być uznany za trafny.

Wyjaśnienie wątpliwości interpretacyjnych, będących przedmiotem

przedstawionego zagadnienia, wymaga sięgnięcia do argumentów wykładni

systemowej, której dyrektywy spełniają funkcję wyboru znaczenia normy i pozwalają

modyfikować jej znaczenie językowe w taki sposób, by nie pozostawało w

sprzeczności z innymi obowiązującymi normami.

W kontekście systemowym, przepisy rozporządzenia, ustanawiające ulgi w

opłatach sądowych i zwalniające od opłaty sądowej wnioski o wpis hipoteki

ustanowionej na nieruchomości będącej własnością kredytobiorcy (§ 2) lub innych

jego prawach (§ 3) w celu zabezpieczenia należności z tytułu udzielonego kredytu,

pożyczki pieniężnej, gwarancji bankowej lub poręczenia kredytu na budownictwo

mieszkaniowe, stanowią element szerszej regulacji obejmującej przepisy

ustanowione w celu popierania budownictwa mieszkaniowego. Łączy je, istotna z

punktu widzenia ich wykładni, przyjęta przez ustawodawcę preferencja wskazanego

celu. Wzgląd na to powoduje, że niewątpliwe uszczuplenie należności państwa z

powodu ulg i zwolnień od opłat sądowych w omawianym zakresie nie może być

argumentem na rzecz ewentualnej zwężającej wykładni przepisów rozporządzenia.

Zakres zwolnienia opartego na § 2 ust. 1 rozporządzenia należy więc oceniać na tle

i w związku z zakresem przedmiotowym regulacji dotyczących udzielania kredytów

na budownictwo mieszkaniowego.

Na gruncie szczegółowych rozwiązań ustawowych dotyczących kredytowania

budownictwa mieszkaniowego, kredytami na budownictwo mieszkaniowe są

zarówno kredyty udzielone na spłatę kredytu bankowego zaciągniętego na cele

mieszkaniowe, jak i remont budynku mieszkalnego. Ustawa z dnia 26 października

1995 r. o niektórych formach popierania budownictwa mieszkaniowego (jedn. tekst:

Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), jako cele mieszkaniowe, na które zgodnie

z jej postanowieniami udzielane są kredyty kontraktowe długoterminowe, określa

(art. 8 ust. 1 i 2) służące zaspokojeniu własnych potrzeb mieszkaniowych

kredytobiorcy: nabycie, budowę, przebudowę, rozbudowę lub nadbudowę domu

albo lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość (pkt 1), uzyskanie

spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego lub prawa do domu jednorodzinnego

w spółdzielni mieszkaniowej, albo prawa odrębnej własności lokalu mieszkalnego

(pkt 2), a także remont domu lub lokalu, o których mowa w pkt 1-3 oraz spłatę

kredytu bankowego zaciągniętego na cele wymienione w pkt 1-3 (pkt 3 i 4). W

świetle tych unormowań kredytami na budownictwo mieszkaniowe są kredyty

udzielane na zdefiniowane w niej cele mieszkaniowe. Kredytami na cele związane z

budownictwem mieszkaniowym w rozumieniu ustawy z dnia 5 grudnia 2002 r. o

dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej

są, poza innymi (w tym udzielanymi na budowę domu, jego zakup), kredyty

udzielane na remont budynku mieszkalnego (art. 3 ust. 2 pkt 2).

Na tle występujących w przytoczonych unormowaniach różnic terminologicznych

co do celów kredytowania (...) widoczna staje się podnoszona już uprzednio

trudność ustalenia – jedynie za pomocą argumentów wykładni językowej – zakresu

zwolnienia od opłat sądowych wynikającego z § 2 ust. 1 rozporządzenia. Odwołanie

się do wykładni systemowej, uwzględniającej preferowany przez ustawodawcę stan

rzeczy w ramach określonego działu regulacji prawnej, skłania do szerokiego

rozumienie pojęcia "udzielonego kredytu na budownictwo mieszkaniowe" i

obejmowania nim wszystkich prawnie przewidzianych form kredytowania celów

określonych jako "mieszkaniowe". Nie ma uzasadnionych racji, by kredyty mające w

przepisach szczegółowych, dotyczących kredytowania budownictwa

mieszkaniowego, jednolitą kwalifikację były odmiennie traktowane pod kątem

obowiązku uiszczania opłat sądowych od ustanowionych na ich zabezpieczenie

hipotek.

Przyjęty kierunek wykładni jest zbieżny ze stanowiskiem Sądu Najwyższego

wyrażonym w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 29 stycznia

1994 r., III CZP 150/93 (OSNC 1994, nr 6, poz. 120) na gruncie poprzednio

obowiązującego rozporządzenia z 9 kwietnia 1992 r. w sprawie określenia ulgowych

stawek opłat sądowych oraz zwolnienia od tych opłat w sprawach o zabezpieczenie

należności z tytułu udzielonych kredytów, gwarancji i poręczeń (Dz.U. Nr 33, poz.

145).

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.