I PK 202/03

Wyrok z dnia 22 stycznia 2004 r.

I PK 202/03

Zawarcie umowy o pracę na stanowisku lub w dziale, o których wia-

domo, że w niedalekim czasie będą zlikwidowane a odprawa z tytułu rozwiąza-

nia stosunku pracy z tej przyczyny będzie znacznie wyższa, niż na stanowisku

dotychczas zajmowanym, należy ocenić jako zmierzające do obejścia prawa i

naruszające zasady współżycia społecznego w sytuacji, gdy restrukturyzacja

zatrudnienia nie jest finansowana z zysku pracodawcy, lecz z budżetu państwa.

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Roman Kuczyński

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2004 r.

sprawy z powództwa Ireny W. przeciwko G. Spółce Węglowej Spółce Akcyjnej Ko-

palni Węgla Kamiennego „D.” o wynagrodzenie, na skutek kasacji powódki od wyro-

ku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 czerwca 2002 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 23 października 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Gliwicach-Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku oddalił powództwo

Ireny W. przeciwko G. Spółce Węglowej S.A. Kopalni Węgla Kamiennego „D.” o od-

prawę przewidzianą w przepisach ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu

górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej

oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz.

1112 ze zm.), w wysokości przenoszącej wypłaconą powódce kwotę 10.439,71 zł.

Sąd Okręgowy ustalił, że powódka była zatrudniona w pozwanej Kopalni kolejno na

stanowiskach: od 1 lipca 1976 r. do 30 listopada 1976 r. stażysty na powierzchni, od

1 grudnia 1976 r. do 31 lipca 1981 r. rachmistrza na powierzchni, od 1 sierpnia 1981

r. do 1 lutego 1990 r. samodzielnego kontrolera zarobków, od 1 lutego 1993 r. do 31

2

stycznia 1995 r., ekspedytora w Dziale Ekspedycji i Zbytu na powierzchni, od 1 lute-

go 1995 r. do 31 marca 1997 r. starszego ekspedytora na powierzchni, od 1 kwietnia

1997 r. do 26 września 2000 r. specjalisty na powierzchni. W dniu 22 września 2000

r. powódka złożyła wniosek o przeniesienie do Działu Przeróbki Mechanicznej Wę-

gla, w którym była zatrudniona od 27 września 2000 r. do 28 lutego 2001 r.; w okre-

sie tym przez 88 dni przebywała na zwolnieniu lekarskim. W dniu 17 października

2000 r. powódka złożyła wniosek o przyznanie świadczenia osłonowego, a po bez-

skutecznym oczekiwaniu na jego rozpatrzenie, dnia 29 stycznia 2001 r. ponowiła

wniosek i w dniu 23 lutego 2001 r. otrzymała odpowiedź, że decyzją Ministra Gospo-

darki przyznano jej jednorazową odprawę pieniężną bezwarunkową w kwocie

10.439,71 zł, w związku z czym z dniem 1 marca 2001 r. zostaje rozwiązana umowa

o pracę na zasadzie porozumienia stron z przyczyn ekonomicznych po stronie zakła-

du pracy. Sąd pierwszej instancji po przesłuchaniu świadków Andrzeja C. - kierowni-

ka działu zatrudnienia, Stanisława P. - głównego inżyniera przeróbki mechanicznej i

zbytu oraz powódki i zastępcy dyrektora pozwanej Andrzeja W. ustalił także, że de-

cyzja o likwidacji pozwanej Kopalni zapadła w marcu 2000 r., od dnia 10 październi-

ka 2000 r. zaprzestano wydobycia i przeróbki węgla i od 18 października 2000 r. w

dziale przeróbki mechanicznej węgla przystąpiono do demontażu maszyn i zabez-

pieczenia urządzeń. Kopalnia „nie fedrowała” i powódka nie miałaby w tym dziale co

robić. Sąd Okręgowy doszedł zatem do przekonania, że celem przejścia powódki do

działu mechanicznej przeróbki węgla było wyłącznie nabycie prawa do korzystniej-

szej odprawy, którą dla pracowników takich zakładów przewidują przepisy art. 26 ust.

1 i 2 pkt 2c ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. Przepis ten przewiduje dla pracowni-

ków zatrudnionych pod ziemią, zwalnianych po dniu 1 stycznia 1998 r. oraz zwalnia-

nych pracowników zatrudnionych w zakładzie przeróbki mechanicznej węgla (od dnia

1 stycznia 1999 r.) odprawy w wysokości 16,8-krotnego przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia w kopalniach z trzeciego kwartału roku poprzedzającego rozwiązanie

stosunku pracy, podczas gdy w oparciu o ust. 3 wymienionego przepisu odprawa

pieniężna bezwarunkowa dla pozostałych pracowników Kopalni wynosi 3,6-krotność

przeciętnego wynagrodzenia. Powódka faktycznie w zakładzie przeróbki mechanicz-

nej węgla przepracowała niecałe 2 miesiące, przeszła do tej pracy tuż przed zaprze-

staniem wydobycia węgla i tylko w celu nabycia wyższej odprawy, wobec czego -

zdaniem Sądu pierwszej instancji - takie przejście do pracy miało na celu obejście

przepisów ustawy, a zatem czynność prawna (umowa o podjęciu pracy w tym dziale)

3

jest w świetle art. 58 k.c. nieważna, a przyznanie 16,8-krotnej odprawy byłoby nie

tylko sprzeczne z celami wymienionej wyżej ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. ale i

zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.).

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2002 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Katowicach oddalił apelację powódki od powyższego wyroku, po-

dzielając ustalenia i wnioski Sądu pierwszej instancji.

Wyrok Sądu drugiej instancji powódka zaskarżyła kasacją, zarzucając naru-

szenie przepisów postępowania - art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 381 i art. 382

k.p.c. oraz naruszenie prawa materialnego - art. 26 ustawy z dnia 26 listopada 1998

r. i art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja jest nieuzasadniona i podlega oddaleniu. Nie jest trafny zarzut naru-

szenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 381 k.p. i art. 382 k.p.c. Przepro-

wadzając dowód z akt osobowych, przesłuchania świadków i stron, Sąd pierwszej

instancji prawidłowo ustalił okresy zatrudnienia powódki w pozwanej Kopalni w róż-

nym charakterze i na różnych stanowiskach. Na stronie 42 akt osobowych znajduje

się karta stanowiska pracy (zakres czynności) datowana na 30 stycznia 1997 r., z

której wynika, że od 1 kwietnia 1997 r. powódka podlegać będzie bezpośrednio

Głównemu Specjaliście do spraw Windykacji i Zbytu, zatrudniona będzie na stanowi-

sku pracy specjalisty do spraw zbytu w jednostce organizacyjnej - Pion Przeróbki

Mechanicznej Węgla. Z karty 43 akt osobowych datowanej na 28 stycznia 1997 r. i

dołączonego do niej wniosku o przeszeregowanie oraz awans wynika, że dotyczy on

powierzenia stanowiska specjalisty na powierzchni (od 1 kwietnia 1997 r.). Okolicz-

ność zatem, że powódka od 1993 r. była pracownikiem Pionu Przeróbki Mechanicz-

nej Węgla znana była Sądom obu instancji i podniesienie tego faktu w apelacji nie

było zgłoszeniem dowodu, którego przeprowadzenie należałoby do Sądu drugiej

instancji. Pion Przeróbki Mechanicznej Węgla nie jest zakładem przeróbki mecha-

nicznej węgla, o jakim mowa w art. 2 pkt 8 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. Jeżeli

bowiem ustawodawca w tym przepisie, jak i w art. 26 ust. 1 tej ustawy, wymienia jed-

nocześnie pracowników zatrudnionych pod ziemią i pracowników zatrudnionych w

zakładzie przeróbki mechanicznej węgla, to należy ocenić, iż ustawodawca uzależ-

niał wysokość odprawy od porównywalnej uciążliwości pracy tych grup pracowni-

4

czych (wysokość odprawy w zależności od dat rozwiązania stosunku pracy wynosi

od 24-krotności do 12-krotności wynagrodzenia, podczas gdy dla pozostałych pra-

cowników wynosi 3,6-krotne wynagrodzenie). Nie ulega wątpliwości, że do 27 wrze-

śnia 2000 r. powódka zatrudniona była wyłącznie na powierzchni, wobec czego za-

trudnienie jej w dziale Głównego Specjalisty do spraw Zbytu i Windykacji, nawet

mieszczącego się w Pionie Przeróbki Mechanicznej Węgla (w pieczątce na wniosku

o przeszeregowania i awans wymieniony jest Główny Inżynier Przeróbki Mechanicz-

nej i Zbytu inż. Stanisław P.) nie mogłoby być uznane za porównywalne z zatrudnie-

niem pod ziemią. Z kolei przejście na stanowisko płuczkarza, które, jakkolwiek także

na powierzchni, być może musiałoby być zbliżone uciążliwością do pracy pod ziemią,

a prawdopodobnie bardziej uciążliwe niż specjalisty do spraw zbytu, nastąpiło już po

dniu wejścia w życie ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. (weszła ona w życie 14

stycznia 1999 r. i objęła regulacją odpraw pracowników spełniających wymagane

kryteria w tej dacie). Przede wszystkim jednak powódka dlatego nie nabyła prawa do

korzystniejszej odprawy, ponieważ przejście na stanowisko płuczkarza w dziale me-

chanicznej obróbki węgla miało na celu wyłącznie dostosowanie tego stanowiska do

kryteriów wymaganych dla korzystniejszych warunków nabycia prawa do odprawy,

przy czym zgodnie w tej mierze współpracowały obie strony: pracodawca i pracow-

nik. Strony wiedziały, że już w marcu 2000 r. zapadła decyzja o likwidacji Kopalni, że

od 10 października 2000 r. zaprzestano wydobycia i przeróbki węgla, a dział prze-

róbki od 18 października 2000 r. przestał istnieć (zaczęto demontaż maszyn i urzą-

dzeń). Świadkowie P. i C. zeznali, że powódka nie miałaby w tym dziale co robić, zaś

powódka zeznała, że w innej kopalni nie podjęłaby pracy, ponieważ byłaby to praca

fizyczna. Wprawdzie w dziale przeróbki węgla też nie była zdolna do pracy fizycznej,

ale przeszła tam tylko dlatego, by otrzymać korzystniejszą odprawę. Takie postępo-

wanie stron stosunku pracy nie zasługuje na akceptację, tym więcej że zgodnie z art.

42 ustawy z dnia 28 listopada 1998 r., źródła finansowania realizacji reformy górnic-

twa węglowego pochodzą z dotacji budżetowych, a nie z zysków pracodawcy. Traf-

nie zatem Sąd drugiej instancji ocenił, że zmiana umowy o pracę miała na celu obej-

ście przepisów wskazanej ustawy i nabycie przez powódkę wyższej odprawy, której

nie mogłaby nabyć pozostając na poprzednim stanowisku pracy. W sytuacji, kiedy

dofinansowywanie górnictwa węglowego wymuszane jest z budżetu państwa straj-

kami i manifestacjami, takie działanie pracodawcy i pracownika, przez które usiłuje

się wyłudzić z tego budżetu nienależne świadczenie, musi być uznane także za

5

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 300

k.p.).

Z przytoczonych motywów Sąd Najwyższy nie znalazł usprawiedliwionych

podstaw do uwzględnienia kasacji i w oparciu o art. 39312

k.p.c. orzekł jak w sentencji

wyroku.

========================================