II UK 221/03

Wyrok z dnia 28 stycznia 2004 r.

II UK 221/03

Okres korzystania z urlopu wychowawczego bez prawa do zasiłku przez

matkę dziecka wymagającego stałej opieki z przyczyn wskazanych w § 1 ust. 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagają-

cymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) może być uznany za okres nie-

możności kontynuowania zatrudnienia w rozumieniu § 1 ust. 1 tego rozporzą-

dzenia.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska,

Maria Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 stycznia 2004 r.,

sprawy z wniosku Heleny C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w S. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wy-

roku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 listopada 2002 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach do ponownego rozstrzygnięcia

przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro-

kiem z dnia 27 listopada 2002 r. [...] oddalił apelację Heleny C. od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 20

czerwca 2002 r. [...] oddalającego jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w S. z 12 lutego 2002 r., odmawiającej przyznania wniosko-

dawczyni emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki. Sąd pierwszej instancji swe rozstrzygnięcie oparł na następujących ustale-

niach: wnioskodawczyni pobierała rentę inwalidzką od 1 sierpnia 1989 r. według trze-

2

ciej grupy, a od 1 marca 1997 r. według drugiej grupy inwalidów, jej syn Artur został

wprawdzie uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, lecz niezdolność ta powstała

po ukończeniu 18 lat życia. Sąd uznał, że w tym stanie faktycznym wnioskodawczyni

nie spełniła warunków do przyznania prawa do wcześniejszej emerytury przewidzia-

nych w rozporządzeniu Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) w związku z art. 186 ust. 3 ustawy z 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr

162, poz. 1118 ze zm.).

Oddalając apelację wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony

wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu bowiem „zdaniem Sądu Ape-

lacyjnego wbrew zarzutom ubezpieczonej w niniejszym stanie faktycznym sprawy nie

zachodzi w ogóle potrzeba ustalenia czy syn ubezpieczonej Artur był całkowicie nie-

zdolny do pracy przed ukończeniem 18 roku życia, tj. przed 26.07.1985 r. Ubezpie-

czona bowiem od 1 sierpnia 1989 r. pobierała rentę inwalidzką trzeciej grupy a od

dnia 1 marca 1997 r. rentę inwalidzką drugiej grupy inwalidów do dnia 31 sierpnia

2001 r. Zatem ubezpieczona na dzień 31.12.1998 r. nie mogła kontynuować zatrud-

nienia nie z powodu opieki nad synem Arturem, ale z powodu swojego stanu zdro-

wia, co wynika z orzeczenia o uznaniu ubezpieczonej za osobę całkowicie niezdolną

do pracy. Mając powyższe na uwadze wyrok Sądu I instancji mimo błędnego uza-

sadnienia odpowiada prawu, gdyż ubezpieczona nie spełnia warunku do przyznania

prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie w/w przepisów”.

W kasacji od tego wyroku pełnomocnik wnioskodawczyni wniosła o jego

uchylenie w całości oraz uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji, przytaczając

jako jej podstawę naruszenia prawa materialnego, „w szczególności § 1 ust. 1 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z dnia 15.05.1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniej-

szej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki

przez błędną wykładnię tego przepisu polegającą na wyrażeniu przez Sąd Apelacyj-

ny poglądu, że pobieranie przez matkę dziecka renty inwalidzkiej III lub II grupy prze-

sądza o tym, że nie może ona kontynuować zatrudnienia ze względu na stanu zdro-

wia a w konsekwencji wyklucza możliwość przyjęcia, że zatrudnienie w takiej sytuacji

nie może być kontynuowane ze względu na stan zdrowia dziecka” oraz „art. 186 ust.

3 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten stosuje się

3

jedynie do osób, które określone w nim warunki spełniły w dniu 31.12.1998 r. (tj. w

ostatnim dniu przed dniem wejścia w życie przepisu mimo, iż w treści przepisu wy-

nika, że warunki te powinny być spełnione do dnia wejścia w życie przepisu”. Wska-

zała też, że „w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne oraz potrzeba wykład-

ni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości, a to: przepisu § 1 ust. 1 pkt 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki poprzez wyjaśnienie znaczenia użytego w tym przepisie zwrotu „nie może

kontynuować zatrudnienia” oraz przepisu art. 186 ust. 3 ustawy z 17.12.1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez wyjaśnienie w

jakim czasie spełnione muszą być warunki do nabycia prawa do świadczeń o których

mowa w tym przepisie”.

Rozpoznając sprawę w granicach zaskarżenia Sąd Najwyższy wziął pod

uwagę, co następuje:

Przytoczona podstawa kasacyjna jest usprawiedliwiona. Przede wszystkim

zasadny jest zarzut błędnej wykładni powołanego wyżej art. 186 ust. 3 ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

zwanej dalej ustawą o FUS. Zgodnie z nim do wniosków osób urodzonych przed

dniem 1 stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o

emeryturę, mimo że spełniły warunki do nabycia tego świadczenia - stosuje się prze-

pisy ustaw wymienionych w art. 195 ustawy o FUS dotyczące warunków nabycia

prawa do emerytury. W rozpatrywanej sprawie oznacza to, że do wniosku ubezpie-

czonej o emeryturę i warunków nabycia do niej prawa stosuje się przepisy ustawy z

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr

40, poz. 267 ze zm.), zwanej ustawą o z.e.p. Przedmiotem wniosku ubezpieczonej

jest prawo do emerytury wcześniejszej przewidziane w § 1 wyżej powołanego rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w związku z art. 27 ust. 2a ustawy o

z.e.p. Słusznie podniesiono w kasacji, że w świetle art. 186 ust. 3 ustawy o FUS,

przepis ten do nabycia prawa do emerytury wymaga, aby warunki do jej przyznania

były spełnione do dnia 31 grudnia 1998 r., a nie „na ten" dzień. Sformułowanie za-

równo omawianego art. 186 ust. 3, jak i całego tego przepisu, a także jego usytuo-

wanie w przepisach przejściowych, niewątpliwie oznacza, że dotyczy on takiej sytua-

4

cji prawnej wymienionych w nim osób, jaka istniała przed dniem wejścia w życie

ustawy o FUS, czyli przed dniem 1 stycznia 1999 r. Błędny jest więc pogląd Sądu

Apelacyjnego, że ubezpieczona nie nabyła prawa do tej emerytury, ponieważ „na

dzień 31 grudnia 1998 r." nie spełniała jednego z warunków rozporządzenia. Sąd

Najwyższy przypomina, że stosownie do art. 76 ustawy o z.e.p, jeśli pracownik ubie-

gający się emeryturę lub rentę inwalidzką nie pobierał zasiłku chorobowego, to prawo

do tego świadczenia powstawało, z dniem spełnienia się wszystkich warunków wy-

maganych do nabycia tego prawa, a decyzja o przyznaniu świadczenia nie miała

charakteru konstytutywnego, lecz tylko deklaratoryjny. Aktualnie, tę zasadę powta-

rza, z modyfikacją nieistotną w rozpoznawanej sprawie, art. 100 ustawy o FUS.

Ponieważ wniesiona kasacja nie została oparta na podstawie naruszenia

przepisów postępowania Sąd Najwyższy (zgodnie z art. 39311

§ 2 k.p.c.) jest związa-

ny ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku. Stosując

wadliwą wykładnię art. 186 ust. 3 ustawy o FUS, Sąd Apelacyjny uznał wyrok Sądu

pierwszej instancji za prawidłowy, lecz błędnie uzasadniony i pominął ustalenia sta-

nowiące jego podstawę faktyczną ale nie poczynił własnych ustaleń co do przesłanek

wskazanych w § 1 rozporządzenia z 15 maja 1989 r., warunkujących powstanie

prawa wnioskodawczyni do wcześniejszej emerytury poza wskazaniem przyczyny

zaprzestania przez nią pracy. Uwzględnienie zasadności omawianego zarzutu jest

odpowiedzią na jedno z przedstawionych zagadnień.

Nieusprawiedliwiony jest natomiast zarzut błędnej wykładni § 1 ust. 1 rozpo-

rządzenia. Skład orzekający podziela pogląd wyrażany już w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, że pobieranie renty z tytułu własnej niezdolności do pracy w dacie wy-

stąpienia u dziecka stanu chorobowego, powodującego konieczność sprawowania

nad nim stałej opieki, wyłącza możliwość uzyskania emerytury wcześniejszej przewi-

dzianej w omawianym rozporządzeniu (por. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja

2000 r., II UKN 531/99 - OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 647 i z 7 maja 2003 r., II UK

261/02 - OSNP 2004 nr 1, poz. 10), jednakże jego zastosowanie w sprawie może

nastąpić dopiero po dokonaniu stosownych ustaleń.

Związanie Sądu Najwyższego podstawą faktyczną przyjętą w zaskarżonym

wyroku, wobec jej istotnych braków, uniemożliwia mu wydanie orzeczenia meryto-

rycznego. Nie rozpoznając sprawy poza granicami przytoczonej podstawy kasacyjnej

Sąd Najwyższy zwraca jednak uwagę na co najmniej kontrowersyjne stanowisko

Sądu Apelacyjnego, że nie zachodzi potrzeba ustalenia, czy syn ubezpieczonej

5

przed ukończeniem 18 lat życia był całkowicie niezdolny do pracy, ponieważ przy-

czyną niemożności kontynuowania zatrudnienia przez ubezpieczoną było uzyskanie

przez nią renty inwalidzkiej. Jest bowiem poza sporem, że Artur C. 18 lat ukończył -

26 lipca 1985 r., a prawo do renty inwalidzkiej ubezpieczona uzyskała dopiero od 1

sierpnia 1989 r. Z zaświadczenia znajdującego się na karcie 15 akt rentowych wyni-

ka, że w okresie od 1 kwietnia 1985 r. do 17 stycznia 1990 r. korzystała ona z urlopu

wychowawczego bez prawa do zasiłku. Okres korzystania z urlopu wychowawczego

bez prawa do zasiłku może być uznany za niemożność kontynuowania zatrudnienia

w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia, jeśli został udzielony w związku ze sprawo-

waniem opieki nad dzieckiem spełniającym warunki z ust. 1 pkt 2 i ust. 3 tego para-

grafu.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39313

k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================