I CK 6/03

Wyrok z dnia 4 lutego 2004 r., I CK 6/03

Sąd rozpoznający sprawę z powództwa o pozbawienie wykonalności

administracyjnego tytułu wykonawczego na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.

nie jest ograniczony przesłankami wynikającymi z art. 840 § 2 k.p.c., nie może

jednak badać zasadności obowiązku nałożonego na stronę w tym tytule.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny L. i Zenona L. przeciwko

Skarbowi Państwa – Urzędowi Skarbowemu w K. o pozbawienie wykonalności

tytułów wykonawczych, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4

lutego 2004 r. kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia

19 września 2002 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu wyrokiem z dnia 29 stycznia 2002 r. oddalił

powództwo Anny L. i Zenona L. o pozbawienie wykonalności tytułów

wykonawczych, tj. decyzji Urzędu Skarbowego w K. z dnia 14 grudnia 1994 r., a

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie oddalił apelację powodów wyrokiem z dnia 19

września 2002 r. Ustalono, że Urząd Skarbowy w K. decyzjami z dnia 14 grudnia

1994 r. określił obowiązek powódki w zakresie podatku dochodowego od

prowadzonej działalności gospodarczej na okres 1991-1994 r. na kwotę po

3 687 332 500 zł (przed denominacją). Sąd Rejonowy postanowieniami z dnia 10

marca 1997 r. na wniosek Urzędu Skarbowego zaopatrzył te decyzje – tytuły

egzekucyjne, klauzulami wykonalności. Powołane decyzje wydane zostały w wyniku

kontroli przeprowadzonej przez inspektora kontroli skarbowej od dnia 20 kwietnia

do dnia 27 września 1994 r., której wynik został doręczony powodom wraz z

naliczeniem należnych do zapłacenia podatku i odsetek oraz pouczeniem o prawie

wniesienia żądania skierowania sprawy na drogę postępowania w sprawach

podatkowych. Taki wniosek powodowie złożyli, lecz decyzją z dnia 23 stycznia

1995 r. Urząd Skarbowy odmówił wszczęcia takiego postępowania, a Izba

Skarbowa w R. decyzją z dnia 27 lutego 1995 r. stanowisko to podtrzymała. Skarga

powodów wniesiona do Naczelnego Sądu Administracyjnego została odrzucona

postanowieniem z dnia 13 lipca 1995 r. Po ponownym wniosku powodów i po

wznowieniu postępowania w sprawie określenia zobowiązań podatkowych

ustalonych w wyniku kontroli, Izba Skarbowa decyzją z dnia 12 września 1996 r.

odmówiła uchylenia decyzji z dnia 27 lutego 1995 r. ze względu na brak podstaw

przewidzianych w art. 145 § 1 k.p.a. W dniu 17 lipca 2000 r. powodowie złożyli

wniosek do Inspektora Kontroli Skarbowej w R. o wznowienie postępowania

zakończonego wynikiem kontroli z września 1994 r. i określającego wysokość

zobowiązań podatkowych. Decyzją z dnia 13 sierpnia 2001 r. Inspektor odmówił

wznowienia postępowania, a odwołanie powodów od tej decyzji nie zostało jeszcze

rozpoznane.

Ustalono też, że Prokuratura Wojewódzka w R. prowadziła przeciwko

powodom postępowanie przygotowawcze w sprawie, w której byli oni podejrzani o

popełnienie przestępstwa polegającego na wykazywaniu w księgach handlowych

niezgodnych z rzeczywistością transakcji handlowych i narażenie Skarbu Państwa

na uszczuplenie podatku dochodowego i obrotowego z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej na kwotę 6 421 786 400 zł (przed denominacją).

Postępowanie w tej sprawie zostało częściowo umorzone ze względu na brak

ustawowych znamion przestępstwa. Biegły ustalił, że wyliczona kwota narażenia

Skarbu Państwa na uszczuplenie podatkowe powstała m.in. przez nieuwzględnienie

przez inspektora kontroli skarbowej całości dokumentów źródłowych, nie

stwierdzono zatem uszczuplenia podatku w okresie objętym kontrolą. Dowody

przeprowadzone w śledztwie wskazują, że różnice pomiędzy protokołem kontroli

skarbowej a opinią biegłego wynikają z różnej interpretacji przepisów prawa

podatkowego, zasad rachunkowości i czynności księgowych.

Oddalając powództwo Sąd Okręgowy uznał, że ostateczna decyzja

administracyjna, opatrzona sądową klauzulą wykonalności nie może być wzruszona

na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c., doszłoby bowiem do merytorycznej zmiany

ostatecznej decyzji administracyjnej, a to jest niedopuszczalne. Zarzut dotyczący

wadliwości w odniesieniu do sporządzenia wyników kontroli skarbowej może być

kwestionowany wyłącznie w sposób uregulowany w ustawie z dnia 28 września

1991 r. o kontroli skarbowej (Dz.U. Nr 100, poz. 442 ze zm.). Pogląd ten podzielił

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, oddalając apelację powodów.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyli kasacją powodowie, jako podstawy

wskazując naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowania, oraz naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 840 §

1 pkt 1 k.p.c., co miało istotny wypływ na wynik sprawy. Powodowie wnioskowali o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W drodze powództwa opartego na art. 840 k.p.c. dłużnik może żądać

pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub w części bądź

ograniczenia tej wykonalności, jest to zatem środek prawny zmierzający do

zwalczenia tytułu wykonawczego w całości lub w części albo jego ograniczenia.

Wyrok pozbawiający wykonalności tytuł wykonawczy w całości uniemożliwia

prowadzenie jakiejkolwiek egzekucji na podstawie takiego tytułu. W drodze

powództwa przewidzianego w art. 840 k.p.c. można zwalczać jedynie sądowy tytuł

wykonawczy i to bez względu na to, od jakiego organu pochodzi tytuł egzekucyjny.

Istotne jest tylko to, czy danemu tytułowi egzekucyjnemu sąd nadał klauzulę

wykonalności.

Powyższe stwierdzenie należy odnieść także do tytułu egzekucyjnego

pochodzącego od organu administracyjnego, któremu sąd nadał klauzulę

wykonalności. Jeśli administracyjny tytuł egzekucyjny nie został zaopatrzony w

sądową klauzulę wykonalności, to zgodnie z art. 56 i 59 ustawy z dnia 17 czerwca

1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r.,

Nr 36, poz. 161 ze zm.) właściwy jest wówczas wniosek o zawieszenie lub

umorzenie postępowania albo – w odniesieniu do należności wskazanych w art. 2 §

2 tej ustawy – powództwo o ustalenie nieistnienia należności. Gdy podstawą

egzekucji jest tytuł pochodzący od organu administracji, który został zaopatrzony w

sądową klauzulę wykonalności (art. 777 § 1 pkt 3 i art. 784 k.p.c.), dopuszczalne

jest powództwo o pozbawienie takiego tytułu wykonalności. (...)

Zgodnie z art. 840 § 2 k.p.c., jeżeli podstawą egzekucji jest tytułu pochodzący

od organu administracji państwowej, do stwierdzenia, że zobowiązanie wygasło lub

nie może być egzekwowane, powołany jest organ, od którego tytuł pochodzi. Także

ten przepis uzasadnia pogląd o dopuszczalności powództwa o pozbawienie

wykonalności tytułu pochodzącego od organu administracyjnego. Treść tego

przepisu nie uprawnia jednak do wniosku, że powództwo o pozbawienie

wykonalności administracyjnego tytułu wykonawczego można oprzeć jedynie na

podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Treść art. 840 § 2 k.p.c. oznacza tylko tyle, że

jeśli powództwo o pozbawienie administracyjnego tytułu wykonawczego oparte jest

na art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., to stwierdzenie, że zobowiązanie wygasło lub nie może

być egzekwowane musi pochodzić od organu administracyjnego, który ten tytuł

wydał. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela przy tym pogląd wyrażony w

uchwale Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 1963 r., III CO 37/63 ("Państwo i

Prawo" 1965, nr 1, s. 160), że zawarte w art. 840 § 2 k.p.c. ograniczenie kognicji

sądu dotyczy także powództwa przewidzianego art. 840 § 2 pkt 3 k.p.c.

Ograniczenie to nie dotyczy natomiast powództwa o pozbawienie wykonalności

administracyjnego tytułu wykonawczego opartego na art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.

W tym względzie stanowisko wyrażone w kasacji jest trafne co do zasady, nie

można jednak zgodzić się ze stwierdzeniem, że skoro kognicja sądu przy

rozpoznaniu powództwa o pozbawienie wykonalności administracyjnego tytułu

wykonawczego opartego na art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. nie jest ograniczona treścią art.

840 § 2 k.p.c., to nie ma przeszkód prawnych, aby sąd powszechny w tym

postępowaniu badał zasadność administracyjnego tytułu wykonawczego. Do

sformułowania takiego wniosku nie uprawnia art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c., stanowi on

bowiem, że dłużnik może żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności,

jeżeli przeczy zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności.

Oznacza to, że dłużnik może się powoływać na zdarzenia, które zaszły przed

powstaniem tytułu egzekucyjnego jak również na zdarzenia zaszłe pomiędzy

powstaniem tytułu egzekucyjnego a nadaniem temu tytułowi klauzuli wykonalności.

Jeśli chodzi o powoływanie się na zdarzenia zaistniałe przed powstaniem

tytułu egzekucyjnego, to dłużnik może zaprzeczać obowiązkowi spełnienia na rzecz

wierzycieli świadczenia wskazanego w tytule. Istnieją tu jednak prawne

ograniczenia, powództwo oparte na tym zaprzeczeniu dopuszczalne jest bowiem

tylko wówczas, gdy nie stoi temu na przeszkodzie dopuszczalność drogi sądowej,

powaga rzeczy osądzonej bądź zawisłość sprawy. Jeżeli chodzi o pierwszy wyjątek,

to nie jest dopuszczalne zaprzeczenie przez dłużnika obowiązkowi stwierdzonemu

w administracyjnym tytule wykonawczym, gdyż sąd powszechny nie może badać

zasadności istnienia tego rodzaju obowiązku. Zaprzeczenie zdarzeniom, na których

oparto wydanie klauzuli wykonalności, może dotyczyć takich okoliczności, które

wskazują, że określony tytuł egzekucyjny nie powinien być opatrzony klauzulą

wykonalności jako nie podlegający wykonaniu lub nie spełniający warunków

przepisanych prawem egzekucyjnym. W odniesieniu do administracyjnego tytułu

wykonalności byłoby zatem dopuszczalne – w ramach podstawy powództwa

opozycyjnego przewidzianego w art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. – podniesienie zarzutu, że

tytuł egzekucyjny został wydany przez organ nieuprawniony lub bez jakiejkolwiek

podstawy prawnej.

Nie można natomiast w ramach tego powództwa kwestionować zasadności

istnienia obowiązku stwierdzonego w administracyjnym tytule wykonawczym.

Odmienne stanowisko prowadziłoby do upoważnienia sądu – w ramach

rozpoznawania powództwa opozycyjnego – do merytorycznego badania zasadności

obowiązku nałożonego w ostatecznej decyzji administracyjnej, które jest

administracyjnym tytułem egzekucyjnym. Nie można przy tym podzielić poglądu

wyrażonego w kasacji, że uwzględnienie takiego powództwa, w wypadku

zakwestionowania przez sąd merytorycznej zasadności nałożonego na stronę

obowiązku w administracyjnym tytule wykonawczym, oznacza tylko tyle, że tytuł ten

nie uzyskał ochrony prawnej w płaszczyźnie prawa cywilnego. Nie można pominąć

faktu, że pozbawienie wykonalności w całości administracyjnego tytułu

wykonawczego (a takie żądanie zgłosili powodowie) oznacza, że na podstawie tego

tytułu nie można prowadzić jakiejkolwiek egzekucji. W istocie zatem sąd

powszechny, uwzględniając powództwo, doprowadziłby do ubezskutecznienia

ostatecznych decyzji administracyjnych będących tytułami egzekucyjnymi.

Konsekwentnie zatem – przyjmując tok rozumowania wyrażonego w kasacji –

należałoby dopuścić do badania przez sąd rozpoznający powództwo przewidziane

w art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c., zasadności rozstrzygnięcia zawartego w prawomocnym

orzeczeniu sądowym, które zaopatrzone klauzulą wykonalności stanowi sądowy

tytuł wykonawczy. Oczywiście jest to niedopuszczalne.

W świetle powyższego uzasadniona jest zatem teza, że sąd rozpoznający

sprawę z powództwa o pozbawienie wykonalności administracyjnego tytułu

wykonawczego na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. nie jest ograniczony

przesłankami wynikającymi z art. 840 § 2 k.p.c., nie może jednak badać zasadności

obowiązku nałożonego na stronę w tym tytule. (...)

Z tych względów, na podstawie art. 39312

k.p.c., orzeczono, jak w sentencji.