I PK 348/03

Wyrok z dnia 5 lutego 2004 r.

I PK 348/03

Wiek emerytalny upoważniający do uzyskania prawa do emerytury górni-

czej na podstawie art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest wiekiem emerytalnym w rozumieniu art. 39 k.p., w

brzmieniu tego przepisu obowiązującym do 31 grudnia 2003 r.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew

Hajn (sprawozdawca), Józef Iwulski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2004 r. sprawy z

powództwa Jana T. przeciwko R. Spółce Węglowej Spółce Akcyjnej w R.Ś. o przy-

wrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach z dnia 20 marca 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Powód Jan T. żądał przywrócenia do pracy w pozwanej R. Spółce Węglowej

SA Kopalni Węgla Kamiennego „H.” w R.Ś. W uzasadnieniu pozwu podał, że przy-

czyna wypowiedzenia - restrukturyzacja i zmniejszanie zatrudnienia, została określo-

na zbyt ogólnie, a ponadto pozwana dokonywała przyjęć do pracy. Ponadto wskazał,

że wiek emerytalny dla pracowników zatrudnionych pod ziemią zgodnie z wymaga-

niami art. 34 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wynosi 50 lat. Oznacza

to, że wypowiedzenie narusza art. 39 k.p., ponieważ w dniu wypowiedzenia, tj. 10

października 2001 r., mając ukończone 48 lat był on objęty ochroną przed wypowie-

dzeniem.

Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej wyrokiem z 23 maja 2002 r. oddalił po-

wództwo. Sąd Rejonowy ustalił, że powód był ostatnio zatrudniony na stanowisku

2

nadsztygara. Pozwana wypowiedziała mu umowę o pracę, podając jako przyczynę

wypowiedzenia restrukturyzację zatrudnienia w R. Spółce Węglowej SA i koniecz-

ność zmniejszenia zatrudnienia w Kopalni Węgla Kamiennego „H.”. Okres wypowie-

dzenia upłynął 31 stycznia 2002 r. W dacie wypowiedzenia powód miał 27-letni staż

pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze pod ziemią. Staż ten uprawniał go do

przejścia na emeryturę bez względu na wiek. W okresie wypowiedzenia pozwana

przyjmowała nowych pracowników, w tym osobę, która po zwolnieniu powoda zajęła

jego miejsce. Oceniając zasadność wypowiedzenia Sąd Rejonowy uznał, że wska-

zana powodowi przyczyna nie jest ogólna i znajduje oparcie w treści ustawy z dnia

26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania

w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach

gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz. 1112 ze zm.). Pozwana musiała przeprowadzić

restrukturyzację zatrudnienia, a uznanie posiadania uprawnień emerytalnych za kry-

terium doboru pracowników do zwolnienia w pierwszej kolejności było zgodne z za-

sadami współżycia społecznego. Skoro powód w dacie zwolnienia posiadał upraw-

nienia emerytalne, to nie korzystał on z ochrony określonej w art. 39 k.p.

Powód w apelacji podnosił, że przysługiwała mu ochrona przed wypowiedze-

niem określona w art. 39 k.p. Wiek emerytalny dla pracownika zatrudnionego pod

ziemią wynosi 50 lat, a on w dniu wypowiedzenia miał ukończone 48 lat. W tej sytua-

cji posiadanie prawa do emerytury bez względu na wiek nie wyłączało szczególnej

ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę uregulowanej w art. 39 k.p.

Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z 20 marca 2003 r. zmienił zaskarżony

wyrok i przywrócił powoda do pracy. Wskazał, że przyjmuje ustalenia Sądu Rejono-

wego za własne, ale nie podziela jego interpretacji art. 39 k.p. i w związku z tym

uznaje apelację za zasadną. W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd pierwszej instancji

przeprowadził szczegółowe postępowanie dowodowe ustalając fakty, których żadna

ze stron nie kwestionowała. Trafnie ocenił zasadność wypowiedzenia, gdyż restruk-

turyzacja zatrudnienia była rzeczywiście prowadzona w pozwanej Spółce i stanowiła

uzasadnioną przyczynę wypowiadania umów o pracę. Podniesiony przez powoda

zarzut naruszenia art. 39 k.p. nie został jednak właściwie rozważony przez Sąd

pierwszej instancji. Powód w chwili wypowiadania mu umowy o pracę miał ukoń-

czone 48 lat i posiadał 27 lat stażu pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy pod ziemią. W jego przypadku, zgodnie z art. 34 ust. 2 w związku z art.

49 ustawy o emeryturach i rentach, wiek emerytalny wynosi 50 lat. Jest to „wiek

3

emerytalny”, o którym stanowi art. 39 k.p. Nie jest to wiek uprawniający do wcze-

śniejszej emerytury, lecz „normalny” wiek emerytalny. W tym stanie rzeczy w chwili

wręczania wypowiedzenia powód był niewątpliwie chroniony na podstawie art. 39

k.p. Sąd Okręgowy podkreślił, że Sąd Najwyższy w wyroku z 29 lipca 1997 r., I PKN

227/97 (OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 326), zajął analogiczne stanowisko przyjmując,

że wiek emerytalny w rozumieniu art. 39 k.p. dla pracownika kolejowego wynosi w

odniesieniu do mężczyzn 60 lat. W tej sytuacji orzeczenie Sądu pierwszej instancji

musiało zostać zmienione, a zgodnie z art. 45 § 1 i 3 k.p. Sąd Okręgowy mógł orzec

tylko o przywróceniu powoda do pracy.

Kasację od powyższego wyroku złożyła pozwana R. Spółka Węglowa, wno-

sząc o jego zmianę poprzez oddalenie apelacji powoda, ewentualnie o uchylenie za-

skarżonego wyroku i przekazanie sprawy do rozpoznania sądowi drugiej instancji.

Jako podstawę kasacji strona skarżąca wskazała naruszenie prawa materialnego, tj.

art. 39 k.p. w związku z art. 48 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, poprzez ich

błędną wykładnię. Zdaniem skarżącej powód nie był chroniony przez art. 39 k.p., po-

nieważ przepis ten dotyczy tak zwanego „powszechnego wieku emerytalnego”. Za-

kaz wypowiedzenia nie obejmuje więc pracowników, którzy zamierzają przejść na

swój wniosek na wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 29 i 31 wymienionej

ustawy oraz osób, które mogą przejść na emeryturę bez względu na wiek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą rozpoznawanego sporu jest ustalenie, czy powodowi przysługiwała

ustanowiona w art. 39 k.p. ochrona przed wypowiedzeniem umowy o pracę w okresie

poprzedzającym nabycie przez niego prawa do emerytury górniczej przewidzianej w

art. 34 ust. 2 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach. Zdaniem powoda

ochrona taka mu przysługiwała. W opinii strony pozwanej nie miał on do niej prawa,

ponieważ art. 39 k.p. dotyczy tylko ochrony przed osiągnięciem powszechnego wieku

emerytalnego, który w przypadku powoda wynosi 65 lat.

Zgodnie z art. 39 k.p., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2003 r., i z

tego względu znajdującym zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, pracodawca nie

może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 2

lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzy-

skanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Przepis ten ustala dwie prze-

4

słanki objęcia pracownika przewidzianą w nim ochroną przed wypowiedzeniem.

Pierwszą jest wkroczenie w okres dwóch lat poprzedzających osiągnięcie „wieku

emerytalnego”, drugą zaś posiadanie stażu emerytalnego umożliwiającego uzyska-

nie prawa do emerytury z osiągnięciem wieku emerytalnego. Proste wyliczenie

wskazuje, że chodzi tu o staż wymagany przez przepisy prawa pomniejszony o dwa

lata.

W przypadku powoda w grę wchodzą cztery hipotetyczne możliwości uzyska-

nia prawa do emerytury, to jest prawa do: 1) emerytury górniczej bez względu na

wiek i zajmowane stanowisko, przysługującej pracownikom urodzonym po 31 grudnia

1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., którzy pracę górniczą wykonywali pod ziemią

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przez okres wynoszący co najmniej 25 lat

(art. 48 ustawy o emeryturach i rentach); 2) emerytury górniczej przysługującej pra-

cownikowi urodzonemu po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., jeżeli

ukończył 50 lat życia, ma okres pracy górniczej wynoszący łącznie z okresami pracy

równorzędnej i okresami zaliczanymi do pracy górniczej co najmniej 25 lat (mężczy-

zna), w tym co najmniej 15 lat pracy górniczej określonej w art. 36 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach oraz nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego, a

określone wyżej warunki do uzyskania emerytury spełni do 31 grudnia 2006 r. i został

z nim rozwiązany stosunek pracy (art. 34 ust. 2 w związku z art. 49 ustawy o emery-

turach i rentach); 3) emerytury górniczej przysługującej pracownikowi, który ukończył

55 lat, ma okres pracy górniczej wynoszący łącznie z okresami pracy równorzędnej i

okresami zaliczanymi do pracy górniczej co najmniej 25 lat (mężczyzna), w tym co

najmniej 5 lat pracy górniczej i spełniającemu pozostałe warunki jak w pkt (2) (art. 34

ust. 1 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach); 4) emerytury przysługują-

cej ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r., którzy osiągnęli, w przypadku

mężczyzn, wiek emerytalny, wynoszący co najmniej 65 lat.

Należy wykluczyć możliwość rozciągnięcia ochrony z art. 39 k.p. na okres po-

przedzający nabycie prawa do emerytury górniczej bez względu na wiek (pkt 1). Nie

ulega wątpliwości, że w chwili wypowiedzenia powodowi przysługiwało już takie

prawo. Sąd Okręgowy ocenił jednak trafnie, że data, w której pracownik uzyskuje

prawo do takiej emerytury nie jest datą osiągnięcia wieku emerytalnego w rozumieniu

art. 39 k.p. Przepis ten bowiem stanowi o pracowniku, „któremu brakuje nie więcej

niż 2 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego”. Nie może więc dotyczyć to sytuacji z

art. 48 ustawy o emeryturach i rentach, skoro przesłanką, od której przepis ten uza-

5

leżnia prawo do emerytury górniczej jest jedynie okres zatrudnienia bez względu na

wiek. Z istoty tego unormowania wynika zatem, że wiek emerytalny nie jest prze-

słanką nabycia prawa do regulowanej w nim emerytury.

Inaczej sprawa przedstawia się w przypadku okresu poprzedzającego uzy-

skanie prawa emerytury górniczej przysługującej na podstawie art. 34 ust. 2 w

związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach pracownikowi, który ukończył 50

lat, tj. okresu, w którym znajdował się powód w dniu wypowiedzenia umowy o pracę.

W tym przypadku ustawa o emeryturach i rentach nazywa wprost wskazany wiek 50

lat wiekiem emerytalnym, używając tym samym określenia jednobrzmiącego z tym

terminem użytym w art. 39 k.p. Podstawowa reguła wykładni, nakazująca przyznanie

pierwszeństwa wykładni językowej w sytuacji jednoznacznego brzmienia przepisów

(clara non sunt interpretanda), wskazuje zatem, że okres ten jest objęty rozważaną

ochroną. Nie ma podstaw, aby temu samemu określeniu „wiek emerytalny” występu-

jącemu w rozważanych przepisach nadawać różne znaczenie. Wniosek ten mogłyby

podważyć jedynie istotne względy natury systemowej lub funkcjonalnej. W przekona-

niu Sądu Najwyższego względy takie w rozpatrywanym przypadku nie występują. Co

więcej, za powyższym wnioskiem przemawiają argumenty o charakterze systemo-

wym i funkcjonalnym przedstawione przez Sąd Najwyższy w wyroku z 29 lipca 1997

r., I PKN 227/97 (OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 326) oraz z w wyroku z 28 marca

2002 r., I PKN 141/01 (Prokuratura i Prawo 2003 nr 2, s. 43), w którym Sąd Najwyż-

szy wprost odniósł się także do rozpatrywanego w niniejszej sprawie zagadnienia

wcześniejszego wieku emerytalnego górników i jego znaczenia dla wykładni art. 39

k.p. W tym stanie rzeczy, skoro powód w chwili wypowiedzenia mu umowy o pracę

spełniał warunki niezbędne do objęcia go ochroną przed wypowiedzeniem w myśl

art. 39 k.p., to wypowiedzenie nastąpiło z naruszeniem prawa, co przesądza o traf-

ności zaskarżonego wyroku.

W uzupełnieniu powyższych uwag należy wskazać, że przyjęcie, iż wiekiem

emerytalnym dla powoda jest 50 lat, przy spełnieniu pozostałych warunków wymaga-

nych przez art. 34 ust. 2 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach, ozna-

cza, że nie będzie on już mógł skorzystać ochrony ustalonej w art. 39 k.p. w okresie

2 lat poprzedzających osiągnięcie przez niego kolejnych dat, wyznaczonych przez

zdarzenia określone wyżej w pkt 2) i 4), bowiem ochrona ta przysługuje pracowni-

kowi tylko jeden raz (zob. wskazany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca

2002 r., I PKN 141/01).

6

Wobec powyższego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39312

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.

========================================