III CZP 111/03

Uchwała z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 111/03

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku R. Agencji Rozwoju, sp. z o.o. w likwidacji w

R. o ogłoszenie upadłości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 5 lutego 2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana

Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Lublinie postanowieniem z dnia 1 grudnia 2003 r.:

"1. Czy dłużnika wniosek o ogłoszenie upadłości nadany w urzędzie pocztowym

przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. prawo upadłościowe i

naprawcze, który wpłynął do sądu po tym dniu, musi spełniać wymogi formalne

określone w powołanej ustawie i czy podlega on zwrotowi na podstawie art. 28 ust.

1 tej ustawy, bez wzywania do uzupełnienia braków, jeżeli nie spełnia wymogów

formalnych określonych w tej ustawie ani też wymogów formalnych przewidzianych

w obowiązującym w dacie jego wniesienia rozporządzeniu Prezydenta

Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) czy też w odniesieniu do takiego wniosku

winien mieć zastosowanie tryb postępowania przewidziany w art. 130 § 1 i 2 k.p.c.

w związku z art. 35 powołanej ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.;

2. czy na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku dłużnika o

ogłoszenie upadłości wydane po wejściu w życie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535) a dotyczące wniosku

złożonego przed tą datą dłużnikowi przysługuje zażalenie?"

podjął uchwałę:

1. W sprawie, w której przed dniem 1 października 2003 r. wniesiono do

sądu wniosek o ogłoszenie upadłości, lecz jeszcze nie wydano postanowienia

o ogłoszeniu upadłości, postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości

prowadzi się na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535).

2. Na zarządzenie przewodniczącego, którego przedmiotem jest zwrot

wniosku dłużnika o ogłoszenie upadłości, przysługuje zażalenie.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne

powstały przy rozpoznawaniu zażalenia wnioskodawcy, będącego dłużnikiem, na

zarządzenie przewodniczącego z dnia 8 października 2003 r., którym dokonano

zwrotu wniosku o ogłoszenie upadłości. Zarządzenie przewodniczącego wydane

zostało na podstawie art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 – dalej: "Pr.u.n."), w następstwie

uznania wniosku za nieodpowiadający wymogom określonym w przepisach

wymienionej ustawy.

Za okoliczności bezsporne przyjęto fakt nadania wniosku w polskim urzędzie

pocztowym w dniu 30 września 2003 r. oraz jego wpływ do Sądu Rejonowego w

Radomiu w dniu 2 października 2003 r. Przewodniczący uznał, że skoro wniosek

nie spełniał wymogów określonych w art. 22, 23 i 25 powołanej ustawy, to podlegał

zwrotowi na podstawie art. 28 ust. 1 tej ustawy, bez potrzeby wzywania

wnioskodawcy do uzupełnienia braków formalnych.

W zażaleniu na zarządzenie przewodniczącego dłużnik zarzucił, że jego wniosek

podlegał rozpoznaniu na podstawie przepisów obowiązujących w chwili jego

nadania w urzędzie pocztowym, a zatem na podstawie rozporządzenia

Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), obowiązującego do dnia 30 września

2003 r. włącznie.

Sąd drugiej instancji zaprezentował dwa przeciwstawne stanowiska, które legły u

podstaw powstania zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości,

przedstawionego do rozstrzygnięcia w pkt 1 sentencji postanowienia.

Według pierwszego, do oceny wymogów formalnych wniosku złożonego w dniu

30 września 2003 r. powinny mieć zastosowanie przepisy obowiązującego w tym

dniu Prawa upadłościowego, a nie przepisy nowej ustawy (art. 538 § 1 Pr.u.n.).

Konsekwencją zastosowania starej ustawy byłby obowiązek wezwania

wnioskodawcy do uzupełnienia braków formalnych wniosku.

Drugie stanowisko, oparte na literalnym brzmieniu art. 537 Pr.u.n., sprowadza się

do stwierdzenia, że przepisy nowej ustawy mają zastosowanie do oceny wymogów

formalnych wniosku o ogłoszenie upadłości, wniesionego przed jej wejściem w

życie i do tej chwili nie rozpoznanego.

Wątpliwości dotyczące dopuszczalności zaskarżenia zażaleniem zarządzenia

przewodniczącego o zwrocie wniosku dłużnika o ogłoszenie upadłości uzasadniono

możliwością rozbieżnej interpretacji normy art. 33 ust. 1 Pr.u.n. Sąd drugiej instancji

stwierdził, że wynik zastosowania jednej z możliwych wykładni tego przepisu polega

na uznaniu, iż reguluje on wyczerpująco dopuszczalność wszelkich zażaleń w

postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości. Skoro przepis ten nie

przewiduje zażalenia na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku,

wydanego na podstawie art. 28 ust. 1 Pr.u.n., to zażalenie jest z woli ustawodawcy

niedopuszczalne.

Odmienny pogląd oparty jest na twierdzeniu, że art. 33 ust. 1 Pr.u.n. w ogóle nie

reguluje dopuszczalności zażaleń na zarządzenie przewodniczącego, dotyczy

bowiem tylko zaskarżalności postanowień sądu. W tej sytuacji, na podstawie art. 35

Pr.u.n., znajdują odpowiednie zastosowanie wskazane w nim przepisy kodeksu

postępowania cywilnego, a zatem również art. 394 § 1, co przesądza

dopuszczalność zażalenia na zaskarżone w niniejszej sprawie zarządzenie

przewodniczącego, którym dokonano zwrotu wniosku dłużnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uwzględniając datę oddania wniosku o ogłoszenie upadłości w polskim urzędzie

pocztowym (30 września 2003 r.), co było równoznaczne z wniesieniem go do sądu

na podstawie art. 165 § 2 k.p.c., uznać należy, że samo wszczęcie postępowania w

przedmiocie ogłoszenia upadłości nastąpiło pod rządem przepisów Prawa

upadłościowego, jednakże badanie spełniania przez wniosek wymogów formalnych

odbyło się już w czasie obowiązywania Prawa upadłościowego i naprawczego.

Stosowaniem norm cywilnego prawa procesowego rządzą dwie zasady, a

mianowicie zasada jedności (jednolitości, ciągłości) postępowania, która oznacza

stosowanie aż do zakończenia postępowania przepisów procesowych ustawy

obowiązującej w chwili wszczęcia postępowania, oraz zasada aktualności, zwana

też zasadą bezzwłocznego (natychmiastowego, bezpośredniego) stosowania

przepisu procesowego, w myśl której przepisy procesowe wchodzą w życie

bezzwłocznie i znajdują zastosowanie we wszystkich sprawach bez względu na

chwilę wszczęcia postępowania, przy czym czynności procesowe dokonane

wcześniej pozostają w mocy. O zastosowaniu którejkolwiek z tych zasad powinien

rozstrzygnąć ustawodawca, formułując przepisy międzyczasowe, których kształt

wymaga uwzględniania konstytucyjnych zasad operowania prawem

intertemporalnym (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9

czerwca 2003 r., SK 12/03, OTK-A Zb.Urz. 2003, nr 6, poz. 51).

Zmiana reguł postępowania, sprowadzająca się do ustanowienia zasady

bezpośredniego działania ustawy nowej, jest możliwa, a nawet niezbędna, jeśli

przemawia za tym ważny interes publiczny. Istnienia takiego interesu dopatrzyć się

można w charakterze postępowania upadłościowego i konieczności wyeliminowania

wszelkiej zwłoki, która udaremniałaby jego cel. Ta właśnie okoliczność

usprawiedliwia zastosowanie przez ustawodawcę zasady bezpośredniego działania

nowej ustawy w sytuacjach, o których stanowi art. 537 Pr.u.n. Określone w nim

przesłanki uzasadniające jego zastosowanie występują w stanie faktycznym

niniejszej sprawy. Użycie w tym przepisie sformułowania "wpłynął wniosek o

ogłoszenie upadłości" powinno bowiem być rozumiane jako równoznaczne z

wniesieniem tego wniosku do sądu, na podstawie przepisu art. 165 § 2 k.p.c., który

wiąże taki skutek z faktem oddania każdego pisma procesowego w polskim

urzędzie pocztowym. Ponieważ zdarzenie to nastąpiło w dniu 30 września 2003 r.,

zatem wniosek o ogłoszenie upadłości wpłynął przed dniem wejścia w życie ustawy,

a skoro nie wydano jeszcze postanowienia o ogłoszeniu upadłości, to na podstawie

art. 537 Pr.u.n. postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości należy

prowadzić według przepisów nowej ustawy.

Badanie wymogów formalnych wniosku o ogłoszenie upadłości i skutki

stwierdzonych w nim braków, regulują przepisy zawarte w działach II i III tytułu II

nowej ustawy, normujące postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości.

W konsekwencji uznać należy, że wniosek o ogłoszenie upadłości wniesiony do

sądu przed dniem 1 października 2003 r., a który nie spełnia wymogów formalnych

określonych w Prawie upadłościowym i naprawczym, podlega zwrotowi na

podstawie art. 28 ust. 1 w związku z art. 537 Pr.u.n., bez wzywania wnioskodawcy

do usunięcia braków.

Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w

pkt 2 sentencji postanowienia Sądu drugiej instancji wymaga dokonania wykładni

normy prawnej zawartej w art. 33 ust. 1 Pr.u.n. Wykładnia językowa pozwala bronić

poglądu, że wolą ustawodawcy było uregulowanie w tym przepisie kwestii

dopuszczalności zażaleń, ale wyłącznie na wskazane w nim postanowienia sądu.

Nie można więc przyjąć, że przepis ten zawiera zupełną i wyczerpującą regulację

dopuszczalności zażaleń w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości, bez

względu na charakter decyzji jurysdykcyjnej wydanej w tym postępowaniu. W

najnowszym piśmiennictwie wyrażono już trafny pogląd, że rozpoznawczy charakter

postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości, jako sui generis postępowania

cywilnego, sprawia, że w sprawach nieuregulowanych w nowej ustawie przepis art.

35 Pr.u.n. nakazuje stosować odpowiednio do tego postępowania przepisy księgi

pierwszej części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego, tj. przepisy o

procesie, z wyłączeniem jedynie przepisów o zawieszeniu i wznowieniu

postępowania. Stosowanie przepisów kodeksu postępowania cywilnego o procesie

jest więc uzasadnione wówczas, gdy dane zagadnienie nie jest w ogóle

unormowane w przepisach Prawa upadłościowego i naprawczego albo jest

wprawdzie unormowane, ale tylko fragmentarycznie. Z taką sytuacją mamy do

czynienia w art. 33 ust. 1 Pr.u.n. Fragmentaryczny charakter zawartej w nim

regulacji wyraża się określeniem dopuszczalności zażaleń, ale tylko na orzeczenia

o ściśle określonym charakterze, bez przesądzenia dopuszczalności tego środka

zaskarżenia na inne decyzje jurysdykcyjne, podejmowane w postępowaniu w

przedmiocie ogłoszenia upadłości. Wobec powyższego, do przepisów kodeksu

postępowania cywilnego, które na podstawie art. 35 Pr.u.n. znajdują odpowiednie

zastosowanie w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości zaliczyć należy

m.in. przepisy działu V rozdziału 2 księgi pierwszej k.p.c., poświęcone zażaleniu,

przepisy te nie są bowiem objęte przedmiotowym wyłączeniem, o którym mowa w

art. 35 in fine Pr.u.n.

W tej sytuacji, ponieważ podstawą wydania zarządzenia przewodniczącego,

którego przedmiotem jest zwrot wniosku o ogłoszenie upadłości, nie jest art. 1301

k.p.c., lecz art. 28 ust. 1 Pr.u.n., na takie zarządzenie przysługuje zażalenie do sądu

drugiej instancji na podstawie stosowanego odpowiednio art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. w

związku z art. 35 Pr.u.n.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy, działając na podstawie art. 390 § 1 i § 2

k.p.c., rozstrzygnął zagadnienia prawne, jak w uchwale.