III CZP 113/03

Uchwała z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 113/03

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jacka L. przy uczestnictwie Anny L. o

zmianę zawartego w wyroku rozwodowym rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 5 lutego 2004 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim

postanowieniem z dnia 14 listopada 2003 r.:

"Czy sprawa o zmianę zawartego w wyroku orzekającym rozwód orzeczenia o

władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania zmierzająca do powierzenia

wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców i ograniczenia władzy

rodzicielskiej drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do

osoby dziecka jest sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej w rozumieniu art.

509 pkt 1 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Sprawa o zmianę zawartego w wyroku rozwodowym orzeczenia o władzy

rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania, zmierzająca do powierzenia

wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców i ograniczenia władzy

drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby

dziecka, jest sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej w rozumieniu art.

509 pkt 1 k.p.c.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie wnioskodawcy Jacka L. o zmianę zawartego w wyroku

rozwodowym orzeczenia o władzy rodzicielskiej, na mocy którego wykonywanie

władzy rodzicielskiej nad małoletnią Katarzyną L. powierzone zostało jej matce

Annie L., a wnioskodawca uprawniony został do współdecydowania o miejscu

pobytu dziecka, organizacji jego wypoczynku, wyborze szkoły i zawodu oraz

sposobie leczenia. Wnioskodawca, powołując się na zmianę okoliczności

polegającą m.in. na zmianie, bez jego zgody i wiedzy, miejsca zamieszkania

dziecka, wnosił o powierzenie jemu wykonywania władzy rodzicielskiej nad córką i

ograniczenie władzy rodzicielskiej matki do współdecydowania o miejscu pobytu

dziecka, organizacji jego wypoczynku, wyborze szkoły i zawodu oraz o sposobie

leczenia.

Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem z dnia 12 sierpnia

2003 r. uwzględnił ten wniosek w całości.

Przy rozpoznawaniu apelacji uczestniczki Sąd Okręgowy w Gorzowie

Wielkopolskim powziął przedstawioną w pytaniu wątpliwość, wskazując, że Sąd

Rejonowy rozpoznawał sprawę początkowo w składzie trzyosobowym, z udziałem

ławników, a następnie, na ostatnich trzech posiedzeniach, w składzie

jednoosobowym, w którym zapadło zaskarżone orzeczenie co do istoty sprawy. Sąd

odwoławczy wskazał na rozbieżność praktyki i poważną wątpliwość co do tego, w

jakim składzie sąd powinien rozstrzygać sprawę o zmianę zawartego w wyroku

rozwodowym orzeczenia o władzy rodzicielskiej przez powierzenie jej wykonywania

drugiemu z rodziców i ograniczenie, do określonych uprawnień, władzy tego,

któremu dotychczas przysługiwała w całości (art. 509 pkt 1 k.p.c. w związku z art.

106 k.r.o.).

Sąd Okręgowy stwierdził, że można prezentować pogląd, iż skoro ustawodawca

w art. 509 pkt 1 k.p.c., regulującym skład sądu w postępowaniu nieprocesowym i

przewidującym wyjątki od zasady składu jednoosobowego, zaliczył do tych

wyjątków jedynie sprawy o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej, to

sprawy o zmianę orzeczenia ograniczającego władzę rodzicielską powinny być

rozpoznawane według ogólnej zasady, w składzie jednoosobowym. Jednakże w

ocenie tego Sądu bardziej przekonująca jest wykładnia art. 509 k.p.c. nawiązująca

do regulacji zawartej w art. 106 k.r.o., który nie przewiduje żadnych ograniczeń co

do zakresu zmiany zawartego w wyroku rozwodowym orzeczenia o władzy

rodzicielskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 579 k.p.c., sprawy o zmianę zawartego w wyroku orzekającym

rozwód rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej rozpoznaje sąd opiekuńczy w trybie

nieprocesowym. Podstawę materialnoprawną orzekania sądu opiekuńczego

stanowi art. 106 k.r.o. regulujący możliwość zmiany przez sąd opiekuńczy

zawartego w wyroku rozwodowym orzeczenia o władzy rodzicielskiej i sposobie jej

wykonywania, jeśli ze względu na zmianę okoliczności wymaga tego dobro dziecka.

Konieczność wprowadzenia odrębnej regulacji w tym przedmiocie wynika z tego, że

art. 577 k.p.c., uprawniający sąd opiekuńczy do zmiany swoich, nawet

prawomocnych postanowień, jeśli wymaga tego dobro osoby, której dotyczą, nie

mógłby mieć zastosowania do zmiany orzeczenia o władzy rodzicielskiej zawartego

w wyroku rozwodowym, nie jest to bowiem orzeczenie sądu opiekuńczego. Sąd

opiekuńczy, orzekając na podstawie art. 106 k.r.o. o zmianie zawartego w wyroku

rozwodowym rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej, orzeka w tym przedmiocie po

raz pierwszy.

Skład sądu w postępowaniu nieprocesowym reguluje art. 509 k.p.c., wobec

czego w zakresie objętym tym przepisem nie ma zastosowania art. 47 k.p.c.,

dotyczący składu sądu w procesie.

Zgodnie z art. 509 k.p.c., w postępowaniu nieprocesowym zasadą jest

rozpoznawanie spraw w składzie jednoosobowym, bez udziału ławników, a wyjątki

od tej zasady ustawodawca wymienił wyczerpująco w punktach od 1 do 4

omawianego przepisu. Jednym z tych wyjątków, objętym punktem 1, są sprawy o

pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej, które są rozpoznawane w

składzie trzyosobowym, z udziałem ławników. Zaliczenie do spraw rozpoznawanych

w składzie ławniczym także spraw o ograniczenie władzy rodzicielskiej nastąpiło w

wyniku zmiany dokonanej przez art. 1 pkt 82 ustawy z dnia 1 marca 1996 r.

nowelizującej kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 189); do tej chwili

art. 509 pkt 1 k.p.c. obejmował tylko sprawy o pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Ustawodawca uznał zatem, że także sprawy o ograniczenie władzy rodzicielskiej

wymagają rozstrzygania z udziałem ławników, co powinno gwarantować

wszechstronne rozważenie wszystkich okoliczności faktycznych, z uwzględnieniem

dobra dziecka.

Na taki cel wprowadzenia składu ławniczego we wszystkich sprawach, w których

przedmiotem rozpoznania jest możliwość pozbawienia rodziców władzy

rodzicielskiej, wskazał Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5

listopada 1973 r., III CZP 67/73 (OSNC 1974, nr 7-8, poz. 126) i stanowisko to

należy podzielić w odniesieniu także do spraw o ograniczenie władzy rodzicielskiej,

objętych obecnie przez art. 509 pkt 1 k.p.c.

Ustawodawca, wymieniając w omawianym przepisie sprawy o ograniczenie

władzy rodzicielskiej jako sprawy rozpoznawane w składzie ławniczym, nie

zdefiniował tego rodzaju spraw ani nie wymienił szczegółowo katalogu spraw

mających taki charakter. Wynika to z zasad techniki legislacyjnej i nie może

stanowić argumentu dla uzasadnienia stanowiska, że skoro w przepisie tym nie

wymieniono spraw o zmianę orzeczenia o ograniczeniu władzy rodzicielskiej ani

spraw o zmianę zawartego w wyroku rozwodowym orzeczenia w tym przedmiocie,

to sprawy takie rozpoznawane są według ogólnych zasad art. 509 k.p.c. w składzie

jednoosobowym.

O tym, jaka sprawa jest sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej, decyduje

materialnoprawne określenie pojęcia „ograniczenie władzy rodzicielskiej”, a więc

definicji tego pojęcia należy szukać w przepisach kodeksu rodzinnego i

opiekuńczego. Ustawodawca posłużył się nim w art. 58 § 1 i art. 107 § 1 k.r.o., nie

definiując go jednak. Wskazał jedynie, że sąd w wyroku rozwodowym albo w

okolicznościach określonych w art. 107 k.r.o. może powierzyć wykonywanie władzy

rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do

określonych obowiązków i uprawnień wobec osoby dziecka. W art. 109 k.r.o.

pojęcie ograniczenia władzy rodzicielskiej nie zostało natomiast w ogóle użyte, choć

powszechnie przyjmuje się, że zarządzenia, jakie może wydać sąd na podstawie

tego przepisu, stanowią ograniczenie władzy rodzicielskiej w ścisłym tego słowa

znaczeniu.

Jak wynika z art. 95 § 1 oraz art. 98 § 1 k.r.o., władza rodzicielska obejmuje w

szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i

majątkiem dziecka oraz wykonywania uprawnień i obowiązków jego przedstawiciela

ustawowego. W doktrynie przyjmuje się powszechnie, że o ograniczeniu władzy

rodzicielskiej można mówić wówczas, gdy dochodzi do ingerencji sądu w jej

wykonywanie i w wyniku tej ingerencji następuje zmiana władzy rodzicielskiej,

polegająca na zmniejszeniu jej zakresu w stosunku do zakresu przewidzianego we

wskazanych wyżej przepisach.

Nie ulega wątpliwości, że orzeczenie o władzy rodzicielskiej wydane na

podstawie art. 58 § 1 k.r.o. i polegające na powierzeniu jej wykonywania jednemu z

rodziców, a ograniczeniu władzy drugiego do określonych uprawnień i obowiązków

w stosunku do osoby dziecka, zawiera oba powyższe elementy. W wyniku

ingerencji sądu dochodzi do ograniczenia władzy rodzicielskiej tego z rodziców,

któremu jej nie powierzono i którego władza ograniczona została jedynie do

określonych w wyroku rozwodowym uprawnień i obowiązków. Takie stanowisko

prezentowane jest obecne na gruncie art. 58 § 1 k.r.o. zarówno w doktrynie, jak i

orzecznictwie (porównaj m.in. uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66, OSNCP 1968, nr 5, poz. 77

oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1971 r., III CZP 69/71,

OSNCP 1972, nr 3, poz. 49).

Tak samo należy ocenić skutki, do jakich może dojść w wyniku ingerencji sądu

rozpoznającego sprawę wszczętą na podstawie o art. 106 k.r.o. i zmierzającą do

zmiany zawartego w wyroku rozwodowym orzeczenia o władzy rodzicielskiej, jeśli

zmiana ma polegać na jakimkolwiek ograniczeniu tej władzy jednego lub obojga

rodziców, w stosunku do regulacji zawartej w wyroku rozwodowym oraz we

wskazanych wyżej przepisach art. 95 § 1 i art. 98 § 1 k.r.o. Dotyczy to przykładowo

dalszego ograniczenia władzy rodzicielskiej tego z rodziców, któremu jej nie

powierzono, ograniczenia władzy rodzicielskiej obojga rodziców na podstawie art.

109 k.r.o., powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej temu z rodziców, który na

mocy wyroku rozwodowego miał ją dotychczas ograniczoną i ograniczenia władzy

drugiego, który do tej pory posiadał ją w pełnym zakresie. We wszystkich tych

wypadkach dochodzi, w wyniku ingerencji sądu, do zmniejszenia zakresu władzy

rodzicielskiej, jaka dotychczas przysługiwała jednemu lub obojgu rodzicom, a zatem

do ograniczenia tej władzy. Uznać więc trzeba, że sprawy w tym przedmiocie są

sprawami o ograniczenie władzy rodzicielskiej w rozumieniu art. 509 pkt 1 k.p.c.

Taka wykładnia uwzględnia cel art. 509 pkt 1 k.p.c., jakim jest poddanie

kolegialnej ocenie, z udziałem ławników, spraw o istotnym znaczeniu społecznym,

w których nadrzędne znaczenie ma dobro dziecka, a ustalone okoliczności

faktyczne dotyczące wykonywania władzy rodzicielskiej powinny być poddane

wnikliwej i wszechstronnej ocenie. Oceny takiej wymagają nie tylko sprawy o

ograniczenie władzy rodzicielskiej w ścisłym znaczeniu, lecz także sprawy o zmianę

orzeczenia w tym przedmiocie, jeśli zmiana ma polegać na ograniczeniu władzy

rodzicielskiej w stosunku do zakresu dotychczas przysługującego rodzicom lub

jednemu z nich. Podkreślić trzeba, że – jak wskazano wyżej – w sprawie o zmianę

zawartego w wyroku rozwodowym orzeczenia o władzy rodzicielskiej, sąd

opiekuńczy orzeka po raz pierwszy, a zatem po raz pierwszy ustala i ocenia

sytuację dziecka, dotychczasowy sposób wykonywania przez rodziców władzy

rodzicielskiej oraz wszystkie pozostałe okoliczności mające istotne znaczenie dla

dobra dziecka i decydujące o możliwości ograniczenia władzy rodzicielskiej jednego

lub obojga rodziców. Zakres ustaleń i oceny sądu musi być więc taki sam, jak przy

rozpoznawaniu każdej innej sprawy, w której może dojść do ograniczenia władzy

rodzicielskiej, toteż nie ma żadnych powodów, z punktu widzenia celu art. 509 pkt 1

k.p.c., by skład w sprawie o ograniczenie władzy rodzicielskiej sensu stricto różnił

się w sprawie o zmianę zawartego w wyroku rozwodowym orzeczenia o władzy

rodzicielskiej, zmierzającą do ograniczenia władzy rodzicielskiej jednego lub obojga

rodziców.

Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 5 listopada 1973 r., III CZP

67/73, o składzie sądu decyduje nie rodzaj wydawanego orzeczenia, lecz przedmiot

rozpoznania. Dlatego sprawę, której przedmiotem jest zmiana zawartego w wyroku

rozwodowym orzeczenia o władzy rodzicielskiej jednego lub obojga rodziców przez

jej ograniczenie w stosunku do stanu dotychczasowego, rozpoznaje sąd w składzie

ławniczym niezależnie od tego, jakie zapadnie orzeczenie końcowe.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. rozstrzygnął

przedstawione zagadnienie, jak w uchwale.