V CK 241/03

Wyrok z dnia 18 lutego 2004 r., V CK 241/03

W razie skierowania egzekucji do przedmiotu obciążonego zastawem,

zastawnik może w drodze powództwa żądać zwolnienia tego przedmiotu od

egzekucji, jeżeli zabezpieczona zastawem wierzytelność nie jest jeszcze

w całości wymagalna.

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Maria Grzelka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Banku Polskiej Spółdzielczości, S.A.

w W., III Oddziału w W. przeciwko Przedsiębiorstwu Handlowo-Usługowemu „P.”,

spółce z o.o. w B. i Henrykowi S. o zwolnienie od egzekucji, po rozpoznaniu na

rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 lutego 2004 r. kasacji strony pozwanej

Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego „P.”, spółki z o.o. w B. od wyroku Sądu

Okręgowego w Legnicy z dnia 23 stycznia 2003 r.

oddalił kasację i zasądził od pozwanego Przedsiębiorstwa Handlowo-

Usługowego „P.”, sp. z o.o. na rzecz powoda kwotę 1200 zł kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Jaworze wyrokiem z dnia 4 października 2002 r. uwzględnił

powództwo Banku Polskiej Spółdzielczości S.A. w W., III Oddziału w W. i zwolnił od

egzekucji ciągnik ursus 1212 zajęty u dłużnika Bolesława Z. przez komornika

w sprawach egzekucyjnych z wniosku pozwanych „P.”, spółki z o.o. w B. i Henryka

S.

Sąd Rejonowy ustalił, że ciągnik ursus 1212 jest przedmiotem zastawu

rejestrowego ustanowionego przez Bolesława Z. na rzecz poprzednika prawnego

strony powodowej Dolnośląskiego Banku Regionalnego S.A. w W., w celu

zabezpieczenia wierzytelności z tytułu zaciągniętego kredytu. W ocenie Sądu

Rejonowego, stan zobowiązania dłużnika w stosunku do powodowego Banku nie

pozwala na przymusowe dochodzenie od niego należności i dlatego niemożliwe

było przystąpienie Banku do postępowania egzekucyjnego w charakterze

wierzyciela egzekwującego i skorzystanie z pierwszeństwa zaspokojenia.

Niemożliwe było także zabezpieczenie roszczeń Banku przed upływem terminu

spełnienia świadczenia, o którym mowa w art. 26 ustawy o zastawie rejestrowym

i rejestrze zastawów, gdyż spłata dalszej części kredytu nie jest zagrożona.

Powołując się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia 29

listopada 2001 r., V CKN 616/00 (OSNC 2000, nr 7-8, poz. 105) Sąd Rejonowy

uznał, że stronie powodowej będącej osobą trzecią w rozumieniu art. 841 § 1 k.p.c.

przysługuje żądanie zwolnienia przedmiotu od egzekucji, egzekucja bowiem

narusza jej prawa, skoro w razie sprzedaży zajętego ciągnika strona powodowa

zostanie pozbawiona zabezpieczenia.

Apelację pozwanej „P.”, spółki z o.o. w B. od powyższego wyroku Sąd

Okręgowy w Legnicy oddalił wyrokiem z dnia 23 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy

podzielił ustalenia Sądu pierwszej instancji i ocenę, że egzekucja skierowana do

przedmiotu zastawu narusza prawa zastawnika, co uzasadnia powództwo na

podstawie art. 841 § 1 k.p.c.

W kasacji opartej na obu podstawach wymienionych w art. 3931

k.p.c.

pozwana „P.”, spółka z o.o. w B. zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię art. 841 k.p.c., polegającą na przyjęciu, że zajęcie przedmiotu

zastawu przez organ egzekucyjny narusza prawa zastawnika – co pozostaje

w sprzeczności z art. 21 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym

i rejestrze zastawów (Dz.U. Nr 149, poz. 703 ze zm. – dalej: "u.z.r.r.z.") oraz art.

1025 k.p.c., przewidującym możliwość zaspokojenia zarówno zastawnika, jak

i wierzyciela osobistego w postępowaniu egzekucyjnym z przedmiotu zastawu,

błędną wykładnię art. 26 u.z.r.r.z., polegającą na przyjęciu, że zajęcie przedmiotu

zastawu, a co za tym idzie zmniejszenie wartości zabezpieczenia udzielonego

kredytu nie daje zastawnikowi uprawnienia do żądania dodatkowego

zabezpieczenia udzielonego kredytu przed terminem jego wymagalności, co

pozostaje w sprzeczności z twierdzeniami powoda i celowością wytoczenia

powództwa ekscydencyjnego, niezastosowanie art. 17 ust. 1 in fine u.z.r.r.z.,

a w konsekwencji przyjęcie, że następcy prawnemu banku, na rzecz którego

ustanowiono zastaw rejestrowy, przysługuje skuteczne prawo zastawu, pomimo

niedokonania wpisu nabywcy zabezpieczonej wierzytelności do rejestru zastawów.

W zakresie przepisów postępowania skarżąca zarzuciła naruszenie art. 232

w związku z art. 841 k.p.c. przez przyjęcie, że dla zwolnienia zajętej rzeczy od

egzekucji w drodze powództwa przeciwegzekucyjnego wystarczające jest samo

wykazanie przysługującego osobie trzeciej prawa, a nieudowodnienie jego

naruszenia w oparciu o fakty, z których powód wywodził swoje żądanie, art. 230

k.p.c. przez przyjęcie za prawdziwe faktów podanych przez powoda, związanych

z rzekomym brakiem możliwości wystawienia przez powoda bankowego tytułu

egzekucyjnego bądź bankowego tytułu zabezpieczenia, pomimo tego, że

naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 140 k.p.c., polegające na

niedoręczeniu pozwanej odpisu pisma, w którym powód odmiennie niż w treści

pozwu przytaczał powyższe twierdzenia, uniemożliwiło skarżącej ustosunkowanie

się do nich, art. 381 i 382 k.p.c. przez nieuwzględnienie zawartego w apelacji

wniosku pozwanego o zobowiązanie powoda do przedstawienia umowy kredytowej

wraz z aneksami, harmonogramem oraz zestawieniem dokonanych wpłat, co

uniemożliwiło ocenę zasadności twierdzenia powoda o niemożności wystawienia

bankowego tytułu egzekucyjnego czy bankowego tytułu zabezpieczenia, art. 140

k.p.c. w związku z art. 385 k.p.c. przez przyjęcie, że fakt uchybienia proceduralnego

Sądu pierwszej instancji, polegającego na niedoręczeniu pozwanej odpisu jednego

z pism powoda, w którym zmieniał on stanowisko co do wymagalności

zabezpieczonego kredytu, nie miał wpływu na treść orzeczenia, w sytuacji, w której,

zdaniem skarżącego, okoliczność ta powinna mieć decydujące znaczenie dla

rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawą powództwa ekscydencyjnego przewidzianego w art. 841 k.p.c. jest

naruszenie prawa osoby trzeciej przez zajęcie określonego przedmiotu w toku

egzekucji. W judykaturze utrwalony jest pogląd, że osobą trzecią w rozumieniu tego

przepisu jest każda osoba (poza dłużnikiem egzekwowanym), której prawa zostały

naruszone w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu

wykonawczego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN

616/00 wskazał, że w razie skierowania egzekucji do rzeczy obciążonej zastawem,

zastawnik jest osobą trzecią w rozumieniu art. 841 § 1 k.p.c.

Zastaw polega na obciążeniu rzeczy prawem, na mocy którego wierzyciel

będzie mógł dochodzić zaspokojenia z rzeczy bez względu na to, czyją stała się

własnością i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy.

Skierowanie egzekucji do przedmiotu obciążonego zastawem ma ten skutek, że

w razie sprzedaży zajętego przedmiotu nabywca stanie się właścicielem bez

żadnych obciążeń (art. 879 k.p.c.). Oznacza to, że prawo zastawu wygaśnie,

naruszenie prawa zastawnika przez skierowanie egzekucji do przedmiotu zastawu

wydaje się więc oczywiste.

Nie da się jednak zaprzeczyć, że w razie skierowania egzekucji do przedmiotu

zastawu, poza powództwem ekscydencyjnym zastawnik ma także inny sposób

uzyskania ochrony. Możliwość taką daje art. 1034 w związku z art. 1030 k.p.c.

Wierzyciel, któremu przysługuje umowne prawo zastawu i który udowodni je

dokumentem publicznym lub prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym,

może wziąć udział w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję z ruchomości.

W przypadku zastawu rejestrowego dokumentem publicznym jest odpis z rejestru

zastawów (art. 42 ust. 3 u.z.r.r.z.). Udział w podziale sumy uzyskanej z egzekucji

daje zastawnikowi prawo pierwszeństwa w zaspokojeniu zgodnie z art. 1025 k.p.c.

Do udziału w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję zbędne jest nawet

korzystanie z art. 26 u.z.r.r.z. lub innych przepisów umożliwiających postawienie

w stan wymagalności wierzytelności dotychczas niewymagalnej, wymagalność

zabezpieczonej zastawem wierzytelności nie jest bowiem przesłanką udziału

w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję. W podziale uczestniczą wierzyciele

wymienieni w art. 1030 k.p.c. niezależnie od tego, czy termin płatności ich

wierzytelności już nastąpił.

Ze względu na dopuszczalność udziału zastawnika w podziale sumy

uzyskanej z egzekucji może nasuwać się wątpliwość, czy skierowanie egzekucji do

przedmiotu zastawu i w konsekwencji wygaśnięcie zastawu rzeczywiście narusza

prawo zastawnika. Celem zastawu jest przecież uzyskanie zaspokojenia

i pierwszeństwa przed dłużnikami osobistymi, a to może być zachowane w razie

udziału zastawnika przy podziale sumy uzyskanej z egzekucji.

Trzeba jednak zauważyć, że dla zastawnika nie jest obojętny czas

zaspokojenia. Wierzyciel może odmówić przyjęcia niewymagalnego świadczenia;

przed terminem wymagalności może ono być dla niego mało przydatne lub nawet

spowodować szkodę. Na przykład przy umowie kredytowej nie chodzi o to, aby

kredytodawca otrzymał w dowolnym czasie zwrot kwoty zaofiarowanego kredytu,

ale o pozostawienie środków drugiej stronie przez określony czas, za co

kredytodawca otrzymuje wynagrodzenie. W razie zabezpieczenia wierzytelności

zastawem prawo zastawnika obejmuje nie tylko uprzywilejowanie w egzekucji, ale

także prawo zachowania zastawu do czasu wymagalności zabezpieczonej nim

wierzytelności.

W sytuacji, w której zabezpieczona zastawem wierzytelność nie jest w całości

wymagalna, udział zastawnika w podziale sumy uzyskanej z egzekucji przedmiotu

zastawu nie chroni w pełni jego prawa. Wcześniejsze skierowanie egzekucji do

przedmiotu zastawu narusza więc prawo zastawnika, mimo że może on zgłosić

swój udział w podziale sumy uzyskanej z egzekucji. Prowadzi to do wniosku, że

w razie skierowania egzekucji do przedmiotu obciążonego zastawem, zastawnik

może w drodze powództwa żądać zwolnienia tego przedmiotu od egzekucji, jeżeli

zabezpieczona zastawem wierzytelność nie jest jeszcze w całości wymagalna.

W takim przypadku do zastawnika należy wybór, czy wytoczyć powództwo

ekscydencyjne, czy zadowolić się uprawnieniem wynikającym z art. 1034 w związku

z art. 1030 k.p.c.

Wszystkie liczne zarzuty kasacji, dotyczące naruszenia przepisów

postępowania, zmierzają do wykazania wadliwości ustalenia, że powodowy Bank

nie ma podstaw żądania spełnienia świadczenia przez dłużnika przed terminem

wymagalności. Okoliczność ta nie jest istotna dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż bez

względu na zagrożenia dla spełnienia świadczenia przez dłużnika, powodowy Bank

ma prawo do zachowania zastawu do czasu wymagalności zabezpieczonej tym

zastawem wierzytelności i wobec naruszenia tego prawa przez skierowanie

egzekucji do przedmiotu zastawu przysługuje mu powództwo z art. 841 k.p.c.

Z tego względu chybione są również zarzuty naruszenia art. 841 k.p.c. i art. 26

u.z.r.r.z.

Także zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 u.z.r.r.z. nie jest trafny. Wymieniony

przepis uzależnia skuteczność przeniesienia zastawu rejestrowego od wpisu

nabywcy do rejestru zastawów. Bezsporne jest, że pierwotnie wierzytelność

w stosunku do dłużnika Bolesława Z. i zastaw na ciągniku, stanowiącym jego

własność, przysługiwały Dolnośląskiemu Bankowi Regionalnemu S.A. w W. Na

podstawie uchwały Komisji Nadzoru Bankowego z dnia 3 lipca 2002 r. Dolnośląski

Bank Regionalny S.A. został przejęty przez powodowy Bank. Przy tego rodzaju

sukcesji generalnej przepis art. 17 ust. 1 u.z.r.r.z. nie ma zastosowania.

Z powyższych względów na podstawie art. 39312

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.