III CZP 120/03

Uchwała z dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 120/03

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Agnieszki T. i Józefa N. przeciwko

Nadwiślańskiej Spółce Węglowej S.A. w T. o naprawienie szkody górniczej, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 24 lutego 2004 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z

dnia 2 grudnia 2003 r.:

"Czy sąd orzekając o sposobie naprawienia szkody w gruntach rolnych i leśnych

na podstawie art. 94 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i

górnicze (Dz.U. Nr 27 poz. 96 ze zm.) ogranicza się do nałożenia na sprawcę

szkody obowiązku wykonania rekultywacji uszkodzonego gruntu zgodnie z

przepisami ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych czy też określa sposób

naprawy od strony technicznej ?"

podjął uchwałę:

Orzekając o naprawieniu szkody w gruntach rolnych i leśnych w drodze

rekultywacji, na podstawie art. 94 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo

geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 27, poz. 96 ze zm.), sąd nie określa sposobu

jej przeprowadzenia.

Uzasadnienie

Pozwana Nadwiślańska Spółka Węglowa, wykonując ugodę pozasądową

zawartą przez strony, podjęła czynności zmierzające do naprawienia szkody

górniczej przez nawiezienie ziemi. Powodowie zakwestionowali prawidłowość

wykonania ugody, a uwzględniając ich żądania, Sąd Rejonowy nakazał pozwanej

spółce przeprowadzenie rekultywacji terenu zdegradowanego przez zdjęcie

wierzchniej warstwy ziemi i nawiezienie ziemi odpowiadającej wymogom gleby

uprawnej klasy piątej oraz usunięcie pozostałych siedmiu pni wierzb o średnicy

54 cm oraz 17 pni drzew owocowych.

Rozpoznając apelację pozwanej spółki, która zarzuciła naruszenie art. 94 ust. 3

ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 27, poz. 96

ze zm. – dalej: "Pr.g.g."), Sąd Okręgowy przedstawił do rozstrzygnięcia –

przytoczone na wstępie – zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Odpowiedzialność za szkodę będącą następstwem ruchu zakładu górniczego

reguluje art. 91 Pr.g.g. Z odesłania zawartego w art. 92 tej ustawy wynika, że do

naprawienia szkód, o których mowa w art. 91 stosuje się przepisy kodeksu

cywilnego, chyba że ustawa prawo geologiczne i górnicze stanowi inaczej. Przepisy

kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności za szkodę mogą być zatem

stosowane po uwzględnieniu unormowań zawartych w ustawie Prawo geologiczne i

górnicze.

Ustawa ta, stanowiąca lex specialis w stosunku do kodeksu cywilnego, reguluje

odpowiedzialność za szkody związane z ruchem zakładu górniczego, jeżeli

działalność ta odbywa się zgodnie z zasadami określonymi w ustawie. Gdy szkoda

jest wynikiem ruchu zakładu górniczego, prowadzonego niezgodnie z zasadami

określonymi w ustawie, bądź wynikiem przyczyn innych niż ruch zakładu,

odpowiedzialność za szkodę regulowana jest przepisami kodeksu cywilnego.

Wyjątek od zasady wynikającej z art. 363 § 1 k.c. przewiduje art. 94 ust. 1 Pr.g.g.

stanowiący, że naprawienie szkody powinno nastąpić przez przywrócenie stanu

poprzedniego. Wyłączenie restytucji naturalnej następuje wówczas, gdy nie jest

możliwe przywrócenie stanu poprzedniego lub gdy koszty tego przywrócenia rażąco

przekraczałyby wielkość poniesionej szkody (art. 95 ust. 1 Pr.g.g.).

Dalszą modyfikację w odniesieniu do szkód wyrządzonych ruchem zakładu

górniczego w gruntach rolnych i leśnych przewiduje art. 94 ust. 3 Pr.g.g., który

stanowi, że naprawienie szkody następuje w drodze rekultywacji, zgodnie z

przepisami o ochronie tych gruntów. Definicję gruntów rolnych i leśnych zawiera

ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. Nr 16,

poz. 78). Zabieg rekultywacji – stosownie do art. 4 pkt 18 tej ustawy – polega na

nadaniu lub przywróceniu gruntom zdegradowanym albo zdewastowanym wartości

użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu,

poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków

wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie

niezbędnych dróg.

Skoro celem rekultywacji jest nadanie bądź przywrócenie walorów użytkowych

lub przyrodniczych gruntu rolnego (leśnego), to rezultatem przeprowadzonych

zabiegów rekultywacyjnych może być całkowite bądź częściowe przywrócenie

stanu poprzedniego. W myśl uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 1996 r.,

III CZP 15/96 (OSNC 1996, nr 5, poz. 72), art. 94 ust. 3 Pr.g.g. wyłącza możliwość

naprawienia szkody w gruntach rolnych i leśnych przez zapłatę odszkodowania, o

którym mowa w art. 95.

Rozważając kwestię relacji przepisów Prawa geologicznego i górniczego do

ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, nie można pominąć brzmienia art. 96

ust. 3 Pr.g.g., który posługuje się sformułowaniem „zgodnie z przepisami”.

Przemawia ono przeciwko wąskiemu rozumieniu tego odesłania, ograniczającego

się do definicji pojęcia rekultywacji, zamieszczonego w art. 4 pkt 18 ustawy o

ochronie gruntów rolnych i leśnych.

Z powyższego uregulowania wynika, że proces rekultywacji jest uzależniony od

stopnia dewastacji i degradacji terenu oraz wymaga wykonania prac zmierzających

do przywrócenia terenowi zdegradowanemu zdolności produkcyjnej lub użytkowej i

umożliwiających jego zagospodarowanie. Czynności podejmowane w celu

wykonania obowiązku naprawienia szkody w gruntach rolnych i leśnych oraz

wykonania rekultywacji tych gruntów w sposób określony w ustawie o ochronie

gruntów rolnych i leśnych nie muszą się pokrywać, a cele tych czynności – jak

trafnie podnosi się w doktrynie – są odmienne. W ustawie o ochronie gruntów

chodzi o rekultywację, w Prawie geologicznym i górniczym zaś o naprawienie

szkody. Publicznoprawne przepisy o rekultywacji zawarte w ustawie o ochronie

gruntów rolnych i leśnych pozwalają na dostosowanie rozstrzygnięcia do aktualnych

potrzeb wynikających z zaawansowania procesu rekultywacji. Przepisy obu ustaw

nie wprowadzają zmian pozwalających sądowi na ustalenie w takiej sytuacji

zakresu i treści obowiązku rekultywacji. Wyrazem tego, że to organ administracji

sprawuje nadzór nad prawidłową realizacją całego, z reguły długotrwałego procesu

rekultywacji, jest art. 22 ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, który poza

określeniem niezbędnych składników decyzji pozwala na wydanie ciągu decyzji w

sprawie rekultywacji i zagospodarowania. Ewentualna zgoda poszkodowanego co

do sposobu bądź zakresu naprawienia szkody nie zwalnia od nałożonych

obowiązków na podstawie ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych w zakresie

rekultywacji, co trudne byłoby do obrony (art. 3531

k.c.) w wypadku przyjęcia, że art.

94 ust. 3 Pr.g.g. stanowi uregulowanie o charakterze szczególnym w stosunku do

wymagań ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Potwierdza to niezbędność

decyzji administracyjnej, która eliminuje wpływ woli stron na nałożony obowiązek

rekultywacji.

Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych nie pozostawia wątpliwości, że

kompetencja do wydania decyzji w sprawach rekultywacji i zagospodarowania

zastrzeżona została organom administracji, które mają obowiązek uwzględnienia

wielu czynników decydujących o sposobie jej przeprowadzenia i zagospodarowania

terenu. Wobec takiego uregulowania kompetencji, sąd powszechny nie jest władny

wydawać rozstrzygnięć w sprawach zastrzeżonych organom administracji.

Uregulowanie to zapewnia także, że zabiegi nie wpłyną na zmianę przeznaczenia

gruntu. Organy administracji dysponują odpowiednimi środkami dla wymuszenia

wykonania powziętych decyzji, rozstrzygnięcie sądu jest wyznaczone granicami

zgłoszonego żądania i skutkuje wyłącznie między stronami.

Sformułowanie zawarte w art. 94 ust. 3 Pr.g.g., że naprawienie szkody w drodze

rekultywacji odbywa się zgodnie z przepisami o ochronie gruntów rolnych i leśnych,

rozumiane jako odesłanie do trybu postępowania przewidzianego przepisami

ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, nie upoważnia do przyjęcia, że

przepisy tej ustawy obejmują całość uregulowania problematyki związanej z

rekultywacją. Sądom powszechnym przyznana została kompetencja do

rozstrzygania o tym, czy istnieje związek przyczynowy między zniszczeniem

gruntów i działalnością zakładu górniczego, a tym samym o jego odpowiedzialności

za szkodę i obowiązku rekultywacji na jego koszt. Stosując art. 20 ust. 1 ustawy o

ochronie gruntów rolnych i leśnych, stanowiący, że osoba powodująca utratę lub

ograniczenie wartości użytkowej gruntów jest zobowiązana do ich rekultywacji na

własny koszt, organ administracji ogólnej (art. 22 ust. 2) związany jest orzeczeniem

sądu powszechnego zobowiązującym zakład górniczy do rekultywacji na jego koszt,

a więc i ustaleniem istnienia związku przyczynowego między degradacją i

działalnością tego zakładu (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18

kwietnia 1996 r., III CZP 31/96, OSNC 1996, nr 9, poz. 113).

Sąd Okręgowy trafnie wskazał, że wierzyciel może się domagać na podstawie

art. 1049 § 1 k.p.c., aby sąd wezwał dłużnika do wykonania rekultywacji, w tym

także do uzyskania decyzji administracyjnej. Również wtedy gdy prawomocny

wyrok sądu nakłada na sprawcę obowiązek naprawienia szkody powstałej w

budynku mieszkalnym przez przywrócenie stanu poprzedniego (art. 94 ust. 1

Pr.g.g.), dłużnik nie jest zwolniony od obowiązku uzyskania decyzji administracyjnej

– pozwolenia na budowę. (...)

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.