V CK 272/03

Wyrok z dnia 27 lutego 2004 r., V CK 272/03

W razie odpłatnego rozporządzenia korzyścią uzyskaną przez osobę

trzecią, o której mowa w art. 527 i nast. k.c., przy ocenie zakresu jej

zobowiązania wynikającego z art. 531 § 2 k.c. ma zastosowanie art. 409 k.c.

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Elżbiety L. przeciwko Ewie H.

i Mirosławie J. o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną i zapłatę, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 lutego 2004 r. kasacji

pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 22 października

2002 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy we Wrocławiu, uwzględniając powództwo Elżbiety L. o uznanie

za bezskuteczną wobec niej umowy darowizny, na podstawie której jej dłużnik

Robert H. przeniósł na rzecz matki – pozwanej Ewy H. i żony – pozwanej

Mirosławy J. udziały wynoszące odpowiednio 1/2 i 1/4 w prawie własności

szczegółowo opisanej nieruchomości – zasądził od obu pozwanych na rzecz

powódki odpowiednio kwoty 44 990,96 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 3 marca

2000 r. i 22 495,96 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 21 czerwca 2001 r.

W pozostałym zakresie w części postępowanie umorzył i w części powództwo

oddalił.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, uwzględniając częściowo apelację pozwanych,

zmienił powyższy wyrok w ten tylko sposób, że w miejsce zasądzonych kwot

z odsetkami zasądził od Ewy H. kwotę 22 354,60 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 13 maja 1997 r. do dnia 27 października 1997 r. oraz odsetki ustawowe od tej

kwoty od dnia 3 marca 2000 r., natomiast od Mirosławy J. kwotę 11 177,30 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia 13 maja 1997 r. do dnia 27 października 1997 r.

oraz odsetki ustawowe od tej kwoty od dnia 21 czerwca 2001 r., a dalej idącą

apelację oddalił.

Według dokonanych ustaleń, w chwili dokonania darowizny Robert H. był

dłużnikiem powódki z tytułu pożyczek udzielonych mu w 1993 r. Wierzytelności

z tych umów potwierdzone zostały orzeczeniami sądowymi. Po trzech latach od

zawarcia umowy darowizny Robert H. oraz obdarowane matka i żona jako

współwłaściciele przenieśli na podstawie umowy sprzedaży z dnia 24 października

1997 r. własność nieruchomości na rzecz Ewy D.-T. i Pawła T. Prowadzona na

wniosek powódki egzekucja z nieruchomości nie odniosła skutku, po stwierdzeniu

bowiem, że nieruchomość została zbyta na rzecz wymienionych osób,

postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone.

Sądy obu instancji uznały, że spełnione zostały wszystkie przesłanki skargi

pauliańskiej, na której oparte zostało powództwo. Wskutek darowizny dokonanej

z pokrzywdzeniem powódki, o czym pozwane – jako osoby bliskie dłużnika –

wiedziały, pozwane uzyskały korzyść majątkową. Wobec tego, że sprzedały swe

udziały w nieruchomości, ich odpowiedzialność w stosunku do powódki wynika

z art. 405 k.c., w granicach w jakich powódka, zgodnie z art. 532 k.c., zaspokoiłaby

się z nieruchomości, gdyby nie została zbyta.

Kasacja pozwanych oparta została na podstawie naruszenia art. 405 k.c.

przez błędną jego wykładnię i wskutek tego zastosowanie. Zdaniem skarżących,

wobec osób, które wyzbyły się uzyskanych od dłużnika rzeczy objętych skargą

pauliańską, możliwe jest zasądzenie kwot pieniężnych jedynie na podstawie

przepisów dotyczących odpowiedzialności deliktowej. W takim jednak przypadku

ciężar dowodu winy spoczywałby na powódce i nie można byłoby winy tej wywodzić

z domniemań ustanowionych w przepisach dotyczących uznania czynności prawnej

za bezskuteczną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według przepisów dotyczących skargi pauliańskiej, skutkiem uznania

czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela jest możność

dochodzenia zaspokojenia z przedmiotów, które w następstwie czynności uznanej

za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły (art. 532 k.c.).

Ponadto, zgodnie z art. 531 § 2 k. c., jeśli osoba trzecia rozporządziła uzyskaną

korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciw osobie, na której rzecz

nastąpiło rozporządzenie, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach

uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli

rozporządzenie było nieodpłatne. Przepisy te nie wyczerpują całego zakresu

odpowiedzialności osoby trzeciej; nie wyjaśniają np., co się dzieje w przypadku,

który wystąpił w rozpoznawanej sprawie, a mianowicie, gdy nabywca rzeczy

rozporządzonej odpłatnie przez osobę trzecią był w dobrej wierze (nie wiedział

o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną).

Okoliczność, że przepisy kodeksu cywilnego dotyczące skargi pauliańskiej

wskazują jedynie na dwa, wymienione w powołanych art. 531 § 2 i art. 532 k.c.,

skutki uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela,

nie może oznaczać, że są to skutki jedyne. Wskazane przepisy określają tylko

skutki mające charakter specjalny, których nie można byłoby wywieść z innych

przepisów, mających zastosowanie w przypadku czynności prawnej bezskutecznej.

Przyjąć należy, że poza przepisami art. 531 § 2 i art. 532 k.c., do stosunku między

wierzycielem a osobą trzecią mają zastosowanie przepisy ogólne, które znajdują

zastosowanie, gdy okazuje się, że czynność prawna jest nieważna lub

bezskuteczna. Są nimi przepisy o wydaniu bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405

k.c.), z tym że wierzyciel nie będzie uprawniony do żądania wydania przedmiotu

wzbogacenia, lecz do zaspokojenia się z niego w drodze egzekucji. Gdy osoba

trzecia rozporządzi przedmiotem na rzecz innej osoby bezpłatnie, obowiązek

wzbogaconego przechodzi na tę osobę (art. 407 k.c.). Wskazany skutek wyznacza

zakres odpowiedzialności osoby trzeciej w sytuacjach przewidzianych w art. 531 § 2

k.c. Ten przepis, regulując uprawnienia wierzyciela wobec osoby, która nabyła

rzecz od osoby trzeciej, nie zawiera wyraźnej odpowiedzi na pytanie, czy osoba

trzecia mimo zbycia przedmiotu nadal odpowiada wobec wierzyciela. W świetle art.

407 k.c. przyjąć należy, że w przypadku bezpłatnego zbycia i przejścia

odpowiedzialności na nabywcę, osoba trzecia staje się wolna od odpowiedzialności.

Opisane przypadki wprawdzie nie odpowiadają stanowi faktycznemu ustalonemu

w sprawie, jednak ich przeanalizowanie pozwala na szersze, niż to wynika

z regulacji przyjętej w art. 531 § 2 i art.532 k.c., spojrzenie na zakres

odpowiedzialności osoby trzeciej, o której mowa w art. 527 § 1 k.c. Z ustaleń

dokonanych w sprawie, których skarżący nie zakwestionował, wynika że pozwani

jako osoby trzecie zbyli przedmiot na rzecz innych osób odpłatnie i osoby te działały

w dobrej wierze. W takiej sytuacji będzie miał zastosowanie art. 409 k.c., zgodnie

z którym w razie zużycia lub utraty korzyści wzbogacony zobowiązany jest do

zwrotu jej wartości, jeżeli wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był

liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Przepis ten ma więc także zastosowanie przy

ocenie zakresu zobowiązania osoby trzeciej z tytułu roszczenia, którego podstawę

stanowi actio pauliana. Nie ma więc racji skarżący twierdząc, że w sprawie nie

mogły mieć zastosowania przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, gdyż

odpowiedzialność osób, które wyzbyły się uzyskanych od dłużnika rzeczy objętych

skargą pauliańską jest wyłącznie odpowiedzialnością deliktową.

Z przytoczonych względów kasację należało oddalić (art. 39312

k.p.c.).