III PZP 19/03

Uchwała z dnia 2 marca 2004 r.

III PZP 19/03

Przewodniczący SSN Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman

Kuczyński, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wi-

śniewskiego po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 marca 2004 r. sprawy z po-

wództwa Katarzyny P., Małgorzaty C., Agnieszki W., Doroty P., Katarzyny K., Jakuba

M., Dariusza P. przeciwko Sądowi Rejonowemu w K. o wynagrodzenie, na skutek

zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 28 października 2003 r. [...]

„Czy w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2002 r. wysokość wynagrodzenia

referendarzy sądowych wyznaczona była przepisem par. 2 a rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 marca 1999 r. w sprawie stanowisk i szczegółowych zasad

wynagradzania urzędników i innych pracowników sądów i prokuratury oraz szczegó-

łowych zasad odbywania stażu urzędniczego (Dz.U. Nr 26, poz. 237 ze zm.),

-względnie czy wysokość tego wynagrodzenia była wyznaczona przepisem

art. 151 par. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych

(Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) ?”

p o d j ą ł uchwałę:

W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2002 r. wysokość wynagrodzenia

referendarzy sądowych określona była § 2a rozporządzenia Ministra Sprawie-

dliwości z dnia 17 marca 1999 r. w sprawie stanowisk i szczegółowych zasad

wynagrodzenia urzędników i innych pracowników sądów i prokuratury oraz

szczegółowych zasad odbywania stażu urzędniczego (Dz.U. Nr 26, poz. 237 ze

zm.) a nie art. 151 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.).

2

U z a s a d n i e n i e

Powodowie Katarzyna P., Małgorzata C., Agnieszka W., Dorota P., Katarzyna

K., Jakub M. i Dariusz P. wnieśli o zasądzenie od pozwanego pracodawcy Sądu Re-

jonowego w Koszalinie wyrównania wynagrodzeń za pracę za okres od 1 stycznia

2002 r. do 31 grudnia 2002 r. w kwotach po 728,38 zł miesięcznie.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kołobrzegu ustalił, że powodowie jako zatrudnieni

przez pozwanego referendarze sądowi, otrzymali w okresie objętym sporem wyna-

grodzenia miesięczne w kwocie po 3.000 zł brutto. W ocenie Sądu Rejonowego żą-

dania powodów nie mogły zostać uwzględnione. Ustawa z dnia 14 grudnia 2001 r.

zmieniająca ustawę - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawę o prokuraturze

oraz ustawę o kuratorach sądowych (Dz.U. Nr 154, poz. 1787 ze zm.) wprowadziła

dwie różne daty wejścia w życie nowych przepisów dotyczących wynagrodzenia refe-

rendarzy sadowych. Zdaniem Sądu Rejonowego, w zestawieniu dwóch, pozornie

sprzecznych uregulowań, nie można upatrywać wprowadzenia przez ustawodawcę

dwóch różnych dat wejścia w życie przepisów płacowych dotyczących referendarzy,

a następnie „wobec obowiązku interpretacji norm prawa pracy z uwzględnieniem

ochrony interesów pracownika, wybrać datę korzystniejszą dla nich”. Nie jest to moż-

liwe, gdyż art. 212 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszech-

nych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) dotyczy daty wejścia w życie jej przepisów, a

art. 205 tego Prawa przesuwa w czasie do końca 2002 r. stosowanie art. 151 § 1,

regulującego wysokość wynagrodzenia referendarza. Normy te mają więc różny za-

kres i różnych adresatów, nie można zatem mówić o ich równorzędności. Analiza

rozwiązania wprowadzonego przez ustawodawcę (tłumaczonego powszechnie zna-

nym stanem finansów państwa) nie może być oderwana od uzasadnienia projektu

noweli z dnia 14 grudnia 2001 r. Wyraźnie wymieniono w nim referendarzy sądowych

jako jedną z grup zawodowych resortu wymiaru sprawiedliwości w stosunku, do któ-

rych miało nastąpić przesunięcie o rok nowych (korzystniejszych) regulacji płaco-

wych. Jak wywiódł Sąd Rejonowy, „zawieszenie” albo „przesunięcie w czasie”

stosowania obowiązujących uregulowań nie jest niestety obce polskiemu ustawodaw-

cy. Ustawodawca, który z założenia powinien być racjonalny, bywa też i zmienny,

czego obywatele Rzeczpospolitej Polskiej doświadczają na co dzień. Częste zmiany

przepisów nie są niczym nowym w naszej rzeczywistości, co nie jest żadnym powo-

dem, aby zjawisko to aprobować. Stan finansów państwa, jak to już wielokrotnie by-

3

wało, staje się częstokroć wartością nadrzędną, której inne cele są podporządkowy-

wane. Odroczenie podwyżek płac dla pracowników resortu wymiaru sprawiedliwości

było jedną z oszczędności budżetowych w 2002 r., co dotyczyło sędziów, prokurato-

rów, kuratorów sadowych oraz referendarzy. Rozszyfrowanie intencji ustawodawcy

nie może być uczynione bez zastosowania wszystkich reguł interpretacyjnych, z

uwzględnieniem celu nadrzędnego, to jest ochrony finansów publicznych. Jeśli wyna-

grodzenie zasadnicze referendarza stanowi 75% wynagrodzenia sędziego sądu rejo-

nowego w stawce podstawowej, a wejście w życie przepisów odnośnie do stawek

awansowych i podwyżek dla sędziów zostało przesunięte o rok (do 31 grudnia 2002

r.), to nie mogło w związku z tym wzrosnąć wynagrodzenie referendarza, które w art.

205 Prawa o ustroju sądów powszechnych „zatrzymano na poziomie dotychczaso-

wym”. Skoro nie weszły w życie przepisy o stawkach awansowych sędziów, to nie

mogły też wejść w życie regulacje z art. 151 § 1 Prawa o ustroju sądów powszech-

nych w pierwotnym brzmieniu. Dla wprowadzenia takiego rozwiązania nie bez

znaczenia był moment wejścia w życie Prawa o ustroju sądów powszechnych (1 paź-

dziernika 2001 r.), w którym część przepisów stałaby się niewykonalna ze względu

na krytyczną sytuację budżetową państwa. Stąd natychmiastowa konieczność

uchwalenia zmian w ustawie z dnia 14 grudnia 2001 r., a zwłaszcza w jej art. 1 pkt 7 i

art. 1 pkt 10, które odroczyły moment wejścia w życie wymienionych w nich przepi-

sów. Dyspozycja art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych w brzmieniu nada-

nym jej przez art. 1 pkt 7 ustawy nowelizującej nie budzi wątpliwości i należy ją

odczytać jako „zawieszenie” stosowania art. 151 § 1 Prawa o ustroju sądów

powszechnych do dnia 31 grudnia 2002 r. Skoro tak, to wypłacane powodom w roku

2002 wynagrodzenia były zgodne z obowiązującymi przepisami, co prowadziło do

oddalenia powództwa przez Sąd Rejonowy wyrokiem zaocznym z dnia 17 kwietnia

2003 r.

Powodowie wnieśli apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji, w której za-

rzucili między innymi naruszenie art. 2 i 7 Konstytucji w związku z art. 88 ust. 1 i 2

Konstytucji przez przyjęcie, że nowelizacja Prawa o ustroju sądów powszechnych

weszła w życie, a także naruszenie art. 151 §1 w związku z art. 212 pkt 1 Prawa o

ustroju sądów powszechnych przez przyjęcie, że wobec ochrony finansów publicz-

nych jako celu nadrzędnego, stosowanie normy art. 151 §1 tego Prawa zostało

„zawieszone” do dnia 31 grudnia 2002 r.

4

Rozpoznając tę apelację, postanowieniem z dnia 28 października 2003 r. [...]

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie przedstawił roz-

poznawane zagadnienie prawne. Sąd Okręgowy wywiódł, że powodowie opierają

roszczenia na art. 151 §1 Prawa o ustroju sądów powszechnych. Przepis ten sta-

nowi, że wynagrodzenie zasadnicze referendarza sądowego wynosi 75%

wynagrodzenia zasadniczego w stawce podstawowej sędziego sądu rejonowego,

powiększonego o należną składkę z tytułu ubezpieczenia społecznego. Po siedmiu

latach pracy na stanowisku referendarza sądowego wynagrodzenie zasadnicze pod-

wyższa się do wysokości 75% wynagrodzenia zasadniczego w stawce pierwszej

awansowej sędziego sądu rejonowego, powiększonego o należną składkę z tytułu

ubezpieczenia społecznego, a po dalszych siedmiu latach pracy - do wysokości 75%

wynagrodzenia w drugiej stawce awansowej sędziego sądu rejonowego, powiększo-

nego o należną składkę z tytułu ubezpieczenia społecznego. Nie budzi wątpliwości,

że wynagrodzenie referendarza sądowego zostało „zaindeksowane” do wynagrodze-

nia sędziego sądu rejonowego, co ma zapewnić odpowiednie relacje między tymi

wynagrodzeniami, a także automatyzm wzrostu (spadku) wynagrodzenia referenda-

rza stosownie do wzrostu (spadku) wynagrodzenia sędziego. Przepis ten w związku

z nowelizacją art. 212 Prawa o ustroju sądów powszechnych, dokonaną ustawą z

dnia 14 grudnia 2001 r., wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2002 r. Pomimo wejścia w

życie art. 151 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych, wysokość wynagrodzeń

powodów w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 31 grudnia 2002 r. była wyliczana na

podstawie § 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 marca 1999 r. w

sprawie stanowisk i szczegółowych zasad wynagradzania urzędników i innych pra-

cowników sądów i prokuratury oraz szczegółowych zasad odbywania stażu urzędni-

czego (Dz.U. Nr 26, poz. 237 ze zm.). Taka podstawa ustalania wynagrodzenia refe-

rendarzy sądowych wynikała z art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych, który

stanowi, że referendarz sądowy do dnia 31 grudnia 2002 r. zachowuje wynagrodze-

nie ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Ta regulacja została również

wprowadzona ustawą nowelizującą z dnia 14 grudnia 2001 r. Zdaniem Sądu Okręgo-

wego, ustawą z dnia 14 grudnia 2001 r. wprowadzono przepisy, które są sprzeczne.

Z jednej strony znowelizowano art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych, który

stanowi, że wynagrodzenie referendarzy sądowych do dnia 31 grudnia 2002 r. usta-

lane jest na podstawie przepisów dotychczasowych, z drugiej zaś strony zgodnie z

art. 212 pkt 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych, od 1 stycznia 2002 r. wszedł w

5

życie art. 151 §1 tego Prawa, według którego wynagrodzenie zasadnicze referenda-

rza sądowego zostało „zaindeksowane” do wynagrodzenia sędziego sądu rejono-

wego. Sąd Okręgowy nie podziela stanowiska Sądu Rejonowego, że regulacje za-

warte w art. 205 i art. 151 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych mają różny za-

kres i adresatów, a ponadto można mówić o ich równorzędności. Wykładni przepisów

płacowych nie można opierać na intencji ustawodawcy, który zamierzał przesunąć w

czasie wprowadzenie korzystniejszych regulacji płacowych. Sąd Okręgowy zgadza

się z poglądem powodów, że gdyby wolą ustawodawcy było odsunięcie w czasie

wprowadzenia nowych reguł wynagradzania referendarzy sadowych, to przy

nowelizacji art. 212 Prawa o ustroju sądów powszechnych, wyznaczyłby wejście w

życie art. 151 § 1 na dzień 1 stycznia 2003 r. (przeniósłby ten przepis z punktu 1 do

punktu 2 art. 212 tego Prawa). Zdaniem Sądu Okręgowego, nie można uwzględnić

takiej techniki legislacyjnej, która nie wprowadza w sposób wyraźny klauzuli

derogacyjnej (stwierdzającej uchylenie określonego przepisu), lecz w sposób dorozu-

miany - przez wejście nowych przepisów odmiennie regulujących dane zagadnienie -

pozbawia mocy obowiązującej przepisy wcześniejsze. Warunkiem zastosowania ta-

kiej regulacji jest - zdaniem Sądu Okręgowego - „między innymi to, aby normy

prawne nie były stanowione jednocześnie”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rzeczywiście zmiany Prawa o ustroju sądów powszechnych (szczegółowo

opisane przez Sądy obu instancji) spowodowały poważne wątpliwości co do sposobu

ustalenia wynagrodzenia referendarza sądowego w 2002 r. Zmiany te mają znacze-

nie dla oceny zamiaru (woli) ustawodawcy, który został w trafny sposób odczytany

przez Sąd pierwszej instancji. Niewątpliwie było nim utrzymanie wynagrodzenia refe-

rendarzy w 2002 r. na dotychczasowym poziomie, a więc wynikającym z § 2a

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 marca 1999 r. Nie może to jednak

mieć decydującego znaczenia, gdyż istotna jest w pierwszym rzędzie treść przepi-

sów obowiązujących w spornym okresie. Od 1 stycznia 2002 r. do 31 grudnia 2002 r.

wynagrodzenie referendarzy sądowych było regulowane dwoma przepisami Prawa o

ustroju sądów powszechnych. Zgodnie z art. 151 § 1 zdanie pierwsze tego Prawa,

wynagrodzenie zasadnicze referendarza sądowego wynosi 75% wynagrodzenia

zasadniczego w stawce podstawowej sędziego sądu rejonowego, powiększone o

6

należną składkę z tytułu ubezpieczenia społecznego. Według art. 205 Prawa o

ustroju sądów powszechnych referendarze sądowi do dnia 31 grudnia 2002 r. zacho-

wują wynagrodzenie ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Pewne

wątpliwości budzi użyte w tym przepisie słowo „zachowują”. Było ono użyte prawi-

dłowo w pierwotnym tekście ustawy, gdyż odroczono wówczas wejście w życie art.

151 Prawa o ustroju sądów powszechnych, a więc konieczne było określenie, na ja-

kiej podstawie będą ustalane wynagrodzenia referendarzy. Po wejściu w życie art.

151 Prawa o ustroju sądów powszechnych ten przepis określał wynagrodzenie

referendarzy, a więc nie było potrzebne inne określenie podstawy tego wynagrodze-

nia. Logicznie należy więc art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych interpreto-

wać inaczej niż w pierwotnym tekście ustawy. Od 1 stycznia 2002 r. należy go rozu-

mieć jako czasowe określenie wynagrodzenia referendarzy w 2002 r., a więc słowo

„zachowują” rozumieć jako „otrzymują”. Inaczej przepis ten nie miałby logicznego

sensu. Między art. 151 Prawa o ustroju sądów powszechnych, a tak rozumianym art.

205 tego Prawa występuje tożsamość przedmiotu regulacji, gdyż oba te przepisy

określają sposób ustalania wynagrodzenia referendarza sądowego. Przepis art. 205

Prawa o ustroju sądów powszechnych jest ograniczony w czasie, gdyż dotyczy tylko

2002 r., a więc w tym znaczeniu jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 151.

Nadto, art. 205 jest przepisem przejściowym, a więc jego regulacja z istoty dotyczy

funkcjonowania innych przepisów ustawy (w tym przypadku art. 151) w zamkniętym

okresie po wejściu ustawy w życie. Jako przepis szczególny wyłącza więc stosowa-

nie przepisu ogólnego, w tym przypadku przez wskazany w nim okres. Można więc

mówić o czasowym zawieszeniu działania przepisu ogólnego. Nie jest przy tym nie-

zbędne, aby przepis szczególny był równocześnie przepisem późniejszym (jak

uważa Sąd drugiej instancji). Wykładnia logiczno-językowa prowadzi więc do wnio-

sku, że w 2002 r. wynagrodzenie referendarza sądowego ustalane było poprzez art.

205 Prawa o ustroju sądów powszechnych na podstawie przepisów dotychczaso-

wych (§ 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 marca 1999 r.), a

działanie art. 151 było czasowo wyłączone (zawieszone). Wykładnię tę wspiera nie

tylko wzgląd na jednoznaczny zamiar ustawodawcy, ale także wykładnia systemowa i

funkcjonalna. Wynagrodzenie referendarza zostało powiązane („zaindeksowane”) z

wynagrodzeniem sędziego sądu rejonowego, w tym także z wynagrodzeniem w

stawkach awansowych. Skoro wejście w życie przepisów o stawkach awansowych

7

sędziów zostało przesunięte w czasie, to zasadne jest wnioskowanie o takim samym

przesunięciu wejścia w życie nowych zasad wynagradzania referendarza.

Czasowe zawieszenie funkcjonowania przepisów dotyczących wynagrodzenia

pracowników sfery budżetowej, w tym zwłaszcza pracowników wymiaru sprawiedli-

wości, było w przeszłości wielokrotnie stosowane, a także poddane ocenie w orzecz-

nictwie Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego. Nie było ono uznawane za

sprzeczne z Konstytucją (zasadami niedziałania prawa wstecz, zaufania do państwa

prawnego, ochrony praw nabytych), jeżeli następowało na przyszłość z odpowiednim

okresem vacatio legis (por. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 stycznia

1992 r., K 15/91, OTK 1992 cz. I, poz. 8; PiP 1993 nr 2, s. 98 z glosą C. Jackowiaka;

z dnia 8 listopada 1994 r., P 1/94, OTK 1994 nr 2, poz. 37; Przegląd Sejmowy 1995

nr 1, s. 278 z glosą P. Sarneckiego; z dnia 14 marca 1995 r., K 13/94, OTK 1995 cz.

1, poz. 6; z dnia 11 września 1995 r., P 1/95, OTK 1995 nr 1, poz. 3 oraz orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1993 r., I PZP 3/93, OSP 1994 nr 2, poz. 35 z

glosą J. Trzcińskiego; z dnia 12 kwietnia 1994 r., I PRN 12/94, OSNAPiUS 1994 nr 4,

poz. 61; z dnia 21 czerwca 1994 r., I PRN 38/94, OSNAPiUS 1994 nr 10, poz. 163; z

dnia 27 września 1994 r., I PRN 36/94, OSNAPiUS 1995 nr 2, poz. 18; z dnia 9 listo-

pada 1994 r., I PRN 96/94, OSNAPiUS 1995 nr 11, poz. 130; z dnia 3 lutego 1995 r.,

I PRN 87/94, OSNAPiUS 1995 nr 12, poz. 147; z dnia 21 lutego 1995 r., I PZP 2/95,

OSNAPiUS 1995 nr 17, poz. 214; z dnia 10 maja 1996 r., I PZP 11/96, OSNAPiUS

1996 nr 21, poz. 318; z dnia 11 lipca 1996 r., I PRN 103/96, OSNAPiUS 1997 nr 6,

poz. 93; z dnia 13 marca 1997 r., I PKN 55/97, OSNAPiUS 1997 nr 13, poz. 235; z

dnia 11 września 2001 r., III ZP 15/01, OSNAPiUS 2001 nr 24, poz. 707).

Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.

========================================