IV CK 165/03

Wyrok z dnia 19 marca 2004 r., IV CK 165/03

Egzekucja z rachunku bankowego obejmującego wkład

oszczędnościowy, na który wystawiono dowód imienny określony w art. 55

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r.

Nr 72, poz. 556 ze zm.), powinna być prowadzona na podstawie art. 901 k.p.c.,

a w razie niemożności odebrania tego dowodu – na podstawie art. 8931

–8933

k.p.c.

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kredyt Banku, S.A. w W. Oddział w O.

przeciwko Bankowi Gospodarki Żywnościowej, S.A. w W., Oddział w O. o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 marca 2004 r. kasacji

strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 26 listopada

2002 r.

oddalił kasację i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3000 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Kredyt Bank S.A. w W., Oddział w O., wnosił o zasądzenie od Banku

Gospodarki Żywnościowej S.A. w W., Oddziału w O., kwoty 95 106,34 zł

z ustawowymi odsetkami od kwoty 92 117,66 zł od dnia 16 lutego 1999 r. do dnia

zapłaty, tytułem odszkodowania za naruszenie obowiązków w zakresie egzekucji

z rachunku bankowego, obejmującego wkłady oszczędnościowe dłużniczki

Wiesławy Reginy K.

Wyrokiem z dnia 24 maja 2002 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 95 106,34 zł z ustawowymi odsetkami od kwoty

92 117,66 zł od dnia 5 marca 1999 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo

o odsetki za czas od dnia 16 lutego do dnia 4 marca 1999 r. Na skutek apelacji

pozwanego, Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 26 listopada 2002 r.

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo w całości oddalił.

Istotne elementy stanu faktycznego przyjętego przez Sąd Apelacyjny za

podstawę orzeczenia przedstawiały się następująco.

W dniu 4 marca 1999 r. powód złożył u komornika wniosek o wszczęcie

egzekucji na podstawie tytułu wykonawczego, wystawionego przeciwko spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością pod firmą Spółka Pracownicza Handlowo-

Usługowa „K.” w O., Bogusławowi K. i Wiesławie Reginie K., jako dłużnikom

solidarnym, na kwotę 92 117,66 zł z odsetkami. Wskazując sposób egzekucji,

zaznaczył, że należy ją przeprowadzić m.in. z rachunku bankowego, obejmującego

lokatę terminową, dłużniczki Wiesławy Reginy K. w pozwanym Banku Gospodarki

Żywnościowej. Pismem z dnia 5 marca 1999 r. komornik dokonał zajęcia rachunku

bankowego dłużniczki Wiesławy Reginy K. Pozwany nie wykonał obowiązków

wynikających z zajęcia, lecz zwrócił się do komornika o uzupełnienie danych przez

podanie imion rodziców dłużniczki i złożenie książeczek oszczędnościowych lub

protokołu potwierdzającego niemożność ich odebrania. Pismem z dnia 18 marca

1999 r. komornik ponownie dokonał zajęcia rachunku bankowego, obejmującego

wkład oszczędnościowy Wiesławy Reginy K., i dołączył protokół potwierdzający

niemożność odebrania dłużniczce żądanych dokumentów. Do dnia 12 marca

1999 r. na rachunku lokat terminowych Wiesławy Reginy K. w pozwanym Banku

znajdowały się zgromadzone przez nią środki pieniężne; były to trzy lokaty

w wysokości 50 000 zł, 55 000 zł i 10 000 zł, na które pozwany wystawił dowody

imienne w postaci certyfikatów. W dniu 12 marca 1999 r. pozwany potrącił należną

mu od Wiesławy Reginy K. wierzytelność z wierzytelnością przysługującą jej

w stosunku do pozwanego, wynikającą z umowy lokat terminowych, po czym

pismem z dnia 24 marca 1999 r. poinformował komornika, że ze względu na brak

środków na rachunkach oszczędnościowych dłużniczki nie może zrealizować

zajęcia. W dniu 12 kwietnia 1999 r. ogłoszona została upadłość zarówno spółki „K.”,

jak i męża dłużniczki Bogusława K. – właściciela Przedsiębiorstwa Handlu

Wewnętrznego „J.” w O. Wobec ogłoszenia upadłości powód zgłosił wierzytelność

wynikającą z tytułu wykonawczego, który był podstawą egzekucji, sędziemu

komisarzowi i równocześnie zakwestionował zasadność dokonanego przez

pozwanego potrącenia, wnosząc o wyłączenie z masy upadłości kwoty 120 659,76

zł, zgromadzonej przez Wiesławę Reginę K. na rachunku lokat terminowych.

Wniosek ten nie został uwzględniony, natomiast pozwany w dniu 21 września

1999 r. przekazał kwotę 120 659,76 zł syndykowi, który włączył ją do masy

upadłości.

Sąd Apelacyjny uznał, że pozwany po otrzymaniu zawiadomienia komornika

o dokonaniu zajęcia rachunku bankowego dłużniczki Wiesławy Reginy K. naruszył

ciążące na nim obowiązki, gdyż w sytuacji, w której wystawił dłużniczce dowody

zawarcia umowy w postaci certyfikatów (art. 55 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Prawo bankowe, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm. –

dalej: "Pr.bank."), będących – podobnie jak książeczka oszczędnościowa –

papierami wartościowymi imiennymi, do których mają zastosowanie przepisy art.

9216

-9218

k.c., egzekucja powinna być prowadzona na podstawie art. 901 k.p.c.,

a w razie niemożności odebrania dokumentów – według reguł określonych w art.

8931

-8933

k.p.c. Skutkiem zajęcia dokonanego w tym trybie jest wstrzymanie

wszelkich wypłat z zajętego wkładu, które zostaje odwołane, jeżeli wierzyciel

w terminie określonym w art. 8931

§ 4 k.p.c. nie wystąpi do sądu o umorzenie

książeczki oszczędnościowej lub innego dokumentu, z którego posiadaniem jest

związana wierzytelność na rachunku bankowym (art. 8933

k.p.c.). Umorzenie

następuje na zasadach i w trybie przewidzianym w dekrecie z dnia 10 grudnia

1946 r. o umarzaniu utraconych dokumentów (Dz.U. z 1947 r. Nr 5, poz. 20).

Przepis § 7 dekretu przewiduje obowiązek wezwania przez ogłoszenie publiczne

wszystkich roszczących prawa do dokumentu w terminie nie krótszym niż trzy

miesiące.

Z unormowań tych wynika, jak stwierdził Sąd Apelacyjny, że realizacja zajęcia

nie mogłaby nastąpić przed ogłoszeniem upadłości męża dłużniczki. Z tą chwilą

natomiast wierzytelność przysługująca dłużniczce w stosunku do pozwanego,

wynikająca z umowy rachunku oszczędnościowego weszłaby, jako składnik majątku

wspólnego, do masy upadłości (art. 53 § 1 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe, jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.). Pozwany, mimo utrudniania postępowania

egzekucyjnego, w tym bezprawnego przelewu na swoje konto środków

zgromadzonych na rachunku dłużniczki, ostatecznie przekazał te środki do masy

upadłości, zatem zaistniał taki stan rzeczy, który miałby miejsce w razie

prawidłowego wypełnienia przez pozwanego ciążących na nim obowiązków. To zaś

oznacza, że powód nie poniósł szkody na skutek naruszenia przez pozwanego

obowiązków wynikających z art. 8931

k.p.c.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego powód – powołując się na obydwie

podstawy określone w art. 3931

k.p.c. – wniósł o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

wskazał na niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 55 ust. 1 i 2 Pr.bank. oraz art.

9216

-9218

k.c. przez uznanie bankowych dokumentów oszczędnościowych za

papiery wartościowe, podczas gdy prawidłowa wykładnia powołanych przepisów

prowadzi do wniosku, że walor taki mają bankowe papiery wartościowe wydane na

podstawie art. 89-92 Pr.bank. W ramach drugiej podstawy postawił zarzut

nieważności postępowania, spowodowanej naruszeniem art. 230 k.p.c. przez

ustalenie – bez uprzedniego zbadania umowy rachunku bankowego, łączącej

dłużniczkę Wiesławę Reginę K. z pozwanym, oraz obowiązującego w pozwanym

Banku regulaminu – że dokumentami imiennymi wystawionymi na dowód

zdeponowania przez dłużniczkę środków pieniężnych były certyfikaty. Kwestionując

prawidłowość stanowiska Sądu Apelacyjnego w przedmiocie charakteru prawnego

dokumentów imiennych, stanowiących dowód zdeponowania środków pieniężnych,

skarżący podniósł, że egzekucja z rachunku bankowego dłużniczki powinna być

prowadzona na podstawie art. 889-890 k.p.c. Według tych przepisów, przekazanie

mu jako wierzycielowi kwoty zajętej przez komornika nastąpić powinno przed

ogłoszeniem upadłości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenia w pierwszej kolejności wymaga, jako najdalej idący, zarzut

nieważności postępowania, spowodowanej naruszeniem przez Sąd Apelacyjny

przepisu art. 230 k.p.c. Odnosząc się do tego zarzutu trzeba podkreślić, że

przyczyny powodujące nieważność postępowania zostały przez ustawodawcę

w sposób wyczerpujący wymienione w art. 379 k.p.c. Skarżący nie wskazał na

żadną z nich, wobec czego podniesiony zarzut nieważności postępowania przed

Sądem Apelacyjnym nie może być uznany za usprawiedliwiony. Zgodnie z art. 230

k.p.c., gdy strona nie wypowie się co do twierdzeń strony przeciwnej o faktach, sąd,

mając na względzie wyniki całej rozprawy, może fakty te uznać za przyznane.

Przyjęcie przez sąd za ustalone, bez przeprowadzenia postępowania dowodowego,

okoliczności faktycznych wskazanych przez stronę, a zakwestionowanych przez

stroną przeciwną, stanowi naruszenie art. 230 k.p.c. Może być ono zakwalifikowane

jako naruszenie przepisów postępowania, które wypełnia podstawę kasacyjną

przewidzianą w art. 3931

pkt 2 k.p.c., jeżeli skarżący wykaże, że uchybienie to

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie przepisu art. 230 k.p.c. nie

powoduje natomiast nieważności postępowania.

Wbrew odmiennym zapatrywaniom skarżącego, Sąd Apelacyjny nie naruszył

przepisu art. 230 k.p.c. ustalając, że dłużniczkę łączyła z pozwanym umowa

rachunku oszczędnościowego oraz że potwierdzeniem zawarcia tej umowy były

wystawione przez pozwanego dokumenty imienne w postaci certyfikatów. Fakt

prowadzenia przez pozwanego rachunku oszczędnościowego dłużniczki

pozostawał w sprawie poza sporem, natomiast na rodzaj wystawionych

dokumentów imiennych pozwany powołał się już w toku postępowania przed

Sądem pierwszej instancji, składając pismo zawierające oznaczenie certyfikatów.

Powód nie zaprzeczył tym twierdzeniom, wobec czego Sąd Apelacyjny, mając na

względzie wyniki całej rozprawy, władny był uznać fakt wystawienia imiennych

certyfikatów na dowód zdeponowania przez dłużniczkę środków pieniężnych za

przyznany.

Z uzasadnienia kasacji wynika, że w istocie skarżący kwestionuje dokonaną

przez Sąd Apelacyjny ocenę charakteru prawnego wystawionych przez pozwanego

dokumentów imiennych, a nie ich rodzaj czy nazwę. Skarżący nie zaprzeczył, że

były to dokumenty potwierdzające zawarcie umowy rachunku oszczędnościowego.

Podniósł natomiast, że pod rządem art. 18 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. –

Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm.) można było

przyjmować – i pogląd taki dominował w doktrynie – że do imiennych książeczek

oszczędnościowych (innych dokumentów imiennych) stosuje się przepisy kodeksu

cywilnego o imiennych papierach wartościowych. Z chwilą wejścia w życie ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe stan prawny uległ jednak zmianie. Ze

względu na nową regulację problematyki bankowych papierów wartościowych,

zawartą w odrębnym rozdziale zatytułowanym „Emisja bankowych papierów

wartościowych” (art. 89-92), dokumenty wystawiane przez bank na podstawie art.

55 ust. 1 i 2 nie mogą być już, zdaniem skarżącego, uznawane za papiery

wartościowe; są one jedynie bankowymi dokumentami oszczędnościowymi,

potwierdzającymi zawarcie umowy rachunku oszczędnościowego.

Dla oceny trafności podjętego zaskarżonym wyrokiem rozstrzygnięcia istotna

jest kwestia, w jakim trybie powinna być prowadzona egzekucja z rachunku

bankowego dłużniczki obejmującego wkład oszczędnościowy, na który wystawiono

dowód imienny, przewidziany w art. 55 Pr.bank.

Powołany przepis przewiduje wystawianie, jako dowodów zawarcia umowy

rachunku oszczędnościowego, wyłącznie dokumentów imiennych; dowodem takim

może być imienna książeczka oszczędnościowa lub inny imienny dokument, np.

bon czy certyfikat. Dokumenty, o których mowa, potwierdzają wprawdzie zawarcie

umowy rachunku oszczędnościowego, niemniej pełnią funkcję legitymacyjną

i w razie utraty podlegają umorzeniu w trybie określonym w rozporządzeniu Ministra

Sprawiedliwości z dnia 7 września 1998 r. w sprawie zasad i trybu umarzania

dowodów zawarcia umowy rachunku oszczędnościowego (Dz.U. Nr 121, poz. 795),

wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 61 Pr.bank. Zachodziły tym samym

podstawy do przyjęcia, że egzekucja z rachunku bankowego dłużniczki

obejmującego wkład oszczędnościowy, na który wystawiono dokument imienny,

powinna być prowadzona przez komornika na podstawie art. 8931

-8933

k.p.c., nie

zaś – jak przyjmuje skarżący – na podstawie art. 889-890 k.p.c.

Według art. 8931

§ 1 k.p.c., który w czasie prowadzenia egzekucji z rachunku

bankowego dłużniczki Wiesławy Reginy K. obowiązywał w brzmieniu ustalonym

przez art. 1 pkt 79 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 55, poz. 318), jeżeli egzekucja z rachunku

bankowego obejmującego wkład oszczędnościowy, na który wystawiono dowód

imienny, nie może być przeprowadzona w trybie art. 901 z powodu niemożności

odebrania tego dokumentu, komornik sporządza o tym protokół i dokonuje zajęcia

wkładu oszczędnościowego przez skierowanie do właściwego oddziału banku

zawiadomienia o zajęciu. Zajęcie jest dokonane z chwilą doręczenia tego

zawiadomienia, a na jego skutek bank wstrzymuje wszelkie wypłaty z zajętego

wkładu.

Oznacza to, że wierzytelność z rachunku, o którym mowa, jest zajęta przez

okres trzech tygodni od otrzymania przez bank zawiadomienia o zajęciu. Jeżeli

w tym okresie wierzyciel nie wystąpi do sądu z wnioskiem o umorzenie książeczki

oszczędnościowej i nie zawiadomi o tym banku, właściwy oddział banku

obowiązany jest po upływie trzech tygodni od daty zajęcia wkładu

oszczędnościowego odwołać wstrzymanie wypłat z tego wkładu, o czym

zawiadamia właściciela książeczki oszczędnościowej (art. 8933

§ 4 k.p.c.).

W wypadku złożenia przez wierzyciela odnośnego wniosku i zawiadomienia o tym

banku, wstrzymanie wypłat jest nadal aktualne do czasu prawomocnego

zakończenia postępowania o umorzenie książeczki oszczędnościowej lub innego

imiennego dokumentu potwierdzającego zawarcie umowy rachunku

oszczędnościowego (art. 8932

-8933

k.p.c.).

Pozwany po otrzymaniu pisma komornika z dnia 5 marca 1999 r.,

zawiadamiającego o zajęciu rachunku bankowego Wiesławy Reginy K.

obejmującego wkład oszczędnościowy, na który wystawiono imienny dokument

w postaci certyfikatu, powinien wstrzymać wszelkie wypłaty z zajętego wkładu, gdyż

nie zwalniały go z tego obowiązku ani wątpliwości dotyczące bliższych danych

osobowych dłużniczki, ani brak protokołu o niemożności odebrania dokumentu

potwierdzającego zawarcie umowy rachunku oszczędnościowego. Uchybienie

przez pozwanego obowiązkom ciążącym na nim z mocy z art. 8931

§ 1 k.p.c. nie

mogło jednak skutkować odpowiedzialnością odszkodowawczą, gdyż zakończenie

postępowania sądowego, przewidzianego w art. 8932

w związku z art. 8933

k.p.c.,

było nierealne przed ogłoszeniem upadłości, także wtedy, gdyby nie doszło do

popełnienia tego uchybienia. Odpowiedzialność odszkodowawcza banku

przewidziana w art. 892 § 1 k.p.c. zachodzi natomiast tylko wtedy, gdy na skutek

naruszenia przez niego przepisów w zakresie egzekucji z rachunków bankowych

obejmujących wkład oszczędnościowy, wierzyciel doznał szkody.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. oddalił

kasację.