III CZP 9/04

Uchwała z dnia 2 kwietnia 2004 r., III CZP 9/04

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Giełdy Praw Majątkowych "V.", S.A. w W.

przy uczestnictwie Waldemara A. o nadanie klauzuli wykonalności, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 2 kwietnia 2004 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia

31 października 2003 r.:

"Czy w aktualnym stanie prawnym – pod rządami ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Prawo bankowe (Dz.U. Nr 72, poz. 939) – możliwe jest nadanie, na

podstawie art. 788 § 1 k.p.c., klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy

wierzytelności stwierdzonej bankowym tytułem wykonawczym ?"

podjął uchwałę:

Niedopuszczalne jest nadanie na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. klauzuli

wykonalności na rzecz niebędącego bankiem nabywcy wierzytelności objętej

bankowym tytułem egzekucyjnym, także po zaopatrzeniu go w sądową

klauzulę wykonalności.

Uzasadnienie

Powszechny Bank Kredytowy S.A. w W., Oddział w Z. wystawił bankowy tytuł

egzekucyjny przeciwko dłużnikowi kredytowemu, a następnie uzyskał wobec tego

dłużnika – postanowieniem Sądu Rejonowego – klauzulę wykonalności na

podstawie art. 781 § 2 k.p.c. oraz art. 96 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo

bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm. – dalej: "Pr.bank. z

1997 r."). Następca prawny wystawcy bankowego tytułu egzekucyjnego (Bank

Przemysłowo-Handlowy S.A., Oddział w Z.) na podstawie umowy z dnia 31 stycznia

2003 r. sprzedał Giełdzie Praw Majątkowych „V.” S.A. w W. wymagalne

wierzytelności z tytułu udzielonych kredytów, w tym także wierzytelność wobec

dłużnika-kredytobiorcy. Nabywca wierzytelności wystąpił do Sądu Rejonowego z

wnioskiem o nadanie na jego rzecz klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu, wystawionemu wcześniej przez Bank –poprzednika prawnego

Banku-zbywcy wierzytelności i opatrzonego klauzulą wykonalności na rzecz

poprzedniego wierzyciela. Wniosek o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności motywowano faktem nabycia wierzytelności kredytowej objętej

tytułem wykonawczym.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek, twierdząc, że wystawiony przez bank bankowy

tytuł egzekucyjny upoważnia do prowadzenia egzekucji wyłącznie instytucję

bankową, przy czym egzekucja mogłaby być prowadzona jedynie przeciwko osobie,

która bezpośrednio z bankiem dokonała czynności bankowej. Wyjątki od wymogu

bezpośredniego dokonania czynności z bankiem wprowadza art. 98 Pr.bank. z

1997 r. i tylko w tym zakresie dopuszczalne jest odstępstwo od zasady jedności

podmiotów dokonujących czynności bankowej. Wskazano też na wyjątkowy

charakter art. 96-98 Pr.bank. z 1997 r., wykluczający ich rozszerzającą

interpretację, dlatego wierzyciel, nabywający od banku wierzytelność objętą

bankowym tytułem egzekucyjnym, może jej dochodzić jedynie na drodze sądowego

postępowania cywilnego.

Rozpatrując zażalenie powoda na odmowę nadania klauzuli wykonalności

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, obejmującemu nabytą od Banku

wierzytelność, Sąd Okręgowy zaznaczył, że argumentacja Sądu Rejonowego była

zbieżna ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale z dnia 18

kwietnia 1996 r., III CZP 194/95 (OSNC 1996, nr 7-8, poz. 101). Uchwała ta zapadła

jednak w okresie obowiązywania ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo

bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm. – dalej: "Pr.bank. z

1989 r."), a więc wówczas, gdy banki były uprawnione do wystawiania bankowych

tytułów wykonawczych, bez potrzeby uzyskiwania dla nich sądowej klauzuli

wykonalności. Negowanie możliwości stosowania art. 788 § 1 k.p.c. wprost do

bankowych tytułów egzekucyjnych nie jest de lege lata – w ocenie Sądu

Okręgowego – dostatecznie pewne, skoro pojawiła się sądowa kontrola formalnej

prawidłowości samego bankowego tytułu egzekucyjnego na etapie nadawania mu

po raz pierwszy klauzuli wykonalności Przepis art. 788 § 1 nie różnicuje

przewidzianych w nim tytułów egzekucyjnych. Dochodzenie przez nabywcę od

dłużnika nabytej wierzytelności w drodze zwykłego procesu mogłoby w rezultacie

doprowadzić do powstania tytułu egzekucyjnego o odmiennej treści, chociaż

dotyczącego tej samej wierzytelności. Ponadto Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na

rozbieżną praktykę orzeczniczą w omawianym zakresie.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Należy przede wszystkim wyraźnie określić przedmiot przedstawionego Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, ponieważ sformułowane

ono zostało przez Sąd Okręgowy w sposób bardzo ogólny. Obejmuje ono problem

nadawania klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. na rzecz każdego

nabywcy wierzytelności stwierdzonej bankowym tytułem egzekucyjnym,

zaopatrzonym w klauzulę wykonalności na rzecz banku-zbywcy, tymczasem z

uzasadnienia wynika, że rozstrzygnięcia wymagało zagadnienie nadawania klauzuli

wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym na rzecz nabywców wierzytelności

(cesjonariuszy) niebędących instytucjami bankowymi w rozumieniu art. 2 Pr.bank. z

1997 r. Dlatego rozważania prawne należało ograniczyć jedynie do tej kategorii

podmiotów współpracujących z bankami, które po nabyciu wierzytelności objętej

bankowym tytułem egzekucyjnym występują następnie o nadanie temu tytułowi

klauzuli wykonalności na swoją rzecz.

Z uzasadnienia przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego

wynika, że zbycie wierzytelności objętej bankowym tytułem egzekucyjnym nastąpiło

po uzyskaniu przez bank sądowej klauzuli wykonalności wobec dłużnika. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowała się rozbieżność stanowisk co do

dopuszczalności nadawania klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności

w sytuacji, w której przed przeniesieniem wierzytelności sąd na wniosek zbywcy

nadał na jego rzecz klauzulę wykonalności. W postanowieniu z dnia 2 lipca 1975 r.,

I CZ 98/75 (OSNCP 1976, nr 6, poz. 142) uznano, że art. 788 § 1 k.p.c. odnosi się

do wszystkich przypadków następstwa prawnego zachodzącego od momentu

powstania tytułu egzekucyjnego do chwili wszczęcia egzekucji, natomiast w

uchwale z dnia 22 lutego 1984 r., III CZP 2/84 (OSNCP 1984, nr 9, poz. 153)

stwierdzono, że nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu na rzecz

wierzyciela, który przeniósł wierzytelność na osobę trzecią (art. 509 k.c.), wyłącza

możliwość nadania klauzuli wykonalności na rzecz tej osoby. Ten kierunek wykładni

nie utrwalił się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, gdyż w uchwale z dnia 4

sierpnia 1992 r., III CZP 94/92 (OSNCP 1993, nr 3, poz. 32) wyjaśniono, że

dopuszczalne jest nadanie klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności

także w przypadku, w którym przed przeniesieniem wierzytelności – na wniosek

zbywcy – sąd już nadał na jego rzecz tytułowi egzekucyjnemu klauzulę

wykonalności. Wyłączenie stosowania omawianego przepisu w odniesieniu do

okresu od chwili nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności na rzecz

zbywcy wierzytelności nie znajduje uzasadnienia w obowiązującym stanie

prawnym. Wprawdzie omawiane stanowisko prowadzi do sytuacji, w której

istniałyby dwa tytuły wykonawcze na rzecz dwóch różnych osób w odniesieniu do

tej samej wierzytelności, ale – w ocenie Sądu Najwyższego – nie istnieje realne

zagrożenie dla którejkolwiek ze stron. Z reguły bowiem nabywca wierzytelności

stara się o to, aby zbywca wydał mu uzyskany na swoją rzecz tytuł wykonawczy i

dokument taki przedstawia sądowi przy ubieganiu się o wydanie tytułu

wykonawczego na swoją rzecz.

Należy podzielić prezentowaną interpretację art. 788 § 1 k.p.c. i wpierającą ją

argumentację prawną. Interpretacja taka uzyskała także aprobatę w literaturze.

Nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu na rzecz poprzedniego

wierzyciela nie stanowi zatem przeszkody w nadaniu temu tytułowi klauzuli

wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności, a nawet na rzecz kolejnych jej

nabywców.

Zagadnienie dopuszczalności nadawania klauzuli wykonalności bankowemu

tytułowi wykonawczemu na rzecz nabywcy wierzytelności objętej tym tytułem

pojawiło się w okresie obowiązywania Prawa bankowego z 1989 r. W uchwale z

dnia 18 kwietnia 1996 r., III CZP 194/95, Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 788 § 1

k.p.c. nie stanowi podstawy do nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

wykonawczemu na rzecz nabywcy uprawnienia stwierdzonego tym tytułem. Z

uzasadnienia tej uchwały wynika, że z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności

tytułowi wykonawczemu wystawionemu przez bank wystąpił podmiot niebędący

bankiem, który nabył od tego banku wierzytelność stwierdzoną wspomnianym

tytułem. Pozbawienie banku uprawnienia do wystawiania bankowych tytułów

wykonawczych w Prawie bankowym z 1997 r. i pozostawienie im możliwości

wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych oraz występowania o nadanie tym

tytułom sądowej klauzuli wykonalności rodzi pytanie o aktualność uchwały z dnia 18

stycznia 1996 r. w obecnym stanie prawnym.

Należy przyjąć, że stanowisko Sadu Najwyższego przyjęte w powołanej uchwale

i wpierająca je motywacja prawna zachowują swój walor prawny także de lege lata,

mimo istotnych zmian w prawnym ukształtowaniu uproszczonego sposobu

dochodzenia wierzytelności bankowych w Prawie bankowym z 1989 i 1997 r.

Za trafny należy uznać pogląd, że do bankowych tytułów egzekucyjnych mogą

mieć w zasadzie zastosowanie ogólne przepisy dotyczące tytułów egzekucyjnych,

w tym art. 788-789 k.p.c. (por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

11 października 2001 r., III CZP 45/01, OSNC 2002, nr 6, poz. 73). Oznacza to, że

art. 788 § 1 k.p.c. powinien być brany pod uwagę także w odniesieniu do każdego

tytułu egzekucyjnego w razie zmiany podmiotowej zachodzącej po stronie

wierzyciela. Trafnie zauważył Sąd Okręgowy, że w art. 788 § 1 k.p.c. nie doszło do

zróżnicowania w żaden sposób odpowiednich kategorii tytułów egzekucyjnych.

Należy mieć jednak na względzie prawne ukształtowanie bankowego tytułu

egzekucyjnego przewidziane w art. 96-98 Pr.bank. z 1997 r. oraz zasadniczy cel

uproszczonego sposobu dochodzenia należności instytucji bankowych w sytuacji, w

której bankowy tytuł egzekucyjny miałby być podstawą dochodzenia wierzytelności

nabytej od banku przez podmiot niebankowy.

W piśmiennictwie i orzecznictwie Sądu Najwyższego panuje trafne przekonanie,

że bankowy tytuł wykonawczy (przewidziany w Prawie bankowym z 1989 r.) oraz

bankowy tytuł egzekucyjny (art. 96-98 Pr.bank. z 1997 r.) stanowią ustawowy

przywilej banków, polegający na ułatwianiu im dochodzenia swoich wierzytelności

wynikających z dokonywanych czynności bankowych (bankowych stosunków

obligacyjnych; por. np. uchwała z dnia 18 kwietnia 1996 r. i powołane w niej

orzeczenia albo uzasadnienie uchwały z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 48/03,

OSNC 2004, nr 10, poz. 155). Można stwierdzić, że chodzi tu o przywilej

kwalifikowany i wyjątkowy, ponieważ dochodzenie wierzytelności cywilnoprawnych

następuje z reguły przy zastosowaniu sądowego postępowania rozpoznawczego.

Tylko wyjątkowo – poza bankami – ustawodawca przyznaje niektórym podmiotom

możliwość uproszczonego dochodzenia własnych wierzytelności cywilnoprawnych

(np. Skarbowi Państwa lub Bankowemu Funduszowi Gwarancyjnemu). Co więcej,

w prawie bankowym wytyczone zostały ścisłe ramy prawne dopuszczalności

posłużenia się przez bank bankowym tytule egzekucyjnym w celu dochodzenia

wierzytelności od jego dłużników (art. 97 ust. 1 i 2 Pr.bank. z 1997 r.), przy czym

ramy te zakreślono znacznie ściślej niż w odniesieniu do bankowego tytułu

wykonawczego, przewidzianego w art. 53 ust. 2 Pr.bank. z 1989 r. Nie bez racji

stwierdzono zatem w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia

1996 r., III CZP 194/95, że umożliwienie nadawania klauzuli wykonalności

bankowym tytułom wykonawczym (obecnie – bankowym tytułom egzekucyjnym) na

podstawie art. 788 § 1 k.p.c. na rzecz nabywcy wierzytelności bankowej

stwierdzonej tym tytułem, oznaczałoby w rzeczywistości rozszerzenie przywileju

przyznanego tylko bankom na wszystkich nabywców takiej wierzytelności. Byłoby

to, oczywiście, nie do pogodzenia z kwalifikowanym i wyjątkowym charakterem

omawianego przywileju. Można zatem stwierdzić, że w omawianym zakresie

przepisy art. 96-97 Pr.bank. z 1997 r.– ze względu na swój charakter – stanowią

lex specialis w stosunku do przepisu art. 788 § 1 k.p.c. Na podstawie wystawionego

bankowego tytułu egzekucyjnego może być prowadzona jedynie egzekucja

wierzytelności bankowej i tylko na rzecz banku, po skutecznym wystąpieniu przez

ten bank o nadanie na jego rzecz sądowej klauzuli wykonalności (art. 97 Pr.bank. z

1997 r.).

W tej sytuacji nie mogą mieć decydującego znaczenia podnoszone niekiedy

argumenty zmierzające do usprawiedliwienia możliwości nadawania na podstawie

art. 788 § 1 k.p.c. klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym na rzecz

nabywców od banków wierzytelności stwierdzonych takimi tytułami. Chodzi tu

zwłaszcza o twierdzenie, że nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu na rzecz nabywcy wierzytelności objętej tym tytułem nie pogarsza

sytuacji prawnej dłużnika w sensie materialnoprawnym i egzekucyjnym. To samo

dotyczy poglądu, że skoro bankowemu tytułowi egzekucyjnemu nadano już

wcześniej klauzulę wykonalności na rzecz banku-zbywcy wierzytelności, to

nastąpiła sądowa kontrola wystawionego bankowego tytułu egzekucyjnego.

Zgłaszane są niekiedy obawy, że dochodzenie przez instytucję niebankową w

zwykłym procesie nabytej od banku wierzytelności, stwierdzonej bankowym tytułem

egzekucyjnym, może doprowadzić do powstania tytułu egzekucyjnego o innej treści,

chociaż obejmującego tę samą wierzytelność co bankowy tytuł egzekucyjny. Obawy

te należy uznać za nieuzasadnione, gdyż w praktyce zbywca wierzytelności (bank)

wydaje z reguły nabywcy (cesjonariuszowi) bankowy tytuł wykonawczy (np. jako

dowód istnienia wymagalnej wierzytelności i jej rozmiaru). Gdyby pojawiła się

jednak sytuacja, że egzekucja wobec dłużnika była prowadzona na podstawie

dwóch tytułów wykonawczych (bankowego tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w

stosowną klauzulę wykonalności i tytułu wykonawczego uzyskanego przez

instytucję niebankową, cesjonariusza) dłużnik mógłby wytoczyć odpowiednie

powództwo przeciwegzekucyjne (art. 840 k.p.c.; por. także uzasadnienie uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 1992 r., III CZP 94 /92).

Z przedstawionych względów należało przyjąć, że niedopuszczalne jest nadanie

na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. klauzuli wykonalności na rzecz niebędącego

bankiem nabywcy wierzytelności objętej bankowym tytułem egzekucyjnym, także po

zaopatrzeniu go w sądową klauzulę wykonalności (art. 97 Pr.bank. z 1997 r.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na postawie art. 390 k.p.c. rozstrzygnął

zagadnienia prawne, jak w uchwale.