II UZP 1/04

Uchwała z dnia 8 kwietnia 2004 r.

II UZP 1/04

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniew-

skiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2004 r. sprawy z wniosku

Wiery P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o ubez-

pieczenie społeczne, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd

Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 18 grudnia 2003 r. [...]

„Czy podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu sę-

dzia w stanie spoczynku z tytułu umowy zlecenia zawartej z jednym zleceniodawcą

na okres dłuższy niż 14 dni ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Sędzia pobierający uposażenie w stanie spoczynku podlega obowiąz-

kowi ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania umowy zlecenia zawar-

tej po dniu 14 stycznia 2000 r.

U z a s a d n i e n i e

Stan faktyczny sprawy, na tle rozpoznania której sformułowane zostało zagad-

nienie prawne, był bezsporny. W ramach umowy zlecenia zawartej w dniu 3 lipca

2000 r. Wiera P., sędzia w stanie spoczynku, podjęła się w Miejskim Ośrodku Pomo-

cy Społecznej w S. konsultacji z zakresu prawa rodzinnego w wymiarze 9 godzin ty-

godniowo w okresie od dnia 7 lipca do dnia 31 grudnia 2000 r. Decyzją z dnia 9

stycznia 2001 r. Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. potwierdził obowią-

zek odprowadzania składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wykonywanej

umowy, na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

2

Wnosząc o zmianę decyzji, ubezpieczona podniosła w odwołaniu, że objęcie

jej ubezpieczeniem z tytułu wykonywania umowy zlecenia może mieć wyłącznie cha-

rakter dobrowolny, przyjęty w art. 9 ust. 5 tej ustawy, albowiem prokuratorzy i sę-

dziowie zostali - zgodnie z w art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych - wyłączeni z tego systemu.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem

z dnia 29 maja 2002 r. odwołanie oddalił, a Sąd Apelacyjny w Gdańsku stwierdził, że

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, które postanowieniem z dnia 18

grudnia 2003 r. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Sąd wypowie-

dział się przeciwko objęciu składką przychodów sędziów w stanie spoczynku z tytułu

umów zlecenia, twierdząc, że opłacane składki nie stanowiłyby ekwiwalentu uzyska-

nych w przyszłości świadczeń, a ponadto dostrzegł nierówność traktowania na grun-

cie ubezpieczenia społecznego sędziów i prokuratorów. Porównując bowiem przepis

art. 781

§ 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych

(jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z

dnia 28 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 124, poz. 782), z przepisem art. 6 ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, wy-

wnioskował, że prokuratorzy nie byliby w żadnej sytuacji zobowiązani do opłacania

składek od umów zlecenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie konieczne jest określenie właściwej podstawy spornego obowiąz-

ku składkowego. W przedstawionym pytaniu został on opisany jako „zawarcie umowy

zlecenia z jednym zleceniodawcą na okres dłuższy niż 14 dni”. Taki tytuł ubezpie-

czenia już nie istnieje, a ostatnio przewidziany był w przepisie art. 6 ust. 4 ustawy

systemowej w brzmieniu nadanym z dniem 1 stycznia 1999 r. przepisem art. 172 pkt

2 lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) i - zgodnie z art. 14 ustawy

zmieniającej z dnia 23 grudnia 1999 r. (Dz.U. Nr 110, poz. 1256) - mógł być stoso-

wany jedynie do umów zawartych przed dniem 14 stycznia 2000 r. W stanie faktycz-

nym rozpoznawanego zagadnienia nie znajduje więc zastosowania. Zgodnie z art. 6

ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(zmienionym z dniem 30 grudnia 1999 r. przez art. 1 pkt 3 lit. a ustawy z dnia 23

3

grudnia 1999 r.) obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu podle-

gają osoby fizyczne, które na terenie Rzeczypospolitej Polskiej wykonują pracę na

podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie

usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlece-

nia.

Obowiązek ubezpieczenia z tytułu wykonywania zlecenia stanowi odrębny ty-

tuł ubezpieczenia, który nie pochłania ani nie wyklucza ubezpieczenia pracownicze-

go. Nie pozostaje w żadnym związku z przewidzianym w art. 6 ust. 1 ustawy obo-

wiązkowym ubezpieczeniem z tytułu wykonywania umowy o pracę; uchyla się więc

rozważaniom o podleganiu temu ubezpieczeniu przez sędziów i prokuratorów. Nale-

ży bowiem podnieść, że z mocy ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 124,

poz. 782), nowelizującej ustawę z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów

powszechnych, począwszy od dnia 1 stycznia 1998 r. dokonane zostało zasadnicze

przekształcenie systemu świadczeń udzielanych sędziom na wypadek ryzyk ubez-

pieczeniowych (osiągnięcia wieku, choroby lub utraty sił) i przejęcie ich finansowania

przez budżet państwa w formie uposażenia w stanie spoczynku. Zgodnie z art. 711

§

6 ustawy przejście sędziego w stan spoczynku powoduje utratę prawa do emerytury

lub renty z ubezpieczenia społecznego, a w związku z tym, zgodnie z art. 781

§ 1, od

wynagrodzenia sędziów nie odprowadza się składek na ubezpieczenie społeczne.

Wyłączenie sędziów z systemu powszechnego ubezpieczenia społecznego nie ma

więc charakteru podmiotowego, rozumianego w ten sposób, że sędzia nie podlega

ubezpieczeniu bez względu na rodzaj prowadzonej działalności, a tylko przedmioto-

wy; nie podlega ubezpieczeniu z tytułu wykonywania swej funkcji i w zakresie wypła-

canego mu z tego tytułu uposażenia. W konsekwencji sędzia nie jest wyłączony z

ubezpieczenia z tytułu działalności zarobkowej objętej systemem ubezpieczeń spo-

łecznych wykonywanej poza służbą sędziowską (por. uzasadnienie uchwał Sądu

Najwyższego z dnia 9 listopada 1999 r., III ZP 16/99, OSNAPiUS 2000 nr 7, poz. 283

i z dnia 13 lutego 2001 r., III ZP 38/00, OSNAPiUS 2002 nr 19, poz. 468, OSP 2002

nr 10, poz. 132 z aprobującą glosą K. Kolasińskiego).

Te same argumenty można odnieść do sytuacji sędziego pobierającego upo-

sażenie w stanie spoczynku, gdyż status sędziego w stanie spoczynku nie stanowi

przeszkody do ustalenia obowiązku składkowego z tytułu wykonywania zatrudnienia

lub innej działalności objętej ubezpieczeniem. Co więcej, prowadzący taką działal-

ność nie może powoływać się na art. 9 ust. 4 lub 6 ustawy systemowej, zawierające

4

reguły wyłączające zbieg ubezpieczenia, albowiem w rozumieniu prawa zabezpie-

czenia społecznego sędziowie w stanie spoczynku nie są „osobami mającymi ustalo-

ne prawo do emerytury lub renty”. Przechodzący w stan spoczynku sędzia traci

prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na rzecz statusu wynikającego z

narzuconej przez art. 180 Konstytucji zmiany jego sytuacji po zakończeniu aktywne-

go pełnienia funkcji. Nie dochodzi zatem - w wypadku równoczesnego pobierania

uposażenia w stanie spoczynku i wykonywania działalności objętej ubezpieczeniem -

do zbiegu tytułów ubezpieczenia. Mocne oparcie dla tego poglądu można znaleźć w

tezie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., II UKN 126/99

(OSNAPiUS 2000 nr 24, poz. 913).

Oczywiście nasuwa się wniosek wskazujący na nieracjonalność obejmowania

przychodów sędziego z tytułu wykonywania umów zlecenia składką na ubezpiecze-

nie społeczne wobec braku perspektywy realizacji tego ubezpieczenia. Trzeba jed-

nak zważyć, że poruszona przez Sąd Apelacyjny kwestia przestrzegania zasady

równości ubezpieczonych, rozpatrywana przez pryzmat wzajemnej zależności mię-

dzy opłacaniem składek i uzyskiwaniem za nie świadczeń z ubezpieczenia społecz-

nego, nie istniała przed dniem 1 października 2001 r., albowiem przepis art. 711

§ 6

ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych nie stanowił przeszkody do nabycia

prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego z tytułu dodatkowego zatrudnie-

nia sędziego, niezależnie od pobierania uposażenia sędziego w stanie spoczynku

(por. powołaną uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2001 r., III ZP 38/00,

uchwałę z dnia 27 września 2002 r., III UZP 6/02, OSNP 2003 nr 1, poz. 18 oraz wy-

rok z dnia 12 lipca 2001 r., I PKN 530/00, OSNP 2003 nr 11, poz. 264).

Zagadnienie wzajemności składki i świadczeń na gruncie art. 2 i 32 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, rozpatrywał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4

grudnia 2000 r., K 9/00 (OTK ZU 2000 nr 8, poz. 294). Uwzględniając pogląd Rzecz-

nika Praw Obywatelskich, że obowiązek ubezpieczenia nie powinien dotyczyć sę-

dziów i prokuratorów w stanie spoczynku, gdyż opłacana obowiązkowo składka po-

zostaje bez wpływu na wymiar pobieranego uposażenia, orzekł o zgodności z Kon-

stytucją przepisów art. 9 ust. 4, ust. 4a i ust. 4b ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Podniósł trafnie między innymi, że niewąt-

pliwie ścisła zależność między opłacaniem składki i jej wysokością oraz okresem

płacenia a prawem do świadczeń i ich wysokością (zasada wzajemności), występu-

jąca w klasycznym ubezpieczeniu społecznym, nie jest w obowiązujących obecnie

5

regulacjach w pełni realizowana. Składka nie została dostosowana do wielkości in-

dywidualnego ryzyka, lecz jest ustalana na przeciętnym poziomie, obejmującym

wszystkich ubezpieczonych; przy ustalaniu prawa do świadczeń lub ich wysokości

uwzględniane są również okresy nieskładkowe, a także nazwane „składkowymi”

okresy nie związane z obowiązkiem opłacania składki. Tak więc stosunek ubezpie-

czeniowy nie jest pełnym stosunkiem zobowiązaniowym i nie ma w nim elementu

synalagmatyczności, charakterystycznej dla zobowiązań wzajemnych w znaczeniu

cywilnoprawnym (por. też orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 11 lutego 1992 r.,

K 14/91, OTK ZU 1992 cz. II, s. 131, z 23 września 1997 r., K 25/96, OTK ZU 1997

nr 3-4, s. 311 i z dnia 30 maja 2000 r., K 37/98, OTK ZU 2000 nr 4, poz. 112). Zda-

niem Trybunału Konstytucyjnego, te okoliczności usprawiedliwiają nałożenie obo-

wiązku ubezpieczenia nawet w sytuacji, w której dalsze opłacanie składek na ubez-

pieczenie społeczne nie zawsze znajdzie w pełni odzwierciedlenie w zwiększonej

wysokości przysługującego świadczenia. Odnosząc się do zarzutu niesprawiedliwe-

go zróżnicowania sytuacji emerytów i rencistów Trybunał Konstytucyjny rozważył, że

wszystkie osoby mające uprawnienia emerytalne, które podejmują działalność za-

robkową, są w zakresie obowiązku ubezpieczenia społecznego, traktowane jedna-

kowo.

Ze względu na rozważania Sądu Apelacyjnego o nierówności w zakresie obo-

wiązku ubezpieczenia między sędziami i prokuratorami, należy stwierdzić, że sę-

dziowie i prokuratorzy nie podlegają ubezpieczeniu społecznemu w takim samym

zakresie. Zakres ten wyznaczany jest ich prawem do stanu spoczynku, który - w wy-

padku sędziów ma rangę konstytucyjną, a w wypadku prokuratorów - ustawową, stąd

w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej z ubezpieczenia z tytułu wykonywania umowy o

pracę wyłączeni zostali tylko prokuratorzy.

Z tych względów, podzielając także przedstawione stanowisko Trybunału

Konstytucyjnego, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie.

========================================