III SK 26/04

Wyrok z dnia 14 kwietnia 2004 r.

III SK 26/04

Nieważność postępowania zachodzi (art. 379 pkt 4 k.p.c.), gdy w sądzie

okręgowym w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego orzekał sędzia

sądu rejonowego delegowany na podstawie art. 77 § 8 ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.),

któremu Minister Sprawiedliwości nie przyznał prawa przewodniczenia (art. 46

§ 1 tego Prawa).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2004 r.

sprawy z odwołania Zarządu Budynków Komunalnych Spółki z o.o. w Z. przeciwko

Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o wymierzenie kary pienięż-

nej, na skutek kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie-

Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 27 lutego 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie w zakresie objętym roz-

prawą przed Sądem Okręgowym w Warszawie-Sądem Ochrony Konkurencji i Kon-

sumentów i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzy-

gnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z 30 listopada 2001 r. [...] Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów (Prezes UOKiK), po zakończeniu postępowania wszczętego z

urzędu nałożył na Zarząd Budynków Komunalnych Spółkę z o.o. w Z. z tytułu niewy-

konania w okresie od 24 maja 2001 r. do 30 listopada 2001 r., to jest za 191 dni

zwłoki, decyzji Prezesa UOKiK z 31 marca 2000 r. [...], karę pieniężną w wysokości

22.920 euro, co stanowi równowartość 88.342 złotych, licząc po 120 euro za każdy

2

dzień zwłoki w wykonaniu decyzji. Jako podstawę nałożenia kary wskazał art. 102 ust.

1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów.

W uzasadnieniu Prezes UOKiK podniósł, że decyzja [...] z 31 marca 2000 r.

wydana została pod rządami ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu

praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (jednolity tekst:

Dz.U. z 1999 r. Nr 52, poz. 547). Sąd Antymonopolowy wyrokiem z 14 lutego 2001 r.

oddalił odwołanie ZBK Spółki z o.o. od tej decyzji. Z dniem 1 kwietnia 2001 r. weszła

w życie nowa ustawa antymonopolowa - ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochro-

nie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 122, poz. 1319). Zgodnie z jej art. 113,

postępowania wszczęte na podstawie przepisów ustawy o przeciwdziałaniu prakty-

kom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów prowadzi się na podsta-

wie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. O bezwzględnie obo-

wiązującym zakazie nadużywania pozycji dominującej stanowi art. 8 ustawy o

ochronie konkurencji i konsumentów, a jej art. 8 ust. 2 pkt 6 jest odpowiednikiem

art. 5 ust. 1 pkt 6 poprzednio obowiązującej ustawy. W decyzji [...] z 31 marca

2000 r. organ antymonopolowy nakazał ZBK Spółce z o.o. zaniechanie stosowania

praktyk monopolistycznych, uznając, że nieokreślenie w umowie najmu jednolitych i

czytelnych kryteriów mających wpływ na zmianę czynszu stanowi nadużycie pozycji

dominującej na lokalnym rynku wynajmu lokali użytkowych. Zadaniem organów an-

tymonopolowych jest kontrola wykonalności decyzji organu antymonopolowego

oraz wyroków Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Według Prezesa

UOKiK w niniejszej sprawie bezsporne jest, że działania ZBK Spółki z o.o. były i

nadal są niezgodne z ustawą antymonopolową. Przedsiębiorca ten nie zmierza do

zaniechania stosowania bezwzględnie zabronionej praktyki wskazanej w decyzji i wy-

roku. Bezsporne jest, że ZBK Spółka z o.o. nie zaniechała nadużywania pozycji

dominującej. Proponowane przez tę Spółkę z o.o. nowe brzmienie odpowiednich

postanowień umowy odbiega od stanowiska organu antymonopolowego zawartego

w decyzji, popartego prawomocnym wyrokiem Sądu Antymonopolowego.

Organ antymonopolowy zobowiązał przedsiębiorcę do określenia w umowie

najmu jednolitych i czytelnych kryteriów mających wpływ na zmianę wysokości

czynszu i do określenia limitu podwyższenia czynszu. Brak dołożenia należytej sta-

ranności w tym zakresie nie zwalnia powoda z obowiązku wykonania prawo-

mocnej decyzji Prezesa UOKiK. W ocenie Prezesa UOKiK wyjaśnienia, iż ZBK

Spółka z o.o. oczekuje stosownej uchwały Zarządu Miasta Z., potwierdzają, że

3

działania przedsiębiorcy są nadal sprzeczne z prawem i naruszają normy prawne, a

ponadto nie potwierdzają zamiaru wykonania prawomocnego wyroku Sądu i decy-

zji Prezesa UOKiK. ZBK Spółka z o.o. nie dokonała zmian w umowach najmu i

nie określiła, jakie przyjęto kryteria i zasady zmian wysokości czynszu. Zdaniem

Prezesa UOKiK w niniejszym postępowaniu istotne jest, że zasady funkcjonowania

rynku najmu lokali użytkowych, szczególnie niezgodne z prawem zmiany wysokości

czynszu, w końcowym rezultacie znajdują odzwierciedlenie w relacjach z konsu-

mentami, bo to oni obciążani są bezpośrednio kosztami działania przedsiębiorców

wynajmujących lokale użytkowe w celu prowadzenia działalności gospodarczej na

terenie Gminy Z. Nałożona na ZBK Spółkę o.o. kara pieniężna jest adekwatna do

stopnia zawinienia. Poprzednia decyzja Prezesa UOKiK oraz wyrok Sądu Antymo-

nopolowego precyzyjnie określały, jakie działanie przedsiębiorcy jest naganne. Przy

dołożeniu należytej staranności przedsiębiorca mógł zmienić brzmienie umowy

najmu. Wprowadzane przez przedsiębiorcę kolejne aneksy do umowy najmu odbie-

gały od wskazanych przez organ antymonopolowy. Tym samym, w ocenie Prezesa

UOKiK, ZBK Spółka z o.o. świadomie nie wykonywała decyzji [...] i wyroku Sądu

Antymonopolowego oddalającego odwołanie od tej decyzji. Prezes UOKiK wskazał,

iż karę pieniężną nałożoną na podstawie art. 102 ust. 1 ustawy o ochronie kon-

kurencji i konsumentów liczy się za każdy dzień zwłoki w wykonaniu decyzji na-

kazującej zaniechanie stosowania zabronionych praktyk. Uznając, że okres

dwóch miesięcy jest okresem wystarczającym na dostosowanie się do zaleceń

organu antymonopolowego, okres niewykonania ostatecznej decyzji i prawomoc-

nego wyroku wynosi w analizowanym stanie faktycznym 191 dni zwłoki.

Zarząd Budynków Komunalnych [...] wniósł odwołanie od powyższej decy-

zji do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, domagając się zmiany zaskarżonej

decyzji w całości i jej uchylenia. W uzasadnieniu powódka podniosła następujące

zarzuty: naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie przepisów art. 8, 102, 104 i 113 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o ochronie konkurencji i konsumentów, poprzez przyjęcie, że występują przesłanki

określone w tych przepisach warunkujące nałożenie na powódkę kary pieniężnej

w nieadekwatnej do zawinienia wysokości, a ponadto sprzeczność istotnych usta-

leń Prezesa UOKiK z treścią zebranego w sprawie materiału poprzez przyjęcie,

że powódka nie dokonała zmian stosownych postanowień umowy najmu zgodnie z

zaleceniami decyzji Prezesa UOKiK z 31 marca 2000 r.

4

Sąd Okręgowy w Warszawie-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyro-

kiem z 27 lutego 2003 r. [...] oddalił odwołanie Zarządu Budynków Komunalnych

Spółki z o.o. w Z. od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z

30 listopada 2001 r. [...].

Sąd Okręgowy uznał za zasadny argument decyzji Prezesa UOKiK, że nowa

ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w art. 102 ust. 1 ustanawia normę

kompetencyjną dającą prawo naliczania kar pieniężnych w stosunku do tego przed-

siębiorcy, który nie wykonał prawomocnych decyzji organu antymonopolowego

nawet wtedy, gdy decyzje te uprawomocniły się pod rządami ustawy z dnia 24

lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów

konsumentów. Wniosek przeciwny prowadziłby - zdaniem Sądu - do naruszenia na-

czelnej zasady praworządności, której istotą jest dobrowolne respektowanie lub

przymusowa egzekucja prawomocnych wyroków lub decyzji, także za pośrednic-

twem nakładanych kar pieniężnych. Bezpośrednim odzwierciedleniem tej zasady jest

norma art. 112 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, która stanowi o do-

puszczalności ustalania kary pieniężnej, o której mowa w art. 104, z uwzględnie-

niem okoliczności naruszenia przepisów także ustawy antymonopolowej z 24 lu-

tego 1990 r. W ocenie Sądu okoliczności naruszenia przepisów tej ustawy nie były

co do zasady podważane przez żadną ze stron w rozpoznawanej sprawie, tym bar-

dziej że zostały stwierdzone prawomocnymi decyzjami odpowiednich organów.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył w całości kasacją pełnomocnik powódki.

Kasacja została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niewła-

ściwe zastosowanie art. 102, 112 i 113 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie

konkurencji i konsumentów oraz błędną wykładnię art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 24

lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów

konsumentów. Zdaniem skarżącej, prawidłowe zastosowanie powyższych przepisów

wymaga wykładni obowiązujących przepisów prawa antymonopolowego i rozstrzy-

gnięcia, czy postanowienia działu VI ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie

konkurencji i konsumentów, w szczególności art. 102, mają zastosowanie również do

decyzji wydanych przed wejściem w życie tej ustawy, jak również, czy art. 112 i 113

stanowią samodzielną podstawę do nakładania na przedsiębiorcę kar pieniężnych z

tytułu niewykonania decyzji Prezesa UOKiK. Ponadto, zdaniem powódki, zaskarżony

wyrok - poprzez błędną wykładnię art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r.

o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów,

5

polegającą na przyjęciu, że powódka zarządzająca powierzonym mieniem Gminy Z.

stosuje praktykę monopolistyczną poprzez narzucanie uciążliwych warunków umów i z

tego tytułu uzyskuje nieuzasadnione korzyści - oczywiście narusza prawo.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przeka-

zanie sprawy Sądowi Okręgowemu-Sądowi Ochrony Konkurencji i Konsumentów w

Warszawie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39311 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w grani-

cach zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak z

urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Nieważność postępowania zachodzi

między innymi wówczas, jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami

prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy

(art. 379 pkt 4 k.p.c.). W pierwszej kolejności ustalenia i rozważenia wymagało zatem

- z urzędu - czy skład sądu rozpoznającego niniejszą sprawę odpowiadał przepisom

prawa. Chodziło przy tym nie tylko o zgodność składu sądu z przepisami prawa pro-

cesowego (np. art. 47 k.p.c.), ale także - a nawet przede wszystkim - z przepisami

ustrojowymi.

Zgodnie z art. 47 § 3 k.p.c., w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w

Warszawie - Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów, rozpoznającym w pierw-

szej instancji sprawy z zakresu ochrony konkurencji, sąd orzeka w składzie jednego

sędziego. Przepisy ustrojowe (ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju są-

dów powszechnych, Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) wyraźnie stanowią, że powinien

być to sędzia Sądu Okręgowego w Warszawie. Z treści zaskarżonego kasacją wy-

roku wynika natomiast, że w rozpoznawanej sprawie jednoosobowemu składowi

orzekającemu sądu - Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów - przewodniczył sędzia sądu rejonowego.

Sędzia może i powinien wykonywać władzę sądowniczą w sądzie, w którym

ma swoje miejsce służbowe (art. 55 § 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych). Wy-

jątki od zasady, że sędzia powinien orzekać w sądzie, w którym ma wyznaczone

miejsce służbowe (siedzibę), pozwalające na orzekanie w danym sądzie przez sę-

dziego innego sądu, są ściśle reglamentowane ustawowo. Zasady orzekania sędzie-

6

go w innym sądzie określa między innymi art. 46 § 1 Prawa o ustroju sądów pow-

szechnych. Zgodnie z tym przepisem, w składzie sądu może brać udział tylko jeden

sędzia innego sądu; sędzia sądu niższego nie może być przewodniczącym składu

sądu; Minister Sprawiedliwości może jednak przyznać sędziemu sądu rejonowego,

delegowanemu do sądu okręgowego, prawo przewodniczenia w sprawach rozpo-

znawanych przez ten sąd w pierwszej instancji, w składzie jednego sędziego i dwóch

ławników albo w składzie jednego sędziego. Z przepisu tego wynika generalna zasa-

da, że sędzia sądu niższego nie może być przewodniczącym składu sądzącego w

sądzie wyższym, chyba że Minister Sprawiedliwości przyzna takiemu sędziemu (co

dotyczy tylko sędziów sądu rejonowego delegowanych do sądu okręgowego) prawo

przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez sąd okręgowy w pierwszej in-

stancji między innymi w składzie jednego sędziego. Naruszenie tej zasady ustrojowej

powoduje nieważność postępowania cywilnego.

Ponieważ w aktach rozpoznawanej sprawy brak było informacji o tym, czy

przewodniczący składu sądzącego, będący sędzią sądu rejonowego, dysponował

upoważnieniem do orzekania w sądzie okręgowym, a zwłaszcza upoważnieniem do

przewodniczenia składowi orzekającemu w sprawach rozpoznawanych przez ten

sąd, Sąd Najwyższy zwrócił się do Prezesa Sądu Okręgowego w Warszawie o wyja-

śnienie tej kwestii. W odpowiedzi Prezes Sądu Okręgowego wyjaśnił, że przewodni-

czący składowi sędziowskiemu sędzia Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy posia-

dał jedynie delegację Prezesa Sądu Okręgowego w Warszawie udzieloną na pod-

stawie art. 77 § 8 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszech-

nych. Zgodnie z tym przepisem, prezes sądu okręgowego, po uzyskaniu zgody kole-

gium sądu okręgowego, może delegować sędziego sądu rejonowego albo sędziego

sądu okręgowego do pełnienia obowiązków sędziego na obszarze właściwości tego

samego sądu okręgowego, jednakże na czas nie dłuższy niż miesiąc w ciągu roku.

W przepisie tym przewidziano instytucję tzw. małej delegacji, czyli delegowania sę-

dziego sądu rejonowego, w ramach okręgu sądowego, przez prezesa sądu okręgo-

wego do pełnienia obowiązków sędziego w innym sądzie. Delegowanie to - dotyczą-

ce pełnienia obowiązków sędziego, przez okres nie dłuższy niż jeden miesiąc w

ciągu roku, tylko za zgodą kolegium sądu i tylko w granicach okręgu sądowego - nie

może jednak obejmować sytuacji, która - wbrew zasadzie wynikającej z art. 46 § 1

Prawa o ustroju sądów powszechnych - oznaczałaby przyznanie sędziemu sądu re-

jonowego, delegowanemu do sądu okręgowego przez prezesa sądu okręgowego,

7

prawa przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez ten sąd w pierwszej in-

stancji, w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sę-

dziego. Sprzeciwia się bowiem temu zasada, że sędzia sądu niższego nie może być

przewodniczącym składu sądzącego w sądzie wyższym, a jedyny od niej wyjątek

dotyczy przyznania sędziemu sądu rejonowego przez Ministra Sprawiedliwości (a

więc nie przez prezesa sądu okręgowego, nawet za zgodą kolegium sądu okręgowe-

go) prawa przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez sąd okręgowy w

pierwszej instancji między innymi w składzie jednego sędziego.

W odniesieniu do sędziego sądu rejonowego delegacja prezesa sądu okręgo-

wego może dotyczyć jedynie sytuacji delegowania tego sędziego do pełnienia obo-

wiązków sędziego w innym sądzie rejonowym albo do pełnienia obowiązków w są-

dzie okręgowym, ale bez prawa przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez

sąd okręgowy w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego i dwóch ławników

albo w składzie jednego sędziego (co de facto oznacza delegowanie do pełnienia

obowiązków sędziego w sądzie okręgowym w sprawach rozpoznawanych w pierw-

szej lub w drugiej instancji w składach zawodowych, jednak bez prawa przewodni-

czenia składowi sądzącemu).

W wyroku Sądu Najwyższego z 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97 (OSNC

1998 nr 5, poz. 81; OSP 1998 nr 5, poz. 93 z glosą A. Szpunara; Palestra 1998 nr 9-

10, s. 202 z glosą A. Zielińskiego), uznano, że wzięcie przez Sąd Najwyższy z

urzędu pod rozwagę nieważności postępowania (art. 39311 k.p.c.) dotyczy tylko nie-

ważności postępowania przed sądem drugiej instancji (podobnie w wyroku Sądu

Najwyższego z 10 lutego 1998 r., II CKN 600/97, OSP 1999 nr 3, poz. 58 z glosą W.

Broniewicza). W rozpoznawanej sprawie Sąd Najwyższy wziął z urzędu pod rozwagę

nieważność postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie-Sądem Ochrony

Konkurencji i Konsumentów jako Sądem pierwszej instancji, ponieważ kasacja przy-

sługiwała bezpośrednio od wyroku Sądu pierwszej instancji do Sądu Najwyższego.

Stwierdzenie z urzędu nieważności postępowania w zakresie obejmującym

rozprawę poprzedzającą wydanie zaskarżonego wyroku (oraz samo zaskarżone

orzeczenie) czyni zbędnym rozważanie przez Sąd Najwyższy zasadności przytoczo-

nych w kasacji jej podstaw i ich usprawiedliwienia. Należy jednak zwrócić uwagę, że

w kwestii możliwości nałożenia kar pieniężnych na podstawie ustawy z dnia 15 grud-

nia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów w odniesieniu do stanów faktycz-

8

nych sprzed jej wejścia w życie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9

marca 2004 r., w sprawie III SK 19/04.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, na podstawie powołanego wyżej

art. 393

11

§ 1 k.p.c. oraz art. 393

13

§ 1 w związku z art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art.

39319

k.p.c., orzekł jak w sentencji.

========================================