III CZP 13/04

Uchwała z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CZP 13/04

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "L.C.", S.A. w W. przeciwko Annie K.,

Ryszardowi K. i Dariuszowi J. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 21 kwietnia 2004 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 24

września 2003 r.:

"Czy zamieszczenie na odwrocie weksla oświadczenia indosanta podpisanego

przez jego pełnomocnika bez wskazania na wekslu stosunku pełnomocnictwa

stanowi przeniesienie praw z weksla przez indos w okolicznościach, gdy podpisany

za indosanta pełnomocnik legitymuje się upoważnieniem indosanta do dokonania

indosu?"

podjął uchwałę:

Zamieszczenie na wekslu oświadczenia indosanta, podpisanego przez jego

pełnomocnika bez wskazania stosunku pełnomocnictwa, nie przenosi praw z

weksla przez indos.

Uzasadnienie

Powodowa spółka "L.C." wniosła o wydanie nakazu zapłaty, dołączając do

pozwu weksel wystawiony przez pozwaną Annę K. oraz pełnomocnictwo udzielone

Dariuszowi N. przez spółkę "E." do „indosowania na spółkę »L.C.« S.A. weksli”.

Weksel zawierał przyrzeczenie zapłacenia przez wystawcę spółce "E." sumy

pięćdziesięciu tysięcy złotych, poręczenie Ryszarda K. oraz Dariusza J. za

wystawcę i wzmiankę: „w dniu 10 stycznia 2000 r. "E." S.A. ustępuje na zlecenie

»L.C.«”, a poniżej – podpis Dariusza N.

Uwzględniając powództwo, Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy wydał nakaz

zapłaty, w którym zasądził na rzecz strony powodowej solidarnie od pozwanych

kwotę 50 000 zł z odsetkami. Po rozpoznaniu zarzutów pozwanego Dariusza J. Sąd

Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 4 września 2002 r. utrzymał nakaz w

mocy.

Od tego wyroku wniósł apelację pozwany Dariusz J. Podtrzymał m.in. zarzut, że

powodowa spółka nie ma legitymacji przewidzianej w art. 16 ustawy z dnia 28

kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282, dalej: „Pr.weksl.”), gdyż

pierwszy indos nie pochodzi od remitenta. Sąd Apelacyjny w Warszawie,

przystępując do rozpoznania apelacji powziął poważne wątpliwości prawne, które

przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w formie zagadnienia

przytoczonego na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 1 pkt 1 oraz art. 2 ust. 1 Pr.weksl. zobowiązanie wekslowe jest

zobowiązaniem pisemnym. Indos polega na przeniesieniu praw z weksla i

zaciągnięciu zobowiązania wekslowego przez indosanta przez wydanie weksla z

odpowiednią wzmianką (art. 11 Pr.weksl.). Indosatariusz nabywa względem

dłużników wekslowych prawa w rozmiarze, wynikającym z treści weksla. Formalizm

prawa wekslowego powoduje, że decyduje w tym zakresie treść dokumentu.

Również zakres odpowiedzialności dłużników wekslowych zostaje określony przez

treść dokumentu.

Zgodnie z art. 13 zdanie pierwsze Pr.weksl., indos musi być podpisany przez

indosanta. W świetle tego przepisu zasadniczo jedynym koniecznym elementem

indosu jest podpis, który może pochodzić bezpośrednio od indosanta lub od

reprezentującej go osoby (art. 8 Pr.weksl.). Jeszcze na tle przepisów

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 listopada 1924 r. o prawie

wekslowym (Dz.U. Nr 100, poz. 926) w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliło

się stanowisko, że pojęcie podpisu mieści w sobie własnoręczne umieszczenie na

wekslu imienia i nazwiska lub co najmniej nazwiska podpisującego (por. np.

orzeczenia pełnego kompletu Izby Trzeciej Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1928

r., Rw. 2483/27, OSP 1928, poz. 419, z dnia 22 maja 1930 r., Rw. 2663/29, OSP

1930, poz. 323, z dnia 5 listopada 1930 r., III 1 Rw. 613/30, Zb. Urz. 1930 r., poz.

232, z dnia 22 września 1932 r., III 1 Rw. 1386/32, Zb. Urz. 1932, poz. 158 oraz z

dnia 12 maja 1933 r., C II 603/33, Zb. Urz. 1934, poz. 33). Prawo wekslowe nie

wymaga, aby podpis na wekslu był czytelny, podpis nieczytelny powinien jednak

być złożony w formie zwykle używanej przez wystawcę (por. uzasadnienie uchwały

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1993 r., III CZP 146/93,

OSNC 1994, nr 5, poz. 94).

Istota przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do odpowiedzi na

pytanie, w jaki sposób ma się podpisywać umocowany pełnomocnik indosanta,

ażeby zobowiązać przez ten podpis osobę reprezentowaną. Prawo wekslowe nie

zawiera żadnych przepisów w tym zakresie.

Zagadnienie dotyczące sposobu złożenia podpisu na wekslu przez

umocowanego pełnomocnika początkowo należało do dyskusyjnych, a

orzecznictwo nie było jednolite. Stopniowo, jeszcze na gruncie art. 8

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 listopada 1924 r. o prawie

wekslowym, przeważał pogląd, że pełnomocnik, który podpisuje weksel w cudzym

imieniu, musi zamieścić swój własny podpis z wyrażeniem uzyskanego

pełnomocnictwa. Ostatecznie w orzeczeniu pełnego kompletu Izby Trzeciej Sądu

Najwyższego z dnia 19 maja 1928 r., Rw. 2483/27 wyjaśniono, że jeżeli ktoś

podpisuje weksel w cudzym imieniu, to nie może umieszczać bez dodatku imienia i

nazwiska zastąpionej osoby, ale musi umieścić swój własny podpis z wyrażeniem

stosunku pełnomocnictwa lub zastępstwa do zastąpionej osoby. Tak też rozumie

zastępstwo art. 8 Pr.weksl. Za przytoczonym stanowiskiem opowiedziała się także

późniejsza judykatura (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1929

r., III Rw. 508/29, Zb.Urz. 1929, poz. 245, orzeczenie Sądu Apelacyjnego we

Lwowie, Bc. I 858/28, orzeczenie Sądu Okręgowego we Lwowie, Cw. IV 1299/28,

"Przegląd Prawa i Administracji" 1939, poz. 28, z dnia 23 maja 1930 r. Rw.

2663/29). Także w piśmiennictwie współczesnym powszechnie przyjmuje się, że

poprawna forma podpisu pełnomocnika na wekslu powinna zawierać jego podpis

oraz wskazywać stosunek pełnomocnictwa, przy czym dodatki wskazujące na taki

stosunek i wymienienie osoby reprezentowanej mogą być wyrażone w sposób

mechaniczny.

W ramach przedstawionego zagadnienia prawnego problemem kluczowym jest

kwestia, co należy rozumieć przez wskazanie w treści weksla stosunku

pełnomocnictwa (zastępstwa). Chodzi o to, czy wskazanie stosunku

pełnomocnictwa w treści weksla należy rozumieć jako konieczność zamieszczenia

w dokumencie słowa „pełnomocnik” (ewentualnie słów „zastępca”, „w imieniu...”,

„per procura” itp.). W doktrynie postuluje się zamieszczenie zwrotu np. „jako

pełnomocnik...”. Zauważa się też, że występowanie w charakterze pełnomocnika

musi wynikać z treści weksla, co niekoniecznie jednak może oznaczać, że

zamieszczenie tego rodzaju zwrotu jest nieodzowne.

W rezultacie stwierdzić należy, że poprawny sposób podpisu pełnomocnika na

wekslu powinien zawierać, oprócz jego podpisu, wskazanie „stosunku

pełnomocnictwa”, które z reguły sprowadza się do zamieszczenia na wekslu wprost

słowa „pełnomocnik” lub jego synonimów. W ogólniejszym ujęciu można

powiedzieć, że przy podpisie z reguły musi być wyrażony stosunek

przedstawicielstwa. Nie jest to konieczne tylko wtedy, gdy ze sformułowania treści

wzmianki przy podpisie następni posiadacze weksla nie mają wątpliwości, że

osoba, która ten podpis złożyła, zobowiązała się nie w swoim imieniu, wówczas

bowiem byłyby podstawy do uznania, że na wekslu stosunek pełnomocnictwa został

uwidoczniony.

Skoro zatem podpis jest koniecznym elementom indosu, to zamieszczenie na

wekslu oświadczenia indosanta podpisanego przez jego pełnomocnika bez

wskazania umocowania, nie przenosi praw z weksla.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).