III UA 1/04

Wyrok z dnia 22 kwietnia 2004 r.

III UA 1/04

Jeżeli ustalenie stażu pracy w szczególnych warunkach, stanowiącego

przesłankę nabycia prawa do świadczenia, następuje w postępowaniu przed

sądem ubezpieczeń społecznych, to 30-dniowy termin określony w art. 118 ust.

1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.), po upływie którego organ rentowy obowiązany jest do zapłaty odsetek,

należy liczyć od daty wyroku sądu, którym prawomocnie ustalono prawo do

tego świadczenia.

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Andrzej Wasilewski

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniew-

skiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2004 r. sprawy z wniosku

Tadeusza K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o od-

setki na skutek apelacji organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Radomiu

z dnia 17 września 2002 r. [...]

o d d a l i ł apelację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 5 lutego 2004 r. [...] podję-

tym na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzy-

gnięcia zagadnienie prawne o treści następującej:

„czy po ustaleniu prawa do świadczenia przez sąd pierwszej instancji i oddale-

niu apelacji pozwanego organu rentowego, w sytuacji gdy sąd drugiej instancji nie

czynił własnych ustaleń i orzekał wyłącznie na podstawie dowodów przeprowadzo-

nych przez sąd pierwszej instancji, ostatnią okolicznością niezbędną do wydania de-

cyzji przez ten organ rentowy, o której mowa w przepisie art. 118 ust. 1 ustawy z dnia

2

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) jest data wydania wyroku ustalającego prawo do

świadczenia, czy też data, w której wyrok ten stał się prawomocny lub wykonalny - a

więc data wydania wyroku przez sąd drugiej instancji ?”

W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd Apelacyjny podniósł w

szczególności, że:

Po pierwsze, przedstawione zagadnienie prawne powstało w sytuacji, gdy de-

cyzją z dnia 28 czerwca 2002 r. strona pozwana - Zakład Ubezpieczeń Społecznych-

Oddział w R. odmówił wnioskodawcy - Tadeuszowi K. wypłaty odsetek z tytułu opóź-

nienia w przyznaniu i wypłacie emerytury za okres od dnia 7 grudnia 1999 r. do dnia

3 sierpnia 2001 r. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ rentowy na podstawie

art. 118 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stwierdził, że za ostatnią okoliczność

niezbędną do wydania decyzji w sprawie prawa do emerytury przyjął datę wydania

wyroku przez Sąd Apelacyjny, czyli dzień 3 lipca 2001 r. i uznał, że od tej daty rozpo-

czął bieg 30-dniowy termin do wydania decyzji i w konsekwencji także odsetki za

opóźnienie w przyznaniu i wypłacie świadczenia należą się wnioskodawcy od dnia 3

sierpnia 2001 r. W wyniku odwołania wnioskodawcy od powyższej decyzji, Sąd

Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Radomiu wyrokiem z dnia 17

września 2002 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zasądził od strony

pozwanej na rzecz wnioskodawcy kwotę 4.445,27 zł tytułem odsetek należnych mu

za okres od dnia 15 sierpnia 2000 r. do dnia 2 sierpnia 2001 r., opierając swe roz-

strzygnięcie na następujących ustaleniach: a) decyzją z dnia 3 lipca 2000 r. strona

pozwana odmówiła wnioskodawcy prawa do emerytury; b) wyrokiem z dnia 14 lipca

2000 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Radomiu zmienił tę

decyzję i ustalił prawo wnioskodawcy do wcześniejszej emerytury od dnia 7 grudnia

1999 r.; c) z kolei, wyrokiem z dnia 3 lipca 2001 r. Sądu Apelacyjnego w Warszawie

została oddalona apelacja strony pozwanej od powyższego wyroku Sądu Okręgowe-

go w Radomiu z dnia 14 lipca 2000 r., a następnie postanowieniem z dnia 19 kwiet-

nia 2002 r. Sąd Najwyższy odrzucił kasację strony pozwanej od powyższego wyroku

Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 lipca 2001 r. W tej sytuacji, w wykonaniu

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Radomiu z dnia 14 lipca 2000 r., strona pozwana decyzją z dnia 5 czerwca 2002 r.

przyznała wnioskodawcy emeryturę wraz z odsetkami za opóźnienie liczonymi od

dnia 3 sierpnia 2001 r. Odwołanie wnioskodawcy od tej ostatniej decyzji strona poz-

3

wana potraktowała jako wniosek o wypłatę odsetek od wcześniejszej daty - czyli od

dnia 7 grudnia 1999 r. i wniosek ten załatwiła odmownie decyzją z dnia 28 czerwca

2002 r., która w wyniku odwołania wnioskodawcy została zmieniona powołanym wy-

żej wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17

września 2002 r., od którego apelację wniosła strona pozwana, podnosząc w niej

zarzut naruszenia art. 118 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z

art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-

nych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) oraz art. 388 § 1 k.p.c., przez przyjęcie, że data

wydania nieprawomocnego wyroku przez Sąd pierwszej instancji ma stanowić datę

wyjaśnienia ostatniej okoliczności, od której liczy się bieg terminu do wydania decyzji

i wobec pominięcia faktu, że wykonalnym jest dopiero wyrok Sądu drugiej instancji,

skoro dopiero od daty uprawomocnienia się rozstrzygnięcia w sprawie biegnie dla

organu termin do wydania decyzji.

Po drugie, w kwestii wykładni użytego w art. 118 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS zwrotu normatywnego „wyjaśnienie okoliczności niezbędnej do wyda-

nia decyzji”, w sytuacji gdy prawo do świadczenia zostało ustalone przez Sąd w dro-

dze procesu, Sąd Apelacyjny wskazał na dwie możliwe, lecz zarazem rozbieżne in-

terpretacje: pierwsza - opiera się na przyjęciu założenia, że „tylko prawomocne (wy-

konalne) wyroki wiążą strony, sądy, inne organy państwowe lub inne osoby (art. 365

§ 1 k.p.c.); natomiast druga - „za wyjaśnienie ostatniej okoliczności przyjmuje datę

ogłoszenia wyroku Sądu pierwszej instancji bądź drugiej instancji, którym zostało

ustalone prawo do świadczenia albo data jego powstania lub czas trwania. Wtedy to

bowiem ustaje niepewność co do istnienia prawa, a także czasu jego powstania i

okresu trwania.” Równocześnie, przedstawiając powyższe zagadnienie prawne Sąd

Apelacyjny zwrócił uwagę na to, że „ustawa nie wymaga, aby ostatnia okoliczność

niezbędna do wydania decyzji przez organ rentowy była prawomocnie wyjaśniona.

Wyjaśnienie to następuje wtedy, gdy zapada wyrok Sądu pierwszej lub drugiej in-

stancji zawierający rozstrzygnięcie w kwestii prawa do świadczenia i okoliczności z

tym prawem związanych umożliwiające organowi rentowemu wydanie decyzji. Zu-

pełnie innym zagadnieniem jest kwestia kiedy wyrok Sądu pierwszej instancji stanie

się prawomocny. Zależy to przecież od uznania przez strony danego rozstrzygnięcia

za prawidłowe. Omawiany wyrok strona może zaskarżyć stosownym środkiem, ale

ponosi także konsekwencje, gdy środek ten nie przyniesie pozytywnego dla niej

skutku. Taką konsekwencją jest zapłata odsetek za opóźnienie w przyznaniu i wypła-

4

cie świadczenia. Przyjęcie pierwszego poglądu oznaczałoby uwolnienie pozwanego

organu rentowego od odpowiedzialności za swoje działania. Prowadziłoby to w efek-

cie do naruszenia zasady równości stron w procesie, skoro za działania jednej strony

konsekwencje ponosiłaby druga.”

Sąd Najwyższy postanowił przejąć powyższą sprawę do rozpoznania na pod-

stawie art. 390 § 1 (zdanie ostatnie) k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 118 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi, że: „or-

gan rentowy wydaje decyzję w sprawach prawa do świadczenia lub ustalenia jego

wysokości po raz pierwszy w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności nie-

zbędnej do wydania tej decyzji, z uwzględnieniem ust. 2 i 3 oraz art. 120”, przy czym

- zgodnie z dyspozycją art. 130 ust. 3 tej ustawy „jeżeli na podstawie przedstawio-

nych środków dowodowych nie jest możliwe ustalenie prawa lub wysokości świad-

czenia, za datę wyjaśnienia ostatniej okoliczności, o której mowa w ust. 1, uważa się

datę końcową dodatkowego terminu do przedstawienia niezbędnych dowodów, wy-

znaczonego przez organ rentowy, albo datę przedstawienia tych dowodów”. Powyż-

sza regulacja prawna przesądza więc w sposób jednoznaczny o tym, iż „za datę wy-

jaśnienie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania przez organ rentowy decyzji”,

o której mowa jest w art. 118 ust. 3 w związku z ust. 1 ustawy o emeryturach i ren-

tach z FUS, należy - stosownie do okoliczności konkretnej sprawy - przyjąć: a) bądź

datę końcową dodatkowego terminu, jaki organ rentowy wyznaczy wnioskodawcy do

przedstawienia niezbędnych w sprawie dowodów; b) bądź też datę faktycznego

przedstawienia tych dowodów przez wnioskodawcę. Oznacza to, iż „wyjaśnienie

ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania przez organ rentowy decyzji” następuje

w zasadzie w dacie jej „faktycznego wyjaśnienia” i od tej daty liczyć należy również

30-dniowy ustawowo określony termin procesowy, w okresie którego organ rentowy

obowiązany jest wydać (pozytywną lub negatywną - zależnie od tego, czy w konkret-

nym wypadku spełnione zostały wymagane ustawą warunki, np. wymagania określo-

ne w art. 117 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) decyzję w danej sprawie.

W konsekwencji, jeżeli organ rentowy nie wyda decyzji pozytywnej w sprawie ustale-

nia prawa do świadczenia lub nie wypłaci tego świadczenia w terminie 30-dniowym

od tak określonej „daty wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania

5

przez organ rentowy decyzji”, a następnie - w wyniku przeprowadzonego w sprawie

postępowania - okaże się, iż w tej dacie zostały już faktycznie wyjaśnione wszystkie

okoliczności niezbędne dla wydania takiej decyzji, to wówczas organ rentowy obo-

wiązany jest do wypłaty także stosownych odsetek od tego świadczenia, chyba że

zaistniałe opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem

okoliczności, za które organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności (art. 85 ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że: po pierwsze - decyzją z dnia

17 stycznia 2000 r. strona pozwana - Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R.

na podstawie przedstawionych przez wnioskodawcę - Tadeusza K. dokumentów

ustalił między innymi, że wykazany przezeń okres pracy w szczególnych warunkach

wymagany przy ubieganiu się o nabycie prawa do emerytury na podstawie art. 32

ust. 1, ust. 2 i ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z § 2 ust. 1 i §

4 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w spra-

wie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) wynosi łącznie 13 lat 6 mie-

sięcy 7 dni, a to oznacza, że wnioskodawca nie czyni zadość wymaganiu prawnym

wykazania co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach; po drugie - decyzja

powyższa została wprawdzie następnie uchylona decyzją Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddział w R. z dnia 3 lutego 2000 r., jednakże w wyniku odwołania

wnioskodawcy od powyższych decyzji Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Radomiu wyrokiem z dnia 14 lipca 2000 r. zmienił tę ostatnią decyzję

w ten sposób, że wnioskodawca prawidłowo udokumentował w postępowaniu przed

organem rentowym okres pracy w warunkach szczególnych w wymiarze 13 lat 6

miesięcy 7 dni, a ponadto w postępowaniu przed Sądem Okręgowym wykazał dodat-

kowo, iż w okresie 5 lat 19 dni był zatrudniony na stanowisku kierownika budowy w

Pracowni Konserwacji Zabytków - Oddział w K., którą to pracę należało także zali-

czyć do okresu pracy w warunkach szczególnych, a tym samym łączny okres pracy

wnioskodawcy w warunkach szczególnych wyniósł 18 lat 6 miesięcy 26 dni; po trze-

cie - Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 3 lipca 2003 r. oddalił apelację

strony pozwanej - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. od powyższego

wyroku Sądu Okręgowego w Radomiu, a w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd

Apelacyjny stwierdził w szczególności, że „z ustaleń faktycznych poczynionych przez

Sąd pierwszej instancji wynika, iż Tadeusz K. w okresach od 15 listopada 1962 r. do

6

29 lutego 1980 r., od 15 czerwca 1989 r. do 30 września 1990 r. i od 1 czerwca 1999

r. do 10 grudnia 1999 r., tj. przez okres ponad 15 lat zatrudniony był w szczególnych

warunkach. Wobec tego wyrok Sądu Okręgowego okazał się zgodny ze stanem fak-

tycznym i prawnym”; po czwarte - oznacza to, że w rozpoznawanej sprawie ustalenie

faktu co najmniej 15-letniego okresu pracy wnioskodawcy w szczególnych warun-

kach, stanowiącego w danym wypadku „ostatnią okoliczność niezbędną do wydania

przez stronę pozwaną decyzji o przyznaniu wnioskodawcy wcześniejszej emerytury”

nastąpiło w dacie wydania w niniejszej sprawie wyroku przez Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Radomiu w dniu 14 lipca 2000 r. i od tej daty

należy liczyć termin 30-dniowy (art. 118 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS), po upływie którego organ rentowy obowiązany jest do wypłaty wnioskodawcy

także stosownych odsetek od przyznanego mu świadczenia.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 385 w związku

z art. 390 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

========================================u