II UZP 2/04

Uchwała z dnia 27 kwietnia 2004 r.

II UZP 2/04

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew

Hajn, Andrzej Kijowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2004 r.

sprawy z wniosku Krystyny W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w G. o podjęcie wypłaty emerytury, na skutek zagadnienia prawnego prze-

kazanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 8 grudnia 2003

r. [...]

„Czy prawo do emerytury adwokata kontynuującego nieprzerwanie po dacie

jego nabycia praktykę adwokacką ulega zawieszeniu bez względu na wysokość uzy-

skiwanego przychodu na podstawie art. 103 ust. 2a ust. z dnia 17.12.1998 o emery-

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze

zm.) ?"

p o d j ą ł uchwałę:

Prawo do emerytury adwokata kontynuującego nieprzerwanie praktykę

adwokacką w kancelarii adwokackiej, po dacie jego nabycia, nie ulega zawie-

szeniu na podstawie art. 103 ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. w emery-

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r., Nr 39, poz. 353).

U z a s a d n i e n i e

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę-

pującego stanu faktycznego. Decyzją z dnia 23 stycznia 2003 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych-Oddział w G. ustalił wnioskodawczyni Krystynie W. wysokość świad-

czenia emerytalnego przyznanego od dnia 25 lutego 2002 r. wyrokiem Sądu Okrę-

gowego w Toruniu z dnia 16 maja 2002 r. [...], informując jednocześnie o zawiesze-

2

niu wypłaty tego świadczenia do czasu złożenia oświadczenia o przychodach osią-

gniętych od dnia przyznania świadczenia. Po złożeniu żądanego oświadczenia, or-

gan rentowy kolejną decyzją z dnia 19 marca 2003 r. odmówił wnioskodawczyni

podjęcia wypłaty emerytury wobec kontynuowania przez nią działalności prowadzo-

nej przed przyznaniem prawa do świadczenia. W odwołaniu skarżąca domagała się

zmiany tej decyzji i wypłaty świadczenia emerytalnego od daty przyznania jej przez

Sąd Okręgowy w Toruniu, a nadto zasądzenia od tej daty ustawowych odsetek do

dnia zapłaty.

Wyrokiem z dnia 4 września 2003 r. Sąd Okręgowy w Toruniu zmienił zaskar-

żoną decyzję, zobowiązując organ rentowy do wznowienia wypłaty emerytury, zaś

wniosek ubezpieczonej o odsetki przekazał organowi rentowemu do rozpoznania.

W apelacji organ rentowy, zarzucając naruszenie prawa materialnego - art.

103 ust. 2a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), wniósł o zmianę zaskarżo-

nego wyroku i oddalenie odwołania.

Sąd Apelacyjny powziął przy jej rozstrzyganiu wątpliwości prawne, którym dał

wyraz w przedstawionym w trybie art. 391 k.p.c. zagadnieniu prawnym. W uzasad-

nieniu postanowienia z dnia 8 grudnia 2003 r. Sąd ten wskazał, iż poza sporem w

sprawie - w świetle prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 6

listopada 2002 r. [...] - pozostaje prawo ubezpieczonej do emerytury przyznanej jej

na podstawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych. Do rozstrzygnięcia zatem pozostaje okoliczność, czy prawo to ulega zawie-

szeniu bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez ubezpieczoną z

tytułu kontynuowania nieprzerwanie przed i po jego nabyciu indywidualnej praktyki

adwokackiej w oparciu o przepis art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wobec zrównania - w sferze ubezpieczenia

społecznego - sytuacji prawnej adwokatów z sytuacją pracowników, pojawiają się

wskazane wyżej poważne wątpliwości prawne co do zakresu stosowania przepisu

art. 103 ust. 2a ustawy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego oczywiste jest, iż adwokaci - czy to wykonujący

zawód indywidualnie, czy też w zespołach - nie są pracownikami w rozumieniu Ko-

deksu pracy. Ich status bowiem reguluje w sposób wyczerpujący ustawa z dnia 26

maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.). Analiza tego

aktu prawnego prowadzi do wniosku, iż adwokaci jako grupa zawodowa nie zostali

3

objęci odrębnym systemem ubezpieczenia społecznego. Na mocy bowiem art. 24

ust. 1 ustawy adwokaci - członkowie zespołów adwokackich i ich rodziny mają na

równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu powszechnego zaopatrzenia

emerytalnego pracowników i ich rodzin, przy czym przy ustalaniu prawa do świad-

czeń i ich wysokości pracę w zespołach traktuje się jako zatrudnienie, a otrzymywa-

ne wynagrodzenie - jako wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. Na mocy zaś art. 37

ustawy regulacja ta obejmuje także adwokatów prowadzących indywidualne kancela-

rie adwokackie. Wynika z powyższego, że ustawodawca rezygnując w odniesieniu

do tej grupy zawodowej z tworzenia odrębnego systemu ubezpieczenia posłużył się

konstrukcją fikcji prawnej, na mocy której adwokaci w zakresie zaopatrzenia emery-

talnego nabywają uprawnienia i traktowani są tak jak pracownicy. Ten zabieg legisla-

cyjny polegający na objęciu adwokatów pracowniczym ubezpieczeniem społecznym -

jak to określił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 czerwca 1997 r., II

UKN 200/97 (OSNAPiUS 1998 nr 10, poz. 311) - był wyrazem szczególnego uprzy-

wilejowania adwokatów, w dacie bowiem jego zastosowania zakres przedmiotowy

świadczeń przysługujących z tego systemu, jak i warunki wymagane do uzyskania

niektórych świadczeń, były korzystniejsze w porównaniu do systemu ubezpieczenia

innych osób samodzielnie zarobkujących. Konsekwentnie jednak, skoro adwokaci

wykonujący zawód w każdej formie korzystają z pełni uprawnień należnych w sferze

ubezpieczenia społecznego pracownikom, brak jest racjonalnych podstaw do przyję-

cia, by w stosunku do tej grupy zawodowej nie miały zastosowania także i ograni-

czenia, jakim systemowo podlegają pracownicy, którzy nabyli już prawo do świad-

czeń, w tym także dotyczące zawieszenia prawa oraz zmniejszania wysokości

świadczeń z powodu okoliczności i na warunkach określonych ustawą o emeryturach

i rentach z FUS. W związku z powyższym odpowiednie zastosowanie do nich winien

mieć również przepis art. 103 ust. 2a tej ustawy co prowadzi do wniosku iż również

adwokat - pod rygorem zawieszenia prawa do emerytury - powinien przed dniem

nabycia tego prawa zaprzestać prowadzenia praktyki adwokackiej. Istotne wątpliwo-

ści prawne w powyższym zakresie rodzą się jednak w kontekście celu jakiemu służyć

miała w zamiarze ustawodawcy powołana wyżej norma art. 103 ust. 2a ustawy. Jak

się wydaje, bowiem ratio legis tego przepisu wprowadzonego dopiero z dniem 1 lipca

2000 r. przez art. 2 pkt 2 ustawy nowelizującej z 21 stycznia 2000 r. (Dz.U. Nr 9, poz.

118) była próba doraźnej walki ze wzrastającym bezrobociem uzasadniona potrzebą

„zwolnienia" miejsc pracy przez osoby mające uprawnienia emerytalne, a więc po-

4

siadające już źródło utrzymania. Zjawisko bezrobocia zaś w przeważającej części ze

swej istoty dotyczy rynku pracy podporządkowanej. Wobec powyższego do rozwa-

żenia pozostaje, czy norma ta w istocie nie została skierowana jedynie do osób wy-

konujących zatrudnienie w oparciu o umowę o pracę, zwłaszcza, iż jej przepis

expressis verbis mówi o „zatrudnieniu" oraz o „uprzednim rozwiązaniu stosunku

pracy z pracodawcą", mimo iż w części wstępnej posługuje się ogólniejszym poję-

ciem „emeryta", podobnie jak poprzedzający ją przepis ustępu 2, który bez wątpienia

dotyczy wszystkich ubezpieczonych, którzy nabyli prawo do emerytury niezależnie

od rodzaju ubezpieczenia jakiemu podlegali.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Aczkolwiek nie ma to przesądzającego znaczenia dla rozstrzygnięcia przed-

stawionego zagadnienia prawnego wstępnie należy rozważyć, na tle obowiązującego

stanu prawnego, zasady podlegania ubezpieczeniu społecznemu przez adwokatów.

Ich sytuację prawną regulują przepisy ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o ad-

wokaturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.), stanowiąc w

art. 1, że adwokatura powołana jest do udzielania pomocy prawnej, współdziałania w

ochronie praw i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa.

Zawód adwokata polegający na świadczeniu pomocy prawnej osobom fizycznym,

podmiotom gospodarczym oraz jednostkom organizacyjnym wykonywany jest w kan-

celarii adwokackiej, w zespole adwokackim oraz w spółce jawnej lub cywilnej z wy-

łącznym udziałem adwokatów lub adwokatów i radców prawnych, albo w spółce ko-

mandytowej, w której komplementariuszami są wyłącznie adwokaci lub adwokaci i

radcowie prawni, a wyłącznym przedmiotem działalności takich spółek jest świad-

czenie pomocy prawnej (art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 4a ust. 1 ustawy).

Kwestię ubezpieczenia społecznego adwokatów - członków zespołów i ich ro-

dzin reguluje w dalszym ciągu art. 24 (w części stracił on moc - o czym dalej), który

stanowił w ustępie 1, iż adwokaci (członkowie zespołów) i ich rodziny mają na równi

z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia na wypadek choroby,

macierzyństwa i ubezpieczenia rodzinnego oraz z tytułu powszechnego zaopatrzenia

emerytalnego pracowników i ich rodzin, wskazując, iż przy ustalaniu prawa do

świadczeń i ich wysokości, pracę w zespołach traktuje się jako zatrudnienie, a otrzy-

mywane wynagrodzenie - jako wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia.

5

Konsekwencją tej regulacji było to, iż składki na ubezpieczenie społeczne

opłacały zespoły adwokackie, spółki jawne i komandytowe, natomiast adwokaci wy-

konujący zawód w kancelariach adwokackich lub w spółkach cywilnych opłacali

składki osobiście. Te zasady ubezpieczenia społecznego adwokatów - członków ze-

społów i ich rodzin stosuje się odpowiednio do adwokatów wykonujących zawód w

kancelarii adwokackiej oraz w wymienionych wyżej spółkach (art. 37 ustawy). Nie-

zależnie od tego, w jakiej formie prawnej adwokat wykonuje zawód, ma na równi z

pracownikami prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia, z tym że w przypadku

adwokatów wykonujących zawód w kancelarii adwokackiej oraz w spółkach wymie-

nionych w art. 4a ust. 1 ustawy, zasady te stosuje się „odpowiednio".

Rozważając tę problematykę Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sę-

dziów z dnia 23 stycznia 1992 r., II UZP 16/91 (OSNCP 1992 nr 5, poz. 66), stwier-

dził, że „adwokat, który wykonuje zawód indywidualnie, na podstawie art. 4 ust. 3

ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze i ma uprawnienia emerytalne, pod-

lega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z art. 24 w związku z art. 37 tej

ustawy". W uzasadnieniu tego stanowiska powołano się na zasady wynikające z art.

24 i 37 ustawy oraz art. 2 i 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme-

rytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) i zagwarantowane

ustawowo prawo adwokatów, także wykonujących zawód indywidualnie, do korzy-

stania z pełnego zakresu świadczeń należnych pracownikowi, przy obciążeniu obo-

wiązkiem świadczeń w ramach tego systemu w postaci składek. Wyrażono również

pogląd, że objęcie adwokatów ubezpieczeniem pracowniczym było wyrazem ich

uprzywilejowania, a jakiekolwiek zmiany w tym zakresie wymagają interwencji usta-

wodawczej.

W obecnym stanie prawnym, uwzględniającym zmiany w ustawie - Prawo o

adwokaturze, formy organizacyjne działalności adwokatów reguluje art. 4a ust. 1

(poprzednio art. 4 ust. 3 ustawy). Wyłączone jest wykonywanie zawodu przez adwo-

kata, między innymi jeżeli pozostaje w stosunku pracy, poza sytuacją, gdy pracuje on

w ramach stosunku pracy jako pracownik naukowy i naukowo-badawczy (art. 4 b ust.

1, pkt 1 i ust. 3 ustawy).

Odnosząc się do treści art. 24 i 37 Prawa o adwokaturze, Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 19 marca 1997 r., II UKN 44/97 (OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 23),

stwierdził, że przepisy te nie uznają adwokatów za pracowników, ich pracy w zespo-

łach za zatrudnienie, a ich dochodów za wynagrodzenie, przyznając im jedynie

6

prawo do świadczeń w nich wymienionych na równi z pracownikami. Podobny pogląd

zawiera wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2001 r., I PKN 535/00 (OSNP 2003

nr 12, poz. 287). Stwierdzono w nim, że „adwokat nie jest pracownikiem zespołu ad-

wokackiego, którego jest członkiem”, wskazując, iż „nie ma podstaw do wnioskowa-

nia z przepisów określających niektóre uprawnienia adwokatów, jak prawo do urlopu

wypoczynkowego i ubezpieczenia społecznego oraz określających zasady wykony-

wania zawodu w ramach zespołu adwokackiego, że w ten sposób nastąpiło ustawo-

we (z mocy prawa) ukształtowanie stosunku pracy, w którym - z oderwaniem od

istoty wykonywanego przez adwokatów zawodu - w każdym przypadku każdy adwo-

kat byłby pracownikiem, a zespół jego pracodawcą”. W orzecznictwie i w doktrynie

przyjęty był jednolity pogląd, że objęcie adwokatów na równi z pracownikami prawem

do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa

oraz z tytułu ubezpieczenia społecznego nie czyni ich eo ipso pracownikami.

Oceniając aktualność przedstawionych rozważań trzeba przytoczyć obecne

uregulowania prawne, szczególnie zawarte w ustawie o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych. Według ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) ubezpieczenia społeczne obejmują:

ubezpieczenia emerytalne, rentowe, w razie choroby i macierzyństwa (chorobowe)

oraz z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (wypadkowe), a ustawa

określa między innymi zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym, a także za-

sady ustalania składek na ubezpieczenie społeczne oraz podstaw ich wymiaru (art. 1

i 2 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy). W myśl art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy obowiązkowo ubezpie-

czeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze

Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów. Rozważe-

nia w związku z tym wymaga, czy w zakresie ubezpieczenia społecznego adwokatów

nie nastąpiły inne zmiany, poza tymi, które dotyczą pracowników i czy w związku z

tym adwokaci na potrzeby tego ubezpieczenia traktowani winni być de iure w dal-

szym ciągu jak pracownicy.

Należy zwrócić uwagę, że w katalogu osób fizycznych podlegających obo-

wiązkowo temu ubezpieczeniu nie wymienia się adwokatów. Nie wydaje się również,

aby adwokata można było traktować jako „osobę prowadzącą pozarolniczą działal-

ność". Na podstawie bowiem art. 8 ust. 6 ustawy, za osobę prowadzącą pozarolniczą

działalność uważa się między innymi osobę prowadzącą pozarolniczą działalność

gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepi-

7

sów szczególnych oraz osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu:

a) w rozumieniu przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych

przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, b) z której przychody są przychodami

z działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od

osób fizycznych. W rozdziale 2 zatytułowanym „Zasady podlegania ubezpieczeniom

społecznym”, przepis art. 6 ust. 1 stanowi, że obowiązkowo ubezpieczeniom emery-

talnemu i rentowym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej

Polskiej są między innymi: osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz

osobami z nimi współpracującymi (pkt 5), zaś wedle art. 8 ust. 6 za osobę prowadzą-

cą pozarolniczą działalność gospodarczą uważa się osobę prowadzącą pozarolniczą

działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub

innych przepisów szczególnych. Przepis ten w pkt 3 definiuje również osobę prowa-

dzącą działalność w zakresie wolnego zawodu, odsyłając do przepisów o zryczałto-

wanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby

fizyczne oraz działalność, z prowadzenia której przychody są przychodami z działal-

ności gospodarczej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycz-

nych.

W ustawie z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodo-

wym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz.U. Nr 144, poz.

930 ze zm.) definiuje się działalność usługową jako pozarolniczą działalność gospo-

darczą, której przedmiotem są czynności zaliczone do usług zgodnie z Polską Klasy-

fikacją Wyrobów i Usług (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 marca 1997 r. -

Dz.U. Nr 42, poz. 264 ze zm.). Adwokaci nie mieszczą się także w definicji osób wy-

konujących wolny zawód - w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób

fizycznych. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycz-

nych (jednolity tekst: Dz.U z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.) stanowi bowiem w art.

10 ust. 1 pkt 3, że źródłami przychodu są między innymi wykonywanie pozarolniczej

działalności gospodarczej, oraz działalność wykonywana osobiście. Według art. 13

pkt 8 tej ustawy za przychody z działalności wykonywanej osobiście (art. 10 ust. 1 pkt

2) uważa się: przychody z tytułu wykonywania usług, na podstawie umowy zlecenia

lub umowy o dzieło, uzyskiwane wyłącznie od między innymi: osoby fizycznej prowa-

dzącej działalność gospodarczą, osoby prawnej i jej jednostki organizacyjnej oraz

jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, albo administratora - z

wyjątkiem przychodów uzyskanych na podstawie umów zawieranych w ramach pro-

8

wadzonej przez podatnika pozarolniczej działalności gospodarczej oraz przychodów,

o których mowa w pkt 9 (przychody uzyskane na podstawie umów o zarządzanie

przedsiębiorstwem, kontraktów menedżerskich lub umów o podobnym charakterze,

w tym przychody z tego rodzaju umów zawieranych w ramach prowadzonej przez

podatnika pozarolniczej działalności gospodarczej - z wyjątkiem przychodów, o któ-

rych mowa w pkt 7).

Te, z konieczności dość obszerne wywody, mogą dawać podstawę do stano-

wiska, że w zakresie ubezpieczenia społecznego (emerytalnego i rentowego) adwo-

katów nie nastąpiły zmiany inne niż te, które dotyczą pracowników (por. jednak od-

mienne stanowisko zajęte w glosie T. Bińczyckiej Majewskiej do wyroku Sądu Naj-

wyższego z dnia 25 marca 1998 r., II UKN 576/97 OSP 2000 nr 1, poz. 11; wskazano

w niej, mimo wątpliwości wynikających z niedoskonałej legislacji, że w obecnym sta-

nie prawnym adwokaci - niezależnie od formy w jakiej wykonują czynności - podle-

gają ubezpieczeniu, jako osoby wykonujące wolny zawód i uzyskali z mocy prawa

kwalifikację prawną osób prowadzących pozarolniczą działalność).

Ustawa z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym

(Dz.U. Nr 28, poz. 153 ze zm.), w art. 170 pkt 8 wskazała, że traci moc, ale tylko w

zakresie uregulowanym ustawą, art. 24 ustawy - Prawo o adwokaturze. Oznacza to

więc utratę mocy obowiązującej tego przepisu jedynie w części dotyczącej świad-

czeń z tytułu ubezpieczenia na wypadek choroby, macierzyństwa i ubezpieczenia

rodzinnego. Wynika więc z tego, że art. 24 Prawa o adwokaturze stracił moc jedynie

w części dotyczącej ubezpieczenia w razie choroby i macierzyństwa (ubezpieczenia

chorobowego), natomiast zachował aktualność, co do ubezpieczenia emerytalnego i

rentowego, stosując nomenklaturę z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Wspomnieć jednak trzeba, że powoływany przepis art. 24 Prawa o adwokaturze w

swym brzmieniu nawiązuje do ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), co

skądinąd jest zrozumiałe, biorąc pod uwagę datę jego uchwalenia, ale w obecnym

stanie prawnym jest swego rodzaju anachronizmem (odesłanie jest „puste”), odsyła-

jąc w gruncie rzeczy do przepisów ubezpieczeniowych dotyczących pracowników,

gdy tymczasem dziś ustawa, która może być brana pod uwagę, dotyczy ubezpieczo-

nych, w tym pracowników. Tak więc utrata mocy art. 24 Prawa o adwokaturze doty-

czy jedynie świadczeń wskazanych w tym przepisie, nie zaś zasad, na których prawo

do świadczeń przysługuje "na równi z pracownikami".

9

Z powyższych rozważań - niezależnie od tego, według jakich zasad adwokaci

podlegają ubezpieczeniu społecznemu - wynika więc, że (niezależnie od formy w

jakiej wykonują zawód), nie są oni pracownikami, a jedynie w zakresie świadczeń z

ubezpieczenia społecznego tak są traktowani. Konsekwencją tego jest, co dygresyj-

nie trzeba przypomnieć, że w rozpoznawanej sprawie wnioskodawczyni uzyskała

prawo do emerytury na podstawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

(obecnie opublikowanej jako jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353), który –

niewątpliwe - dotyczy tylko pracowników. Według niego ubezpieczeni urodzeni przed

dniem 1 stycznia 1949 r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytal-

nego określonego w art. 27 pkt 1, mogą przejść na emeryturę, po spełnieniu wymie-

nionych w nim warunków. Mimo że nie jest to materią tej sprawy warto wskazać, że

przepis ten jest sformułowany odmiennie niż art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40 poz. 247

ze zm.), pomijając nawet, że same ustawy zawierają odmienną regulację tak pod-

miotową, jak i przedmiotową. Obecnie obowiązująca ustawa z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych reguluje prawo do

świadczeń nie tylko pracowników ale wszystkich ubezpieczonych na jednakowych

zasadach, a wyjątki od nich, obejmujące określony krąg uprawnionych (por. art. 29 i

32) lub określone sytuacje (por. art. 31), muszą być interpretowane ściśle. Przepis

art. 29 ust. 1 określając korzystniejsze od ogólnych warunki uzyskania prawa do

emerytury wskazuje krąg osób uprawnionych używając sformułowania „ubezpieczeni

będący pracownikami” mogą przejść na emeryturę, co oznacza, że z prawa tego

mogą skorzystać wyłącznie ubezpieczeni będący pracownikiem w dacie, z jaką mogą

przejść na emeryturę, a więc po spełnieniu ostatniego z wymaganych warunków.

Obszerniejsze wywody w tym zakresie zawiera uzasadnienie wyroku Sądu Najwyż-

szego z dnia 4 czerwca 2003 r., II UK 311/02 (dotąd niepublikowanego). W tej kwestii

wypowiadał się Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 12 września 2000r., K

1/00 (OTK 2000 nr 6, poz. 185) orzekł, że przepisy art. 29 i art. 46 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych są

zgodne z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu

wyroku stwierdził, że zawężenie w porównaniu z regulacją dotychczasową kręgu

podmiotowego w zakresie wcześniejszego przechodzenia na emeryturę nie narusza

zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Na to orzeczenie Trybunału Konstytu-

cyjnego powołał się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 grudnia 2001 r., II UKN

10

646/00 (OSNP 2003 nr 18, poz. 445). Stwierdził w nim, że „osoba objęta niepracow-

niczym ubezpieczeniem społecznym nie może nabyć prawa do wcześniejszej eme-

rytury, mimo posiadania wymaganego stażu i wieku emerytalnego, przewidzianego

art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS”. Nota bene w takim też kierunku

zmierzają projektowane zmiany do ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Według

tego projektu możliwość przejścia na emeryturę ubezpieczonych urodzonych przed

dniem 1 stycznia 1949 r., którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego w art.

27 pkt 1, dotyczyłaby ubezpieczonych, którzy ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o

emeryturę byli pracownikami.

W rozpoznawanej sprawie wnioskodawczyni uzyskała prawo do tego świad-

czenia, z mocy wyroku Sądu, nie można jednak wyprowadzać z tego wniosku, że jej

sytuacja prawna, a właściwie sytuacja prawna całej grupy zawodowej do której nale-

ży, odpowiada dokładnie sytuacji pracowników, a z kolei nie jest wątpliwe, że art. 103

ust. 2a dotyczy tylko tej grupy ubezpieczonych.

W myśl tego przepisu prawo do emerytury ulega zawieszeniu bez względu na

wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowa-

nego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego

wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury, ustalonym w

decyzji organu rentowego.

W ocenie Sądu Najwyższego, pojęcia pracownik, stosunek pracy, czy zatrud-

nienie nie mogą być interpretowane na użytek prawa ubezpieczeń społecznych ina-

czej niż interpretuje je akt prawny określający prawa i obowiązki pracowników i pra-

codawców, tj. Kodeks pracy. Pogląd ten umacnia treść art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8

ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Przepis art. 6 ust. 1 pkt 1 tej ustawy stanowi, że obowiązkowemu ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypo-

spolitej Polskiej są pracownikami, zaś za pracownika uważa się osobę pozostającą w

stosunku pracy (art. 8 ust. 1). Sformułowania te oznaczają odpowiednio pracownika i

stosunek pracy według Kodeksu pracy.

Na tle jednolitego orzecznictwa Sądu Najwyższego, nie ulega wątpliwości że

zawieszenie prawa do emerytury w przypadku pozostawania w stosunku pracy jest

funkcjonalnie uzasadnione. Art. 103 ust. 2a ustawy emerytalnej wyraża zasadę, że

pracownikowi, który nabył prawo do emerytury, przysługuje jedno świadczenie - albo

emerytura z ubezpieczenia społecznego albo wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia.

11

Zasada ta ma również podstawę konstytucyjną. Przepis art. 67 ust. 1 Konstytucji

wiążę z osiągnięciem wieku emerytalnego powstanie prawa do zabezpieczenia spo-

łecznego, którego zakres i formy określa ustawa. Pracownik, który osiągnął wiek

emerytalny może wybrać status emeryta lub zachować, pomimo nabycia prawa do

emerytury, status pracowniczy. Nie może jednak łączyć bez ograniczeń statusu eme-

ryta i pracownika, a co za tym idzie otrzymywać równocześnie świadczenia z tytułu

utraty zdolności do dotychczasowej pracy (wiek emerytalny jest konwencjonalnym

wiekiem utraty zdolności do zarobkowania własną pracą) i z tytułu kontynuowania

zatrudnienia, do wykonywania którego utracił zdolność.

Istotą regulacji zawartej w tym przepisie jest wyeliminowanie (ograniczenie)

równoczesnego pobierania w pełnej wysokości dwu świadczeń - emerytury i wyna-

grodzenia za pracę. Jego przyjęcie było przede wszystkim - co wynika także z uza-

sadnienia postanowienia - sposobem interwencji na rynku pracy (poprzez oczekiwa-

ne zwolnienie miejsc pracy). Zmodyfikowanie zasad zawieszalności prawa do świad-

czeń z uwagi na pogarszającą się sytuację społeczno - gospodarczą, w tym wzrost

stopy bezrobocia i jego coraz częściej strukturalny charakter oraz postępujące ubó-

stwo, nie narusza wyrażonej w art. 2 Konstytucji zasady demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Na władzach

publicznych spoczywa nie tylko wynikający z art. 67 ust. 1 Konstytucji obowiązek za-

pewnienia zabezpieczenia społecznego obywatelom, którzy osiągnęli wiek emerytal-

ny, ale także przewidziany w ustępie 2 tego przepisu obowiązek zapewnienia bez-

pieczeństwa socjalnego niemającym środków utrzymania obywatelom pozostającym

bez pracy nie z własnej woli. Z kontynuowaniem zatrudnienia bez rozwiązania sto-

sunku pracy łączy się konsekwencje w postaci zawieszenia prawa do świadczenia i

w efekcie wstrzymanie jego wypłaty (art. 134 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej).

Rozważania powyższe zawiera uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19

lutego 2004 r., II UK 274/03 (jeszcze niepublikowanego), w którym wskazuje się

nadto, że ustanie przyczyny zawieszenia prawa do emerytury (rozwiązanie stosunku

pracy) powoduje wznowienie wypłaty świadczenia.

Z powyższego wynika więc - biorąc także pod uwagę cel wprowadzenia tego

przepisu - że dotyczy on jednej tylko grupy ubezpieczonych (pracowników - rozumia-

nych według wyżej przytoczonych zasad), a więc obowiązkowi wynikającemu z niego

nie podlegają adwokaci prowadzący kancelarię, nie są oni bowiem pracownikami

wedle przepisów Kodeksu pracy.

12

Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji uchwały.

========================================