III CZP 17/04

Uchwała z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CZP 17/04

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Starosty R. przy

uczestnictwie Skarbu Państwa – Dyrektora Delegatury Ministra Skarbu Państwa w

K. o wpis w księdze wieczystej, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 28 kwietnia 2004 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 3 lutego 2004 r.:

"Czy protokół zdawczo-odbiorczy sporządzony na podstawie art. 57 ust. 3

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst:

Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) pomiędzy Dyrektorem Delegatury Ministra

Skarbu Państwa a Starostą jako organem Skarbu Państwa, a dotyczący

przekazania nieruchomości do zasobu Skarbu Państwa stanowi podstawę do

wykreślenia prawa wieczystego użytkowania nieruchomości wpisanego w księdze

wieczystej, w sytuacji, gdy w księdze wieczystej jako dysponent tego prawa jest

wpisany Minister Skarbu Państwa a prawo wieczystego użytkowania nieruchomości

wchodziło w skład mienia przedsiębiorstwa, które uległo likwidacji w celu

prywatyzacji ?"

podjął uchwałę:

Użytkowanie wieczyste gruntu ustanowione na rzecz przedsiębiorstwa

państwowego podlegającego ustawie z dnia 30 sierpnia 1996 r. o

komercjalizacji i prywatyzacji (jedn. tekst: Dz.U. 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze

zm.) wygasa z mocy prawa w chwili rozwiązania przez Skarb Państwa przed

terminem umowy o oddanie tego przedsiębiorstwa do odpłatnego

korzystania.

Uzasadnienie

Starosta R., działający w charakterze reprezentanta Skarbu Państwa, wnosił o

wpisanie go w księdze wieczystej nr (...) jako władającego nieruchomością i

jednoczesne wykreślenie wpisu o tym, że nieruchomość pozostaje w dyspozycji

Ministra Skarbu Państwa. Do wniosku dołączył decyzję tego Ministra z dnia 10

grudnia 2002 r. o przekazaniu nieruchomości do zasobu nieruchomości Skarbu

Państwa, którym gospodaruje Starosta R., i protokół z dnia 14 stycznia o

przekazaniu tej nieruchomości Staroście.

Sąd Rejonowy w Raciborzu postanowieniem z dnia 17 czerwca 2003 r. oddalił

wniosek, ustalając, że księga wieczysta nr (...) prowadzona jest dla nieruchomości

położonej w K., składającej się z dwóch działek o numerach 1396/5 i 1396/7.

Właścicielem nieruchomości jest Skarb Państwa, ale obciąża ją wieczyste

użytkowanie na rzecz przedsiębiorstwa "C.B.", S.A., powstałego w ramach

prywatyzacji likwidacyjnej byłego przedsiębiorstwa państwowego o nazwie

Przedsiębiorstwo Zaopatrzenia Farmaceutycznego "C." w B.

Jest bezsporne, że decydując się na prywatyzację przedsiębiorstwa

państwowego o nazwie Przedsiębiorstwo Zaopatrzenia Farmaceutycznego "C." w

B., wybrano wariant prywatyzacji likwidacyjnej, polegający na oddaniu tego

Przedsiębiorstwa w odpłatne użytkowanie zawiązanej spółce pracowniczej o nazwie

Przedsiębiorstwo Zaopatrzenia Farmaceutycznego "C.B.", S.A. w B. Umowa

notarialna w tym przedmiocie została zwarta w dniu 1 lipca 1996 r. Decyzją z dnia

28 czerwca 1996 r. Minister Zdrowia uznał dotychczasowe Przedsiębiorstwo

Państwowe za zlikwidowane, a sąd rejestrowy postanowieniem z dnia 24 lipca 1996

r. wykreślił je z rejestru. Aktem notarialnym z dnia 8 marca 2001 r. Skarb Państwa

rozwiązał w trybie natychmiastowym umowę z dnia 1 lipca 1996 r. o oddanie

Przedsiębiorstwa Państwowego do odpłatnego korzystania Przedsiębiorstwu

Farmaceutycznemu "C.B.", S.A. w B.

Sąd Rejonowy odwołał się do poglądu orzecznictwa i doktryny, zgodnie z którym

przy prywatyzacji likwidacyjnej nie dochodzi do przewidzianej w art. 247 k.c.

konfuzji prawa wieczystego użytkowania oraz własności i dlatego w dziale II księgi

wieczystej wpisane jest nadal prawo użytkowania wieczystego. Załączona do

wniosku decyzja Ministra Skarbu nie precyzuje, którym prawem Minister

rozporządza – prawem własności, czy wieczystego użytkowania, Sąd zaś nie mając

pewności w tym zakresie, nie mógł uwzględnić wniosku, skoro w dziale II wpisane

są dwa prawa.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy od tego orzeczenia, Sąd Okręgowy w

Gliwicach powziął wątpliwości sformułowane w przedstawionym do rozstrzygnięcia

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

(Dz.U. Nr 51, poz. 298) przewidywała, podobnie jak obowiązująca ustawa z dnia 30

sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (jedn. tekst: Dz.U. 2002 r. Nr 171,

poz. 1397 ze zm. – dalej: "u.k.p."), że jednym ze sposobów prywatyzacji

likwidacyjnej przedsiębiorstwa państwowego jest jego oddanie do odpłatnego

korzystania na czas określony utworzonej spółce pracowniczej. W uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 14 marca 1995 r., III CZP 165/94 (OSNC 1995, nr 6, poz.

87) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przysługujące prywatyzowanemu w ten sposób

przedsiębiorstwu państwowemu prawo użytkowania wieczystego nie wygasa w

chwili jego likwidacji, lecz przechodzi na tę spółkę. W związku z tym powstaje

problem, co się dzieje z tym użytkowaniem wieczystym – jak to miało miejsce w

sprawie niniejszej – w razie rozwiązania przed terminem przez Skarb Państwa

umowy o oddanie przedsiębiorstwa państwowego do odpłatnego korzystania.

Zdaniem Sądu Okręgowego, wątpliwość w tej mierze wypływa z brzmienia art. 53

ust. 2 u.k.p. w zestawieniu z art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o

gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. 2000 r., Nr 46, poz. 543, ze zm. –

dalej: "u.g.n."). Zgodnie z treścią pierwszego z tych przepisów, w przypadku

rozwiązania umowy przed końcem terminu, na który została zawarta, Skarb

Państwa przeprowadza prywatyzację przedsiębiorstwa albo odpłatnie zbywa

przejęte składniki mienia pozostałe po tym przedsiębiorstwie. Prywatyzacja

przedsiębiorstwa następuje wtedy przez sprzedaż albo przez wniesienie

przedsiębiorstwa do spółki, w trybie określonym w art. 48 ust. 1 ustawy. Z kolei art.

57 ust. 1 u.g.n. stanowi, że prawa do nieruchomości, które pozostały po

zlikwidowanej lub sprywatyzowanej państwowej osobie prawnej, przechodzą z

mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa odpowiednio z dniem likwidacji lub

zakończenia prywatyzacji. Skoro zaś stosownie do treści art. 53 ust. 2 u.k.p., po

rozwiązaniu umowy o przekazaniu przedsiębiorstwa państwowego do odpłatnego

użytkowania, Skarb Państwa może zdecydować o „przeprowadzeniu jego

prywatyzacji”, to – w ocenie Sądu Okręgowego – może to oznaczać, że mimo

rozwiązania tej umowy, użytkowanie wieczyste nie wygasa, lecz trwa nadal, gdyż

proces prywatyzacji nie został zakończony. Takie stanowisko byłoby prostą

konsekwencją poglądu, wyrażonego w powołanej uchwale siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego, zgodnie z którym prywatyzacja likwidacyjna nie prowadzi do

wygaśnięcia użytkowania wieczystego.

Rozstrzygając tę wątpliwość trzeba podkreślić, że zgodnie zarówno z ustawą o

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, jak i ustawą o komercjalizacji i

prywatyzacji, umowa o oddanie przez Skarb Państwa spółce pracowniczej mienia

do odpłatnego korzystania, należącego pierwotnie do przedsiębiorstwa

państwowego, jest jednym z trzech sposobów – obok jego sprzedaży i wniesienia

do spółki – prywatyzacji likwidacyjnej (bezpośredniej) tego przedsiębiorstwa. Z celu

prywatyzacji wynika, że każdy z tych sposobów ma mieć charakter definitywny.

Tego stwierdzenia nie podważa fakt, że ustawodawca przewidział możliwość

jednostronnego rozwiązania przez Skarb Państwa umowy o oddanie do odpłatnego,

okresowego korzystania z mienia należącego do przedsiębiorstwa państwowego.

Stosownie do art. 53 ust. 1 u.k.p., może to nastąpić, jeżeli przejmujący nie wykonuje

lub nienależycie wykonuje zobowiązania wynikające z zawartej umowy; w takim

przypadku przejmującemu nie przysługuje zwrot spełnionych świadczeń ani

nakładów poniesionych na przedmiot umowy. Wprowadzenie do ustawy tak

wyjątkowego instrumentu prawnego ma na celu konieczność ochrony interesów

Skarbu Państwa w procesie prywatyzacji, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 grudnia 1999 r., I CKN 382/99 (OSNC 2000,

nr 6, poz. 117). Należy przyjąć, że w razie skorzystania przez przekazującego z tej

możliwości i rozwiązania przed terminem umowy przekazania do odpłatnego

korzystania przedsiębiorstwa państwowego, mienie należące do tego

przedsiębiorstwa, z prawem wieczystego użytkowania włącznie, przechodzi na

Skarb Państwa. Występujący tu mechanizm „zwrotnego” przejścia praw jest

logicznym następstwem wyjątkowego uprawnienia, w jakie wyposażył

przekazującego ustawodawca – jednostronnego rozwiązania umowy. W jego

rezultacie dochodzi do przewidzianej w art. 247 k.c. konfuzji użytkowania

wieczystego z prawem własności i do wygaśnięcia pierwszego z tych praw.

Wymaga podkreślenia, że wbrew pozorom, sytuacja prawna po rozwiązaniu

umowy różni się od sytuacji występujących w początkowym stadium prywatyzacji, w

których Skarb Państwa przekazywał umową spółce pracowniczej do odpłatnego

korzystania mienie prywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego. Wtedy,

właśnie ze względu na cel rozpoczynanej prywatyzacji, Sąd Najwyższy w powołanej

uchwale składu siedmiu sędziów przyjął, że nie dochodzi do konfuzji użytkowania

wieczystego przysługującego prywatyzowanemu przedsiębiorstwu z należącym do

Skarbu Państwa prawem własności. Wśród argumentów przemawiających za tym

stanowiskiem przytoczony został m.in. również argument natury ekonomicznej. Sąd

Najwyższy wskazał, że gdyby w ramach prywatyzacji likwidacyjnej Skarb Państwa

oddawał spółce pracowniczej grunt w wieczyste użytkowanie, spółka miałaby

obowiązek uiszczenia pierwszej opłaty rocznej. Mogłoby to podważyć sens takiej

prywatyzacji, gdyż spółki tej z reguły prawdopodobnie nie byłoby na to stać.

To stanowisko, oparte w głównej mierze na argumentacji celowościowej, nie

może mieć zastosowania do sytuacji, która powstaje po zakończeniu tego sposobu

prywatyzacji, na skutek rozwiązania umowy o przekazanie. Wówczas użytkowanie

wieczyste „powraca” do przekazującego, co skutkuje jego wygaśnięciem na

podstawie art. 247 k.c. Z art. 53 ust. 2 u.k.p. wynika, że w takiej sytuacji Skarb

Państwa może zdecydować się na sprzedaż poszczególnych składników

odzyskanego mienia albo ponowić próbę prywatyzacji przedsiębiorstwa przez jego

sprzedaż lub wniesienie do spółki. Oznacza to, że Skarbowi Państwa pozostawiono

swobodę decyzji, czy do ponowienia próby prywatyzacji w ogóle dojdzie, a jeśli

Skarb Państwa się na nią zdecyduje, to nie ma możliwości zastosowania wariantu

prywatyzacji polegającego na przekazaniu mienia w okresowe, odpłatne

korzystanie. Potwierdza to tezę, że ten sposób prywatyzacji ustawodawca uznaje

za zakończony definitywnie. Tym samym przyjąć trzeba, że przez „zakończenie

prywatyzacji”, o którym mowa w art. 57 pkt. 1 u.g.n., należy rozumieć także

zakończenie wybranego sposobu prywatyzacji, a nie tylko zakończenie prywatyzacji

jako takiej.

Jest jasne, że decyzja o wyborze któregokolwiek z przewidzianych w art. 53 ust.

2 u.k.p. sposobów zadysponowania przez Skarb Państwa odzyskanym mieniem nie

będzie już obejmowała użytkowania wieczystego, które uległo konfuzji, do

wygaśnięcia użytkowania wieczystego dochodzi bowiem ex lege z chwilą

rozwiązania umowy o przekazanie przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania.

Wykreślenie wpisu użytkowania wieczystego w takim wypadku następuje na

podstawie przepisu prawa, którym jest art. 247 k.c. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono (por. postanowienia z dnia 24 czerwca 1997 r., II CKN

216/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 7 oraz z dnia 7 kwietnia 1998 r., II CKN 632/97, nie

publ.), że w drodze wyjątku podstawą wpisu lub jego wykreślenia w księdze

wieczystej może być bezpośrednio przepis prawa, jeżeli stwierdza nabycie prawa,

bez wymagania ustawowego poświadczenia tego nabycia (tu wygaśnięcia).

Późniejsze dyspozycje przez Skarb Państwa nieruchomością, która była niegdyś

obciążona wieczystym użytkowaniem, nie mają z tego punktu widzenia znaczenia.

W szczególności należy uznać, że wymieniony przez Sąd Okręgowy w treści

przedstawionego zagadnienia prawnego protokół przekazania nieruchomości do

zasobu Skarbu Państwa, którym dysponuje starosta powiatu, sporządzony na

podstawie art. 57 ust. 3 u.g.n., z tego punktu widzenia spełnia jedynie rolę

dokumentu techniczno-porządkowego i nie wywiera skutków materialnoprawnych.

Nie może być zatem uznany za dokument w rozumieniu art. 31 ust. 1 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. 2001 r. Nr 124,

poz. 136, ze zm.), który mógłby być podstawą do wykreślenia prawa wieczystego

użytkowania nieruchomości wpisanego w księdze wieczystej. Podobnie nie można

uznać za taki dokument decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia 10 grudnia 2002 r.

o przekazaniu Staroście R. do zasobu Skarbu Państwa nieruchomości pozostałej

po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym o nazwie Przedsiębiorstwo

Zaopatrzenia Farmaceutycznego "C." w B. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd

Administracyjny w postanowieniu z dnia 16 listopada 1999 r. I SA 1614/99 (ONSA

2000, nr 4, poz. 168), decyzja taka nie ma charakteru decyzji administracyjnej w

rozumieniu art. 104 § 1 k.p.a., nie rozstrzyga bowiem „na zewnątrz” konkretnej

sprawy określonej osoby w postępowaniu unormowanym przez przepisy

proceduralne, lecz jest jedynie aktem wewnętrznym, skierowanym przez organ

naczelny do organu samorządowego stopnia powiatowego, wykonującego zlecone

przez ustawę zadania administracji rządowej (por. również uzasadnienie uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1988 r., III AZP 1/88, OSP 1989, nr 3, poz. 59).

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).